Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində vahid informasiya platformasının yaradılması, ortaq informasiya təhlükəsizliyi konsepsiyasının hazırlanması və onun qorunması olduqca vacibdir
Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin 2026-cı il qrant müsabiqəsinin qaliblərindən biri olan “Orta Asiya və Güney Qafqaz Söz Azadlığı Şəbəkəsi” İctimai Birliyi (CASCFEN) “Şuşa Bəyannaməsindən Türk Dövlətləri Təşkilatına” adlı layihənin icrasını davam etdirir. Avqustun 1-dən oktyabrın 31-dək davam edəcək layihə çərçivəsində Türk dünyasının inteqrasiyası, ortaq dəyərləri və gələcək inkişaf perspektivlərinə həsr olunmuş on mövzu üzrə silsilə müsahibələr hazırlanacaq.
Layihə ilə bağlı təqdim edəcəyimiz 10 müsahibə toplusunun İkinci mövzusu “Türk Dövlətləri Təşkilatında media və informasiya təhlükəsizliyi” adlanır. Bu mövzu çərçivəsində müasir dünyada informasiya müharibələri, Türk dünyasında ortaq media platformaları, Türk dünyasının media siyasəti, həmçinin Türk dünyasında dezinformasiyaya qarşı əməkdaşlıq istiqamətində atıla bilinməsi mümkün olan addımlarla bağlı məqamlara da toxunulub.
Qeyd edək ki, müsahiblərimiz mövzu ətrafında aşağıdakı sualları cavablandırıblar:
1.Müasir dövrdə informasiya müharibələri dövlətlərin təhlükəsizlik siyasətinin mühüm elementlərindən birinə çevrilib. Sizcə, Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində ortaq media və informasiya strategiyasının formalaşdırılması nə dərəcədə vacibdir?
2.Türk dünyasının beynəlxalq informasiya məkanında daha güclü təmsil olunması üçün ortaq media platformalarının yaradılması və inkişaf etdirilməsi hansı imkanlar yarada bilər? Bu istiqamətdə əməkdaşlığın gücləndirilməsi Türk dövlətlərinin yumşaq güc potensialına necə təsir göstərə bilər?
3.Dezinformasiya, informasiya manipulyasiyası və kiber təhdidlərin artdığı bir şəraitdə Türk dövlətləri arasında informasiya təhlükəsizliyi sahəsində əməkdaşlıq hansı mexanizmlərlə gücləndirilə bilər? Ortaq media siyasəti və koordinasiya bu təhdidlərə qarşı mübarizədə nə qədər effektiv rol oynaya bilər?
Mövzu ilə bağlı fikirlərini bölüşən müsahiblərimiz -Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı, Türkdilli Ölkələrin Parlament Assambleyasında Azərbaycan nümayəndə heyətinin üzvü Hikmət Babaoğlu və Özbəkistan Milli Teleradio Şirkətinin əməkdaşı Dildora Abdullayeva hər bir sual ətrafında öz baxışlarını ifadə ediblər. İndi isə onların bu suallara verdikləri cavabları təqdim edirik:
Hikmət Babaoğlu: Biz ortaq ailəmizin ümumi təhlükəsizliyi ilə yanaşı, informasiya təhlükəsizliyini də təmin etməliyik
1.Yeni dövrün ən mühüm təhlükələri və təhlükəsizlik çağırışları məhz informasiya ilə bağlıdır. Bu gün informasiya əlahiddə bir vasitəyə çevrilib. O, insanın intellektual keyfiyyətlərindən tutmuş, dünyada baş verən hadisələrə münasibətinə qədər düşüncələrini müəyyənləşdirir, hadisələri obyektiv və ya qeyri-obyektiv dərk etməsinə, onlara münasibətinin formalaşmasına təsir göstərir. Əgər bu məsələni fərdi müstəvidən dövlət və cəmiyyət səviyyəsinə qaldırsaq, problemin miqyası tamamilə dəyişir. Çünki burada artıq kütləvilik yaranır və bu kütləvilik milli səviyyədə nəticələr doğurur. Ona görə də bu gün “informasiya müharibəsi” terminini tam əminliklə işlədə bilərik.
Əgər informasiya imperializmi milli informasiya məkanını təhdid edir, milli dövlətin dəyərlərinə və siyasi strategiyasına qarşı mübarizə vasitəsinə çevrilirsə, deməli, biz bunu artıq tammiqyaslı müharibənin bir forması kimi qiymətləndirə bilərik. Belə bir şəraitdə heç bir milli dövlət öz informasiya təhlükəsizliyini, necə ki, hərbi-siyasi təhlükəsizliyini də, tamamilə təkbaşına təmin edə bilməz. Yeni müharibələrin mühüm seqmentinə çevrilən informasiya təhlükəsizliyinin təmin olunması da müttəfiqlər arasında birgə fəaliyyəti zəruri edir.
Məhz bu baxımdan Türk Dövlətləri Təşkilatı, Azərbaycan Prezidentinin də qeyd etdiyi kimi, bizim ailəmizdir. Deməli, biz ortaq ailəmizin ümumi təhlükəsizliyi ilə yanaşı, informasiya təhlükəsizliyini də təmin etməliyik. Mənə elə gəlir ki, müttəfiqliyin digər komponentləri ilə yanaşı, informasiya təhlükəsizliyi də ayrıca strateji istiqamət kimi formalaşdırılmalıdır. Bu baxımdan Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində vahid informasiya platformasının yaradılması, ortaq informasiya təhlükəsizliyi konsepsiyasının hazırlanması və onun qorunması olduqca vacibdir. Bu istiqamətdə artıq müəyyən addımlar atılır. Lakin hesab edirəm ki, informasiya təhlükəsizliyi məsələsi gələcəkdə də Türk dünyasının gündəmində mühüm yer tutacaq.
2.Vahid informasiya məkanı və informasiya təhlükəsizliyi konsepsiyasından danışarkən, əlbəttə ki, ortaq media və informasiya resursları platformalarının yaradılması məsələsi də gündəmə gəlir. Lakin məncə, burada yalnız media ilə məhdudlaşmaq düzgün olmaz. Çünki hazırda hüquqi baxımdan media kimi qəbul etdiyimiz platformaların informasiya cəmiyyətinə təsiri və müdaxiləsi heç də bütün hallarda arzuolunan səviyyədə deyil. Buna görə də media ilə yanaşı, informasiya mühitinin digər komponentləri üzrə də ortaq platformaların yaradılması mümkündür və hətta zəruridir.
Bəzi ölkələr, məsələn, Çin, bütün əsas seqmentlər üzrə öz sosial şəbəkə platformalarını formalaşdırıb. Bu, müəyyən mənada təhlükəsizlik mexanizmi kimi də qiymətləndirilə bilər. Çünki belə halda qlobal sosial şəbəkələrdən həmin informasiya məkanına müdaxilə imkanları azalır.
Əlbəttə, Türk dünyası üçün yaradılacaq ortaq platformada hər hansı məhdudiyyətlərin tətbiqi məqsədəuyğun olmaz. Əksinə, biz qlobal informasiya trendlərindən geri qalmamalıyıq. Amma bütün hallarda özümüzə məxsus ortaq informasiya və sosial şəbəkə platformalarının yaradılması çox vacib olardı.
Təsəvvür edin ki, Türk Dövlətləri Təşkilatının öz informasiya və sosial şəbəkə vasitələri ortaq şəkildə formalaşdırılır. Bu, həm ortaq dilin inkişafına, həm milli maraqların birgə təbliğinə, həm də kütləvi şəkildə sinxron hərəkət imkanlarının yaranmasına mühüm töhfə verə bilər. Belə platformalar bizi ortaq dilə də yaxınlaşdıra bilər. Çünki bu gün sosial şəbəkələrdə dilin yeni forması yaranıb: simvollaşdırılmış, qısaldılmış və müxtəlif işarələrlə ifadə olunan bir ünsiyyət dili. Ortaq platformalar Türk dünyasının bu sahədə də ümumi işarələr və ünsiyyət imkanları formalaşdırmasına şərait yarada bilər.
3.Bu gün ən mühüm məsələlərdən biri informasiya təhlükəsizliyidir. Qlobal informasiya məkanında informasiyanı sadəcə olduğu kimi qəbul etmək böyük yanlışlığa gətirib çıxara bilər. Çünki informasiyaların əhəmiyyətli hissəsi manipulyativ xarakter daşıyır və insanların düşüncələrinə təsir göstərməyə hesablanır.
Sosial şəbəkələrin, xüsusilə video platformalarının imkanlarından istifadə etməklə subliminal mesajlar vasitəsilə də manipulyativ informasiyalar insanlara ötürülür. Eyni zamanda, sosial şəbəkələr düşüncə, fikir və ideyaların yayılması platformasına çevrilib. Hər hansı məlumatın sosial şəbəkəyə daşınması, daha sonra isə başqaları tərəfindən əldə edilərək təhdid vasitəsinə çevrilməsi mümkündür.
Bu baxımdan dezinformasiya və manipulyativ informasiya istənilən ittifaqın daxilində nifaq yaratmaq üçün istifadə oluna bilər. Biz bunun nümunələrini artıq görürük. Məsələn, Azərbaycanın sosial şəbəkələrinə kənardan edilən müdaxilələr bəzən insanları öz tarixinə, keçmişinə və milli dəyərlərinə qarşı qoymağa, onları əsas məqsədlərindən uzaqlaşdırmağa yönəlir.
Eyni təhlükə Türk Dövlətləri Təşkilatı daxilində də mövcuddur. Türkiyə və Azərbaycan kimi bir-birinə ən yaxın iki ölkə arasında ortaq düşüncə, dünyagörüşü və gələcək hədəflər baxımından vahid informasiya yanaşmasının formalaşdırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki strateji inteqrasiyanın dərinləşməsinə mane olmaq üçün sosial şəbəkələrdə iki ölkənin cəmiyyətləri arasında nifaq yaratmağa yönələn cəhdlər müşahidə olunur.
Daha geniş baxdıqda, xaricdə yaşayan azərbaycanlılarla bağlı da eyni təhlükənin mövcud olduğunu görürük. Sayı 40 milyona yaxınlaşan bu böyük toplumun parçalanması, bir-birinə qarşı qoyulması və ortaq məqsədlərdən uzaqlaşdırılması da informasiya müharibəsinin nəticələrindən biri ola bilər.
Beləliklə, ortaq düşmənə qarşı mübarizə aparmalı olduğumuz halda, dezinformasiya və manipulyasiya nəticəsində özümüzü özümüzə qarşı qoymaq təhlükəsi yaranır. Bu da informasiya müharibəsinin mahiyyətini göstərən mühüm nümunədir. Ona görə də Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində bu cür halların qarşısının alınması üçün ortaq media siyasətinin, informasiya təhlükəsizliyi konsepsiyasının və informasiya təhdidlərinə qarşı birgə mübarizə mexanizmlərinin yaradılması günün əsas çağırışlarından biridir.
Dildora Abdullayeva: Ortaq media siyasəti və informasiya təhlükəsizliyi Türk Dövlətləri Təşkilatının strateji gücünü artıracaq
1.Müasir dövrdə Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində vahid media və informasiya strategiyasının formalaşdırılması olduqca vacibdir. Qloballaşma və rəqəmsal texnologiyaların sürətlə inkişaf etdiyi bir şəraitdə informasiya təhlükəsizliyi artıq hər bir dövlətin milli təhlükəsizliyinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. İnformasiya müharibələri vasitəsilə ictimai rəyə təsir göstərmək, saxta xəbərlər yaymaq və dövlətlərin nüfuzuna xələl gətirmək cəhdləri getdikcə artır.
Məhz bu baxımdan vahid informasiya strategiyası Türk dövlətləri arasında operativ və etibarlı informasiya mübadiləsini təmin etməklə yanaşı, mühüm hadisələrə koordinasiyalı münasibət bildirilməsinə imkan verə bilər. Hesab edirəm ki, bu, dezinformasiyaya qarşı daha səmərəli mübarizə aparmağa və doğru məlumatların beynəlxalq ictimaiyyətə vaxtında çatdırılmasına şərait yaradacaq. Eyni zamanda, türk xalqlarının ortaq tarixi, mədəniyyəti və dəyərlərinin vahid informasiya siyasəti çərçivəsində təbliği qarşılıqlı həmrəyliyi və birliyi daha da gücləndirə bilər. Buna görə də vahid media və informasiya siyasəti Türk Dövlətləri Təşkilatının strateji prioritet istiqamətlərindən biri olmalıdır.
2.Türk dünyasının beynəlxalq informasiya məkanında daha güclü təmsil olunması üçün ortaq media platformalarının yaradılması və inkişaf etdirilməsi geniş imkanlar açır. Belə platformalar vasitəsilə Türk dövlətlərinin tarixi, mədəniyyəti, elmi potensialı, turizm imkanları, iqtisadi və investisiya resursları haqqında dəqiq və etibarlı məlumatlar dünya ictimaiyyətinə çatdırıla bilər.
Bundan əlavə, ortaq televiziya kanalları, informasiya agentlikləri, rəqəmsal media platformaları və sosial şəbəkələrdə əməkdaşlığın genişləndirilməsi Türk dövlətlərinin qlobal informasiya məkanındakı təsirini artıra bilər. Bu, yalnız region haqqında müsbət imicin formalaşmasına deyil, həm də turizm, ticarət, təhsil və mədəni əlaqələrin inkişafına töhfə verər.
Belə əməkdaşlıq Türk dövlətlərinin yumşaq güc potensialını da əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirə bilər. Mədəniyyətin, dilin, incəsənətin, təhsilin və milli dəyərlərin beynəlxalq səviyyədə daha geniş təbliği Türk dövlətlərinin nüfuzunu artırmaqla yanaşı, digər ölkələrlə qarşılıqlı etimad və əməkdaşlığın inkişafına da müsbət təsir göstərəcək.
3.Müasir dövrdə dezinformasiya, informasiya manipulyasiyası və kibertəhdidlər beynəlxalq təhlükəsizlik üçün ciddi problemlərə çevrilib. Buna görə də Türk dövlətləri arasında informasiya təhlükəsizliyi sahəsində əməkdaşlığın daha da gücləndirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu məqsədlə kibertəhlükəsizlik üzrə ortaq mərkəzlərin yaradılması, təhdidlər barədə operativ informasiya mübadiləsi sisteminin qurulması, birgə təlimlərin və ixtisasartırma proqramlarının keçirilməsi, eləcə də müasir informasiya texnologiyaları sahəsində təcrübə mübadiləsinin genişləndirilməsi məqsədəuyğundur.
Eyni zamanda, faktların yoxlanılması (fact-checking) mərkəzlərinin yaradılması və saxta xəbərlərə qarşı birgə mübarizə mexanizmlərinin formalaşdırılması da böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu istiqamətdə koordinasiyalı fəaliyyət informasiya təhdidlərinə daha operativ reaksiya verilməsinə, doğru məlumatların ictimaiyyətə vaxtında çatdırılmasına və xarici informasiya hücumlarının təsirinin azaldılmasına imkan verə bilər.
Nəticə etibarilə, informasiya təhlükəsizliyi sahəsində əməkdaşlığın gücləndirilməsi Türk dövlətlərinin informasiya məkanında sabitliyinin qorunmasına, eyni zamanda milli və regional təhlükəsizliyin daha da möhkəmlənməsinə xidmət edəcək.
Fuad Hüseynzadə
Bu müsahibə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirilən “Şuşa Bəyannaməsindən Türk Dövlətləri Təşkilatına” layihəsi çərçivəsində hazırlanmışdır. Yazıda əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.