Qədim Misir haqqında çox şey bilirik, amma buna baxmayaraq, heç vaxt baş verməmiş hadisələrə dair fikirlərə inanmaqda davam edirik.
Ucnoqta.az bildirir ki, Misir piramidalarını qamçı altında qullar tikməyib, Sfinksin burnunu Napoleon qopartmayıb, gənc firon Tutanhamonu isə böyük ehtimalla heç kim öldürməyib.
Piramidaları qullar deyil, azad işçilər tikib
Qamçı zərbələri altında nəhəng daş blokları daşıyan minlərlə qul obrazını bizə əsasən populyar mədəniyyət bəxş edib. Bu fikrin yayılmasında tarix elminin “atası” adlandırılan qədim yunan tarixçisi Herodotun yazıları da rol oynayıb. Lakin burada yanlış anlaşılma mümkündür. Herodot 100 min misirlinin məcburi əməyə cəlb edildiyini yazsa da, konkret olaraq yol tikintisindən danışırdı, piramidaların tikintisindən yox.
Müasir arxeoloqlar qullar versiyasını dəstəkləmirlər. Misirşünas Mark Lenner Qizada apardığı uzunmüddətli qazıntılar zamanı bütöv bir fəhlə təbəqəsinin izlərini aşkar edib. İnsanlar briqadirin nəzarəti altında tikinti briqadalarında çalışırdılar. Onların yaşayış yerləri olub və yaxşı qidalanırdılar. Lennerin tapıntıları arasında cavan öküzlərin sümükləri də var ki, bu da keyfiyyətli mal əti ilə qidalandıqlarını göstərir.
XX əsrin əvvəllərində Harvard tədqiqatçısı Corc Raysner briqadaların adlarının yazıldığı qraffitilər də aşkar edib. Məsələn, “Xufunun dostları” və “Menkouranın sərxoşları” kimi adlara rast gəlinir.
Ən ciddi sübutlardan biri dəfn yerləridir. Ölən inşaatçılar əşyaları ilə birlikdə fironların piramidalarının yaxınlığında, müqəddəs sayılan ərazidə dəfn edilirdilər. Qulların belə bir ərazidə dəfn olunmasına icazə verilməsi isə inandırıcı görünmür.
Sfinksin burnunu Napoleon qopartmayıb
Sfinks Misirin ən tanınmış simvollarından biridir. Əhəngdaşı qayasından yonulmuş nəhəng abidənin uzunluğu təxminən 73, hündürlüyü isə 20 metrdir. Lakin onun burnu yoxdur.
Əfsanəyə görə, Napoleon 1798-ci ildə Misir yürüşü zamanı əsgərlərinə Sfinksə top atəşi açmağı əmr edib. Lakin bu hekayə həqiqətə uyğun deyil.
Danimarkalı səyyah Frederik Lui Nordenin 1737-ci ilə aid rəsmində Sfinks artıq burunsuz təsvir olunub. Bu isə Napoleonun Misirə gəlməsindən 60 ildən çox əvvəl baş verib.
Ən geniş yayılmış versiyaya görə, Sfinksin burnunu XIV əsrdə sufi Məhəmməd Saim əd-Dəhr qoparıb. Onun yerli kəndlilərin daşqınların qarşısını almaq üçün Sfinksə qurbanlar verməsindən narazı olduğu bildirilir. Onun buna görə edam edildiyi ehtimal olunur, lakin dəqiq məlumat yoxdur.
Sfinksin həmişə qumun üstündə olduğu da mifdir. Abidə uzun müddət demək olar ki, tamamilə qumun altında qalıb. Onun tam şəkildə qazılıb çıxarılması yalnız 1930-cu illərdə arxeoloq Səlim Həsənin rəhbərliyi ilə həyata keçirilib.
Tutanhamonu heç kim öldürməyib
Tutanhamon eramızdan əvvəl XIV əsrdə, cəmi doqquz yaşında taxta çıxıb. O, məsləhətçilərinin köməyi ilə ölkəni idarə edib və 19 yaşında vəfat edib. Onun məzarı 1922-ci ildə britaniyalı arxeoloq Hovard Karter tərəfindən aşkarlanıb. Bundan sonra fironun “lənəti” haqqında çoxsaylı əfsanələr yaranıb.
Onun öldürüldüyü versiyası 1968-ci ildə rentgen müayinəsi zamanı kəlləsində sümük fraqmentlərinin aşkarlanmasından sonra yayılıb. Ehtimallar arasında başına zərbə, döyüş arabasından yıxılma və siyasi rəqibləri tərəfindən öldürülmə də olub.
Lakin Tutanhamonun qətlə yetirildiyi elmi şəkildə təsdiqlənməyib. 2005-ci ildə aparılan müayinələr kəllədəki zədələrin ölümündən sonra yarandığını göstərib. Bunlar ya Karterin mumiyanı açması, ya da balzamlaşdırma zamanı beynin çıxarılması ilə bağlı ola bilər.
Sonrakı araşdırmalar Tutanhamonun malyariyadan əziyyət çəkdiyini və yıxılma nəticəsində bud sümüyünü sındırdığını göstərib. Ayağındakı zədənin infeksiyaya, daha sonra isə qanqrenaya səbəb olması onun ölümünün səbəblərindən biri ola bilər. Bununla belə, alimlər arasında fironun ölümünün dəqiq səbəbi ilə bağlı yekdil fikir yoxdur.
Mumiyalaşdırma yalnız fironlar üçün deyildi
Qızıl sarkofaqlar və mürəkkəb mumiyalaşdırma üsullarının yalnız fironlara və zadəganlara aid olduğu düşünülür. Əslində isə mumiyalaşdırma daha geniş yayılmışdı.
Tutanhamonun dövründə mumiyalaşdırma kifayət qədər geniş yayılmış xidmətə çevrilmişdi. Proses təxminən 70 gün davam edirdi. Bədənin hazırlanmasına təxminən 35 gün, sarğılanmasına isə daha 35 gün sərf olunurdu.
Daxili orqanlar çıxarılaraq xüsusi qablara yerləşdirilir, bədən isə natron adlı duz vasitəsilə susuzlaşdırılırdı. Daha sonra cəsəd bitki mənşəli balzamlaşdırıcı maddələrlə işlənmiş kətan sarğılarla sarınırdı.
Bəs zadəganların üstünlüyü nədə idi? Əsasən ürəyin qorunmasında. Misirlilər ürəyin axirət həyatı üçün vacib olduğuna inanırdılar. Mumiyalaşdırma ustalarının ürəyi necə qoruduğu isə peşə sirri hesab olunurdu.
Qəbirlər ölümcül tələlərlə dolu olmayıb
“İndiana Cons” və “Lara Kroft” filmləri sayəsində qədim məzarlara daxil olan hər addımda nəhəng daşların düşəcəyinə və ya başqa ölümcül tələlərin işə düşəcəyinə inanırıq.
Əslində isə arxeoloqlar Misir piramidalarında demək olar ki, heç vaxt belə tələlərlə qarşılaşmayıblar. Misirlilərin qəbirlərdə mürəkkəb tələlər qurduğuna dair ciddi sübut yoxdur.
Mərhumların məzarlarını qorumaq üçün başqa üsullardan istifadə olunurdu. Girişlər nəhəng və demək olar ki, hərəkət etdirilməsi mümkün olmayan daş lövhələrlə bağlanırdı.
Maraqlıdır ki, məzarları qarət edənlər çox vaxt elə həmin tikintidə iştirak edən insanlar olurdu. Onlar məzarların quruluşunu yaxşı bildikləri üçün içəridə rahat hərəkət edə bilirdilər.
Heroqliflər qədim “emojilər” deyil
Heroqlifləri emojilərlə müqayisə etmək maraqlı səslənsə də, tam doğru deyil. Ev təsviri hər zaman “ev” sözünü ifadə etmirdi. Eyni işarə müəyyən səsi də ifadə edə bilərdi.
Misirlilər heroqliflərdən üç formada istifadə edirdilər: bütöv sözləri ifadə edən loqoqramlar, səsləri ifadə edən fonoqramlar və sözün mənasını dəqiqləşdirən determinativlər.
Yəni heroqlif sistemi “şəkil = söz” prinsipinə əsaslanmırdı.
Qədim yunanlar və romalılar uzun müddət heroqliflərin yalnız simvolik məna daşıdığını düşünürdülər. Yazının sirrinin açılmasında 1799-cu ildə aşkar edilən Rozetta daşı mühüm rol oynadı. Daşın üzərində yunan dilində də mətnin olması heroqliflərin oxunmasına imkan verdi.
Misirlilərin heroqliflərdən əlavə demotik yazısı da vardı. Bu, daha sürətli yazmağa imkan verən, nisbətən sadələşdirilmiş və kursiv yazı forması idi.
Misir yazısının daha bir çətinliyi isə saitlərin yazılmaması idi.