Hər birimiz uşaqlığımızda ən azı bir dəfə bu sualı vermişik: səma niyə mavidir? Cavab sadə görünür, amma bunun arxasında işığın səpələnməsinin heyrətamiz fizikası dayanır ki, bu da odlu gün batımlarını, buludlu günlərin bozluğunu və hətta dumanların səmanı niyə ağarmış göstərdiyini izah edir.
Günəş işığı hansı rəngdir?
Ucnoqta.az xəbər verir ki, günəş işığı bizə ağ görünür, amma bu, bir illüziyadır. Onu prizmadan keçirsəniz, o, bütöv bir rəng spektrinə parçalanır. Bu rənglərin hər biri müəyyən bir dalğa uzunluğuna malik bir işıq dalğasıdır. Qısa dalğa uzunluqları mavi və bənövşəyi, uzun dalğa uzunluqları qırmızı və narıncıdır. Aralarında yaşıl və sarıdır.
Bütün bu "dəst" Günəşdən kosmos boşluğundan uçarkən maraqlı bir şey baş vermir – dalğalar sadəcə birlikdə hərəkət edir. Lakin onlar Yer atmosferinə çatdıqdan sonra əsl şou başlayır. Məsələ burasındadır ki, hava kiçik hissəciklərlə doludur: qaz molekulları (əsasən oksigen və azot), su damcıları, toz hissəcikləri və buz kristalları. Və səmaya baxanda gördüyümüz rəngi müəyyən edən məhz bu hissəciklərlə toqquşmalardır.
Yeri gəlmişkən, görünən işıq dalğalarının ölçüsü heyrətamizdir: metrin milyonda birindən azdır. Bu o qədər kiçikdir ki, dalğalar hətta fərdi qaz molekullarını "fərq edə" və onlarla qarşılıqlı təsir göstərə bilər.
Niyə səma mavidir, bənövşəyi deyil
İşıq dalğası bir hissəciklə toqquşduqda təsadüfi istiqamətdə sıçrayır – fiziklər işığın səpələndiyini deyirlər. Amma əsas məsələ budur: səpələnmənin gücü dalğa uzunluğunun hissəcik ölçüsünə nisbətindən çox asılıdır. Kiçik qaz molekulları qısa dalğalı mavi işığı uzun dalğalı qırmızı işığa nisbətən daha güclü şəkildə səpələyir.
Buna görə də aydın günortadan sonra səmaya baxanda səpələnmiş mavi işıq bütün istiqamətlərdən gəlir və gözlərinizə çatır. O, sözün əsl mənasında hava molekulları tərəfindən bütün istiqamətlərə "sprey olunur" və başınızın üstündəki mavi günbəz effektini yaradır.
Görünür, bənövşəyi işığın dalğa uzunluğu daha da qısadır və daha da güclü şəkildə səpələnməlidir. Lakin gözlərimiz bənövşəyidən daha çox maviyə həssasdır və bəzi bənövşəyilər atmosferin yuxarı təbəqələri tərəfindən udulur. Nəticədə bənövşəyi yox, mavi səma yaranır.
Niyə gün batımı və gün doğuşu qırmızıdır?
Optic 4 Kids-ə görə, gün batımı və ya gün doğuşu zamanı Günəş üfüqdən aşağıdadır və şüaları günorta vaxtına nisbətən atmosferdən daha uzun məsafə qət etməlidir. Bu səyahət zamanı mavi işıq demək olar ki, tamamilə səpələnir – gözlərinizə çatmazdan çox əvvəl səpələnir.
Lakin qırmızı və narıncı dalğa uzunluqları ən az səpələnir, buna görə də müşahidəçiyə təhlükəsiz şəkildə çatır. Sadə dillə desək, gün batımı mavi komponent çıxıldıqdan sonra ağ işığın qalan hissəsidir. Buna görə üfüqdəki səma qızılıdan tünd qırmızıya qədər çalarlarla parlayır.
Havadakı incə toz və çirklənmə hissəcikləri bu təsiri gücləndirə və gün batımlarını daha da canlı edə bilər. Lakin qırmızı gün batımlarının əsas səbəbi toz deyil, qaz molekulları tərəfindən səpələnmədir. Toz sadəcə əlavə bir bonusdur.