Avstraliyalı tədqiqatçılar texnologiya şirkətləri üçün mənfəət naminə smartfonları bizim vaxtımızı, diqqətimizi və məlumatlarımızı oğurlayan parazitlərlə müqayisə ediblər.
Ucnoqta.az xəbər verir ki, “Australasian Journal of Philosophy”də dərc olunan məqalədə onlar iddia edirlər ki, telefonlarımızla əlaqəmiz qarşılıqlı faydalıdan parazitliyə çevrilib.
Tədqiqatın müəllifləri smartfonları təkamül biologiyası vasitəsilə təhlil edərək, onları təbiətdəki parazitar və simbiotik əlaqələrlə müqayisə ediblər. Onlar qadcetlərin psixi sağlamlığa təsiri (aktiv istifadəçilər arasında depressiyanın 10-15% artması), iqtisadiyyata (2024-cü ilə qədər reklam bazarı) və davranışa (orta istifadə müddəti) dair məlumatları öyrəniblər.
Əvvəlcə xəritələr, noutbuklar və ya sağlamlıq izləyiciləri kimi faydalı olan smartfonlar, tətbiqləri istifadəçi davranışını manipulyasiya etməyə başlayanda parazit olub.
Sosial media və alqoritmlər bizi sonsuz fırladıb, asılılıq yaradan bir vərdiş yaradır: orta hesabla bir insan gündə 2,5-3 saatını telefonla keçirir, yuxusunu itirir (normaldan 20-30 dəqiqə az), real həyatdakı əlaqələri zəiflədir və narahatlıq riskini 15-20% artırır.
"Telefon istifadəçiləri yuxusuzluğun, zəifləmiş münasibətlərin və əhval-ruhiyyənin pozulmasının bədəlini ödəyir. Texniki şirkətlər hər klikdə məlumat toplayır və diqqəti daha yaxşı tutmaq üçün reklamçılara böyük pul müqabilində satırlar.
Bu, baş bitinin qanla qidalanmasına bənzəyir – ancaq qaşınma əvəzinə stress və asılılıq alırıq”, – müəlliflər yazır.
Tədqiqatçılar telefonlarla əlaqələrin təkamülünü simbiozdan (bağırsaqdakı bakteriyalar kimi qarşılıqlı faydalı birgəyaşayış) parazitliyə təbii keçidlə müqayisə edirlər. Onlar Böyük Sədd rifindəki daha təmiz arıları misal çəkirlər, onlar bəzən parazitləri çıxarmaq əvəzinə balıqları dişləyərək “aldadırlar”. Balıqlar onları ziyarətlərini dayandırmaqla cəzalandırır – bu, tarazlığı bərpa edən "polis"dir.
Smartfonlar hər yerdə bizimlədir
Smartfonlar əvəzolunmaz hala gəldi: inkişaf etmiş ölkələrdə böyüklərin 85%-i onlardan bankçılıq, naviqasiya və dövlət xidmətlərinə çıxış üçün istifadə edir.
Amma bu asılılıq parazitliyi artırır: alqoritmlər manipulyasiya xarakterini gizlədir, telefondan imtina isə həyatı çətinləşdirir.
Müəlliflər qeyd edirlər ki, “Biz gündəlik işlərimiz üçün smartfonlardan asılıyıq, bu da yaddaşımızı və idrakımızı məhdudlaşdırır”.
Məsələn, insanlar kameralara arxalanaraq hadisələrin təfərrüatlarını daha çox unudurlar (şəkilsiz yadda saxlamaq ehtimalı 30% azdır).
Smartfonlara parazit kimi baxan elm adamları bir həll təklif edirlər: təbiətdəki kimi “nəzarəti” gücləndirin.
Fərdi səylər – ekran vaxtını məhdudlaşdırmaq və ya bildirişləri söndürmək – kifayət deyil, çünki istifadəçilər alqoritmləri saniyədə milyardlarla məlumat nöqtəsini təhlil edən texnologiya nəhənglərinə uduzurlar. Kollektiv fəaliyyət tələb olunur: məlumatların toplanmasına məhdudiyyət qoyulması üçün qanunlar (tətbiqlərin 90%-i hazırda şəxsi məlumat toplayır) və avtomatik sürüşdürmə kimi asılılıq yaradan xüsusiyyətlər.
Məsələn, Avstraliyada 2025-ci ilin may ayında tətbiq edilən 16 yaşdan kiçiklər üçün sosial media qadağası yeniyetmələrin sosial mediada vaxtını 40% azaldır.
"Yetkinlik yaşına çatmayanlar üçün sosial mediaya qoyulan qadağa parazitləri məhdudlaşdırmaq üçün kollektiv fəaliyyət nümunəsidir" deyə tədqiqatçılar vurğulayırlar.