Uşaqlığınızı xatırlamağa çalışdığınız zaman 3 yaşından və ya daha sonrakı dövrlərdən xatirələr ağlınıza gəlir. Beləliklə, sual yaranır: ilk iki il yarım ərzində nələr baş verirdi? Həyatın ən güclü öyrənmə dövrü – yeriməyi, danışmağı və dünyanı anlamağı öyrəndiyimiz dövr – niyə heç vaxt olmamış kimi yaddaşımızdan silinib?
Uşaqlıq amneziyası nədir?
Körpəliyimizi xatırlamamağımız o qədər yaygın bir fenomendir ki, onun elmi adı var: körpə amneziyası. Psixoloqlar bir əsrdən çoxdur ki, bu sirrlə mübarizə aparırlar və bu günə qədər heç kim onu tam həll etdiyini iddia edə bilməz.
Ucnoqta.az xəbər verir ki, “The Conversation” müəllifləri bu fenomeni ətraflı şəkildə araşdırıblar.
Niyə uşaqlığımızı xatırlamırıq?
Ağlına gələn ilk fikir körpələrin sadəcə xatırlaya bilməməsidir. Amma bu doğru deyil. Altı aylıq uşaqlar həm qısamüddətli, həm də uzunmüddətli yaddaş formalaşdırmaqda əladırlar. 1998-ci ildə aparılan bir təcrübədə altı aylıq uşaqlar oyuncaq qatarını işə salmaq üçün lingə basmağı öyrəndilər və bu bacarığı iki-üç həftə saxlayıblar.
Bu, bir paradoksdur: yaddaş var, amma xatırlama yoxdur.
Yaşlandıqca uşaqlığı unuduruq
Beynimiz tam formalaşmış şəkildə doğulmamışdır. Xatirələrin formalaşmasından məsul olan hipokampus yeddi yaşına qədər inkişaf etməyə davam edir. Bu, bir vacib detalı izah edir: uşaqlıq amneziyasının həddi yaşla dəyişir. Uşaqlar və yeniyetmələr özlərini böyüklərdən daha tez xatırlayırlar. Alimlər problemin xatirələr yaratmaqda deyil, onları qorumaqda olduğuna inanırlar.
Uşaq olaraq danışa bilmirdik
Bir ilə altı yaş arasında uşaqlar fərdi sözlərdən səlis nitqə keçirlər. Və bu linqvistik sıçrayış uşaqlıq amneziyası dövrü ilə mükəmməl şəkildə üst-üstə düşür. Bəlkə də uşaqlığı xatırlamırıq, çünki o vaxt danışa bilmirdik.
2005-ci ildə aparılan bir araşdırma bunu təsdiqləyir. Alimlər məişət xəsarətləri ilə təcili yardım şöbəsinə yerləşdirilən uşaqları müşahidə etdilər. 26 aydan yuxarı olan və hadisəni şifahi şəkildə təsvir edə bilənlər bunu beş il sonra belə xatırlayıblar. Lakin hadisə haqqında danışa bilməyənlər heç nə xatırlamırlar.
Böyüklər bizimlə az ünsiyyət qururlar
Amma tək danışmaq qabiliyyəti kifayət deyil. Uşağın keçmişi necə müzakirə etməsi daha vacibdir. Valideynlər uşağı ilə xatirələrini bölüşdükdə, sadəcə faktları bölüşməkdən daha çox şey edirlər. Onlar strukturu öyrədirlər: nəyin vacib olduğunu, hansı ardıcıllıqla danışmağı, hansı emosiyaların nəyə bağlı olduğunu.
Mədəniyyət öz qaydalarını diktə edir. Müstəqilliyə dəyər verən ölkələrdə (ABŞ, Avropa) böyüklər uşaqlıqlarını icma və başqaları ilə əlaqəyə üstünlük verən mədəniyyətlərdən (Asiya, Afrika) daha erkən və daha ətraflı xatırlayırlar. Amerikalı uşaq bağçada qızıl ulduz aldığını xatırlayacaq. Çinli uşaq bütün siniflə birlikdə mahnı öyrəndiyini xatırlayacaq.
Hazırda alimlər yeni metodlardan istifadə edirlər: uşaqların illərlə müşahidə olunduğu uzunmüddətli tədqiqatlar və nevrologiyadakı irəliləyişlər. Bu, yaddaşı təkcə hekayələr vasitəsilə deyil, həm də beyində baş verənlər vasitəsilə öyrənməyə imkan verir.