Pişik və it sahibləri arasında uzun illərdir davam edən mübahisəyə indi daha maraqlı bir sual əlavə etmək olar: bu iki heyvandan hansı genetik baxımdan insana daha yaxındır?
Ucnoqta.az xəbər verir ki, cavab isə müqayisənin necə aparılmasından asılıdır. Genetik kodda baş verən dəyişikliklərin sayına görə pişik və it insana təxminən eyni məsafədədir. Lakin genlərin xromosomlarda yerləşmə ardıcıllığı nəzərə alındıqda nəticə dəyişir – bu halda pişik insana daha yaxın hesab olunur.
Təkamül baxımından nəticə heç-heçədir
Milyonlarla il ərzində genetik kodda baş verən dəyişiklikləri müqayisə etdikdə pişik və itin insanla təxminən eyni səviyyədə uzaq qohum olduğu görünür.
Hər iki növ insanla ortaq əcdaddan çox qədim dövrlərdə ayrılıb və bu müddət ərzində genetik fərqlər toplayıb.
Lakin DNT-nin yalnız “hərflərini” müqayisə etmək kifayət deyil. Genlərin xromosomlarda hansı ardıcıllıqla yerləşməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Əsas fərq xromosomlardadır
Genetik materialı kitabxanadakı kitablara bənzətmək olar. Təkcə kitabların hansı olduğunu bilmək yox, onların rəflərdə hansı ardıcıllıqla yerləşdiyini də bilmək vacibdir.
Müasir itlərin əcdadlarında genomun müxtəlif hissələri zaman ərzində dəfələrlə yer dəyişdirib. Genetik materialın ayrı-ayrı hissələri bir xromosomdan digərinə keçib və ümumi quruluş dəfələrlə yenidən təşkil olunub.
Pişiklərdə isə genlərin xromosomlardakı ardıcıllığı insan genomundakı düzülüşə daha çox bənzəyir.
Bu göstəriciyə əsasən, pişiyin genom quruluşu itlə müqayisədə insana təxminən iki dəfə daha yaxın hesab edilir.
Alimlər hələ də bəzi heyvanlarda genetik dəyişikliklərin və xromosomdaxili yenidən düzülmələrin niyə daha sürətli baş verdiyini tam izah edə bilmirlər.
Pişiklər tibb üçün niyə əhəmiyyətlidir?
Genlərin xromosomlarda yerləşmə qaydası onların necə işləməsinə, yəni hansı genlərin nə vaxt aktivləşib və ya “söndüyünə” təsir göstərə bilər.
Bu səbəbdən pişiklərin genom quruluşunun insan genomuna yaxın olması onları bəzi xəstəliklərin öyrənilməsi üçün maraqlı modelə çevirə bilər.
Məsələn, polikistik böyrək xəstəliyi həm insanlarda, həm də pişiklərdə müşahidə olunur. Buna görə pişiklər üzərində aparılan tədqiqatlar gələcəkdə insan xəstəliklərinin mexanizmlərinin daha yaxşı anlaşılmasına kömək edə bilər.
Xərçənglə bağlı araşdırmalar da maraqlı nəticələr ortaya qoyub. Pişiklərdə xərçənglə əlaqəli bəzi genlərin insanlardakı analoqları ilə diqqətçəkən oxşarlıqlar göstərdiyi müəyyən edilib.
Bəs itlər niyə hələ də vacibdir?
Bu, itlərin elmi tədqiqatlardakı rolunu heç də azaltmır. Əksinə, itlər uzun illərdir müxtəlif xəstəliklərin öyrənilməsində geniş istifadə olunur.
Onların Altsheymer xəstəliyi, epilepsiya, ürək və göz xəstəlikləri kimi problemlərin araşdırılmasında mühüm model olduğu məlumdur.
Bundan əlavə, itlərdə insanlarda müşahidə olunan bir sıra genetik xüsusiyyətlərin oxşar formaları da mövcuddur.
Nəticə: pişik bir addım öndədir?
Əgər müqayisə təkamül baxımından genetik dəyişikliklərin sayına görə aparılırsa, pişiklə it arasında ciddi fərq yoxdur – nəticə demək olar ki, heç-heçədir.
Amma genlərin xromosomlarda yerləşmə ardıcıllığı nəzərə alındıqda pişik insana daha yaxın görünür.
Yəni mübahisənin cavabı belədir: genomun “hərflərinə” görə pişik və it təxminən bərabərdir, genomun “quruluşuna” görə isə pişik üstünlük qazanır.
Bu xüsusiyyət gələcəkdə pişiklərin insan xəstəliklərinin öyrənilməsində alimlərin düşündüyündən daha əhəmiyyətli modelə çevrilməsinə səbəb ola bilər.