Qədim Misirlilərin və Etruskların dişlərini düzəltmək üçün qızıl məftillərdən istifadə etmələri ilə bağlı geniş yayılmış hekayənin gözəl, lakin elmi cəhətdən əsassız bir mif olduğu sübut edilib.
Ucnoqta.az xəbər verir ki, yeni tədqiqatlar göstərir ki, bu artefaktlar tamamilə fərqli məqsədlərə xidmət edirdi.
Breketlər olsun ya olmasın
Qızıl konstruksiyalar Misirdəki qədim qalıqların yaxınlığında vaxtaşırı aşkar edilmişdir – məsələn, eramızdan əvvəl 2500-cü ilə aid olan El Quttadan olan "diş körpüsü". Arxeoloqlar bunların ilk breketlər olduğuna inanırdılar, lakin bu fərziyyə təkzib edildi. Bu cihazlar breketlər kimi deyil, protezlər və ya şinalar kimi xidmət edir və boş və ya dəyişdirilmiş dişləri hərəkət etdirmək əvəzinə bərkidirdi.
Alimlər bu əşyaların içindəki qızılın çox yumşaq olduğunu (təxminən 97%) müəyyən etdilər. Ortodontiya üçün tələb olunan sabit təzyiq tətbiq olunsaydı, metal deformasiyaya uğrayardı. Science Alert-ə görə, bu əşyalar tez-tez yetkin qadınların dəfnlərində tapılırdı ki, bu da onların terapevtikdən daha çox dekorativ və ya simvolik olduğunu göstərir.
Arxeoloqlar həmçinin qədim insanların breketlərə ümumiyyətlə ehtiyac duymadıqlarına inanırlar. Əsas səbəb onların əyri dişlərinin demək olar ki, olmaması idi. Paleolit kəllələrinin tədqiqatları diş sıxlığının (maloklüziyanın) demək olar ki, tamamilə olmadığını göstərir. Əcdadlarımızın pəhrizi güclü çeynəmə tələb edən sərt, lifli qidalardan ibarət idi.
Bu, bütün dişlər üçün geniş yer olan geniş, güclü çənələrin inkişafına səbəb oldu. Müasir yumşaq, emal olunmuş qidalar eyni stressi təmin etmir və bu da tez-tez inkişaf etməmiş çənələrə və nəticədə sıx dişlərə səbəb olur.
Əsl ortodontiya nə vaxt ortaya çıxdı?
Ortodontiya haqqında ilk qeydlər eramızın birinci əsrinə aiddir. Roma həkimi Aulus Cornelius Celsus uşağın əyri dişini düzəltmək üçün barmaqla yumşaq bir şəkildə itələməyi məsləhət görmüşdü. Bu, ortodontiyanın ən sadə prinsipidir – tədricən təzyiq. Orta əsrlərdə və İntibah dövründə bu cür təcrübələr sərt və ağrılı idi. Məsələn, həkimlər tüpürcəklə şişmiş dişlər arasında taxta pazlardan istifadə edirdilər.
Problemə elmi yanaşma 1728-ci ildə ortaya çıxdı. Fransız diş həkimi Pyer Foşar ilk dəfə "Diş həkimi cərrahı" kitabında malokklüziyanın müalicəsini ətraflı təsvir etmiş və diş qövsünü genişləndirmək üçün metal qövs məftili olan "bando"nu icad etmişdir. Bu hadisə müasir ortodontiyanın yaranması hesab olunur. 19-cu və 21-ci əsrlərdə metal breketlərdən və paslanmayan poladdan 3D modelləşdirmə istifadə edilərək yaradılmış keramika, dil sistemlərinə və şəffaf hizalayıcılara qədər təkamül baş vermişdir.