Bəzi insanlar bibərli yeməklərdən böyük zövq alır, digərləri isə kiçik bir acı bibər parçasından belə gözləri yaşarır. Maraqlıdır ki, acıya münasibət yalnız dad zövqü ilə bağlı deyil.
Ucnoqta.az bildirir ki, burada beynin və sinir sisteminin qidaya reaksiyası, genetik xüsusiyyətlər və hətta böyüdüyümüz mətbəx də mühüm rol oynayır.
Acı ağızda istilik hissini necə yaradır?
İnsan əslində acını şirin, duzlu və ya turş dadlar kimi “dad” olaraq qəbul etmir. Ağızdakı yanma hissinin əsas səbəbi kapsaisindir. Bu maddə çili bibərinin tərkibində olur.
Kapsaisin bitkilər tərəfindən təbii müdafiə mexanizmi kimi formalaşıb. Məməlilər bibərin toxumlarını çeynədiyi üçün bitki onları uzaqlaşdırmaq məqsədilə ağızda yanma hissi yaradan maddə istehsal edir. Quşlar isə kapsaisinə həssas olmadığından bibərin toxumlarını yeyərək onları daha uzaq məsafələrə yaya bilirlər.
İnsan acı bibər yedikdə kapsaisin sinir uclarında yerləşən TRPV1 reseptorlarına bağlanır. Bu reseptorlar normalda yüksək temperatur və toxuma zədələnməsi kimi təhlükələri müəyyən etmək üçün fəaliyyət göstərir.
Nəticədə beyin ağızda real yanıq olmasa belə, sanki temperatur həddindən artıq yüksəlibmiş kimi siqnal alır. Ürək döyüntüsü sürətlənir, adrenalin ifraz olunur, insan tərləyə və gözləri yaşara bilər.
Bəs bu ağrı niyə zövqə çevrilir?
İlk baxışdan insanın könüllü şəkildə ağrı yaradan qida yeməsi qəribə görünür. Lakin beyin bir müddət sonra bunun həqiqi təhlükə olmadığını anlayır.
Güclü qıcıqlanma zamanı orqanizm endorfinlər – təbii ağrıkəsici təsir göstərən maddələr də ifraz edə bilər. Bu isə bəzi insanlarda yüngül eyforiya və xoş hiss yaradır.
Alimlər bu vəziyyəti “zərərsiz mazoxizm” anlayışı ilə izah edirlər. Bu, qorxu filminə baxmağa və ya attraksionda sürətli hərəkət etməyə bənzəyir: insan narahatlıq və həyəcan yaşayır, amma əslində təhlükəsiz olduğunu bilir.
İnsan acıya necə öyrəşir?
İlk dəfə acı bibər yeyən insan üçün hiss dözülməz ola bilər. Lakin müntəzəm olaraq acı qidalar qəbul etdikcə orqanizmin reaksiyası dəyişə bilər.
TRPV1 reseptorları zaman keçdikcə qıcıqlandırıcıya daha az həssas reaksiya göstərməyə başlayır. Beyin də bu siqnalları əvvəlki qədər təhlükəli qəbul etmir.
Beləliklə, əvvəllər bir tikə jalapeno belə yeyə bilməyən insan zamanla daha acı yeməklərə alışa bilər. Bir müddət sonra güclü yanma hissi ağrıdan çox xoş istilik kimi qəbul edilə bilər.
Genetika da rol oynayır
Eyni bibəri yeyən insanların fərqli reaksiya göstərməsinin səbəblərindən biri də genetika ola bilər.
Bəzi insanlarda TRPV1 reseptorları daha həssas işləyir. Buna görə də onlar üçün zəif acılıq belə güclü yanma və ağrı yarada bilər. Ağız və boğazdakı sinir uclarının xüsusiyyətləri də hissin intensivliyinə təsir göstərə bilər.
Niyə isti ölkələrdə acı daha çox sevilir?
Acı yeməyə münasibətdə mədəniyyət və uşaqlıqdan formalaşan qidalanma vərdişləri də böyük əhəmiyyət daşıyır.
Hindistan, Meksika və Cənubi Koreya kimi ölkələrdə acı və ədviyyatlı yeməklər ənənəvi mətbəxin mühüm hissəsidir. İnsanlar uşaqlıqdan etibarən bu dadlara tədricən alışırlar və nəticədə acılıq onlar üçün adi qida xüsusiyyətinə çevrilir.
Ədviyyatların isti iqlimlərdə tarixən qidaların qorunmasına da kömək etdiyi qeyd olunur. Bəzi ədviyyatların tərkibindəki maddələr mikroorqanizmlərin inkişafını məhdudlaşdıra bilər.
Maraqlıdır ki, kapsaisinin özünün klassik mənada xüsusi “dadı” yoxdur. O, yeməyi şirin, duzlu və ya acı dadlı etmir. Əsas təsiri sinir uclarını qıcıqlandıraraq istilik və yanma hissi yaratmaqdır.
Məhz bu xüsusiyyət bəzi insanlarda digər dadların daha güclü hiss edilməsinə və yeməyin daha ifadəli görünməsinə səbəb ola bilər.