2026-cı ilin əvvəllərində alimlər gözlənilməz bir fenomen qeydə aldılar. Milyardlarla ildir fırlanmasını tədricən yavaşladan Yer sürətlənməyə başlayıb.
Ucnoqta.az bildirir ki, bu barədə Sciencepost məlumat verib.
Yüksək dəqiqlikli atom saatları günün uzunluğunun millisaniyənin kəsirləri ilə qısaldığını göstərdi. Bu tendensiya davam edərsə, universal vaxt qeyri-adi bir ölçü ilə – bir saniyə çıxmaqla qarşılaşa bilər. Bir gün adətən 24 saat davam edir, lakin astronomik vaxt yan günlə ölçülür – təxminən 23 saat, 56 dəqiqə və 4 saniyə. Bu fərq günəş gününü təşkil edir. Hətta kiçik sapmalar belə peyk naviqasiyası, telekommunikasiya və maliyyə sistemləri üçün vacibdir.
Qeyd edilən ən qısa gün 5 iyul 2024-cü ildə baş verib: Yer standart 86.400 saniyədən 1,66 millisaniyə daha sürətli fırlanıb.
2020-ci ildən bəri, minilliklər boyu davam edən məlumatlara zidd olaraq, sürətlənməyə doğru sabit bir tendensiya qeydə alınıb.
Tarixən Ay planetin fırlanmasının yavaşlamasında əsas amil hesab olunurdu. Onun cazibə qüvvəsi qabarma-çəkilmələrə səbəb olur və bu da planeti tədricən yavaşladır. Yüz milyonlarla il ərzində günün uzunluğu təxminən altı saat artıb. Təbaşir dövründə bu, təxminən 23 saat davam edib; gələcəkdə isə 25 saata çata bilər.
Sürətlənməni idarə edən yeni bir amil iqlim dəyişikliyidir. Qrenlandiya və Antarktidada əriyən buzlaqlar Yer kürəsinin kütləsini yenidən paylayır, suyu ekvatora yaxınlaşdıraraq onun ətalətinə və fırlanma sürətinə təsir göstərir. NASA geofiziki Surendra Adhikari qeyd edib ki, "İqlim dəyişikliyi Yer kürəsinin fırlanma dinamikasına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir".
Sürətlənmə paradoksu həmçinin daxili proseslərlə izah olunur: maye nüvə və mantiya arasında bucaq impulsunun mübadiləsi, eləcə də atmosferdəki mövsümi dəyişikliklər. Yayda küləklər zəifləyir, əyləc effektini azaldır və Ayın mövqeyi onun cazibə qüvvəsini müvəqqəti olaraq zəiflədə bilər.
Qısamüddətli perspektivdə iqlim və daxili proseslər fırlanmanı sürətləndirir, uzun zaman miqyasında isə Ayın təsiri qalır. Bu, Yer kürəsinin eyni vaxtda sürətləndiyi və yavaşladığı mürəkkəb bir mənzərə yaradır. Yüksək dəqiqlikli zaman ölçmələri naviqasiya, rabitə və kosmik sistemləri dəstəkləyir, lakin hətta bir saniyəlik dəyişiklik belə GPS, telekommunikasiya və maliyyədə pozuntulara səbəb ola bilər. 1970-ci illərdən bəri vaxtı sinxronlaşdırmaq üçün sıçrayış saniyələri əlavə edilmişdir. İndi bəşəriyyət ilk dəfə, ehtimal ki, 2029-cu ilə qədər, tərs prosedurla – saniyə çıxmaqla – qarşılaşa bilər.