Müasir uşaqlar ekranların oyuncaqlar qədər reallığın bir hissəsi olduğu bir dünyada böyüyürlər. Bəs cizgi filmləri gündəlik həyat tərzinə çevrildikdə nitqə nə olur? Gəlin bunu anlamağa çalışaq.
Cihazların uşaqlara necə təsir etməsi məsələsi artıq nəzəri deyil.
Ucnoqta.az xəbər verir ki, iki yaşdan kiçik bir çox uşaq gündə təxminən iki saat ekran qarşısında, əksər hallarda video və ya televizora baxaraq vaxt keçirir.
Uzun müddətdir ki, alimlər yalnız ümumi lüğəti qiymətləndirirdilər: ekran vaxtı nə qədər çox olarsa, sözlər də bir o qədər azdır. Lakin Developmental Science jurnalında dərc olunan yeni bir araşdırma daha dərin bir baxış təqdim edir: rəqəmsal məzmun təkcə miqdarına deyil, həm də uşaqların nitqinin strukturuna təsir göstərir.
Alimlərin tədqiqatı
Bir qrup alim 17 aydan 30 aya qədər olan uşaqların 388 valideynini araşdırıb, bu dövrdə sözdə "dil sıçrayışı" baş verir. Valideynlər uşaqlarının televizor, planşet və video zənglər kimi ekranların qarşısında nə qədər vaxt keçirdiklərini bildirdilər, dil anketini doldurdular və uşaqlarının artıq tələffüz edə bildikləri sözləri qeyd etdilər.
Uşaqlar orta hesabla gündə təxminən 110 dəqiqə video izləyirlər və bu, rəqəmsal fəaliyyətin ən çox yayılmış növüdür.
Əsas nəticələr
Əvvəllər aşağı keyfiyyətli məzmuna həddindən artıq baxmağın daha az lüğət ehtiyatı ilə əlaqəli olduğu məlum idi. Lakin bu dəfə nəticələr bir qədər daha maraqlı idi: ekranlarda daha çox vaxt keçirən uşaqların lüğət profili fərqli idi.
Hansı sözlər "yox olur"
Çoxlu video izləyən uşaqların burun, qulaq və ya ayaq kimi bədən hissələrini ifadə edən sözlərin nisbətinin daha az olduğu aşkar edilmişdir. Bu, məntiqlidir, çünki bu cür sözlər adətən uşağın toxuna, işarə edə və təkrarlaya biləcəyi fiziki təmas yolu ilə öyrənilir.
Hansı sözlər ortaya çıxır?
Lakin ekranlarda daha çox vaxt keçirən uşaqların aşağıdakılarla əlaqəli daha çox sözü var:
İnsanlar: ana, ata, nənə, müəllim və ya uşaq
Daxili əşyalar: divan, mətbəx və ya televizor
Bunun ehtimal olunan izahı məzmunun özü və ya baxış kontekstidir – məsələn, uşaq valideynlərinin yanında divanda oturarkən videoya baxır.
Maraqlıdır ki, tədqiqat heyvanlar, qida, oyuncaqlar və ya nəqliyyat kimi kateqoriyalarda heç bir dəyişiklik aşkar etməmişdir. Ekran vaxtı da düşüncə növünə, xüsusən də top və ya fincan kimi formalarla əlaqəli sözlərə və püre və ya təbaşir kimi materiallarla əlaqəli sözlərə təsir etməmişdir. Bu tarazlıq sabit qalmışdır.
Tədqiqatın əhəmiyyəti
Tədqiqat, cihazların təsirinin "yaxşı və ya pis" deyil, mürəkkəb və çoxqatlı bir proses olduğu əsas fikri vurğulayır. Axı, aşağı keyfiyyətli məzmun lüğət ehtiyatını azalda bilər, yüksək keyfiyyətli, maarifləndirici və interaktiv məzmun isə əksinə kömək edə bilər.
Digər vacib məqam kontekstdir. Uşaq yalnız ekranlar dünyasında yaşamır. Əgər onların həyatına canlı ünsiyyət, oyunlar və valideynlərlə qarşılıqlı əlaqə daxildirsə, dil inkişafı cihazların olmasına baxmayaraq aktiv və tam hüquqlu qala bilər.
Məsləhətlər
Sərt qadağalar əvəzinə realist yanaşma seçməyə dəyər:
Ekran vaxtını məhdudlaşdırın
Məzmunun keyfiyyətinə diqqət yetirin
Təhsil və sosial interaktiv formatları seçin
Canlı ünsiyyəti qadcetlərlə əvəz etməyin
Və ən əsası, mükəmməlliyə can atmayın; bəzən bir neçə dəqiqəlik cizgi filmləri valideynlərə sonradan diqqət və qayğı şəklində uşağa qaytarılacaq bir resurs təqdim edə bilər.
Həmçinin, məlumatların valideynlərin cavablarına əsaslandığını, buna görə də müəyyən səhvlərin ola biləcəyini xatırlamaq vacibdir. Tədqiqat səbəb-nəticə əlaqəsini sübut etmir və videoların məzmunu ətraflı nəzərə alınmır. Buna görə də elm hələ də qəti cavablar axtarır.
Ekranlar artıq uşaqlığın bir hissəsinə çevrilib və bu, gözardı edilə bilməyən bir faktdır. Lakin qorxu əvəzinə, şüuru seçin. Qadcetlər inkişafı avtomatik olaraq "korlamır"; onlar onun trayektoriyasını dəyişir və onun istiqamətini böyüklər müəyyən edir. Çünki uşağın nitqi təkcə ekranlardan deyil, həm də söhbətlərdən, toxunuşlardan, oyunlardan və yaxınlıqdakı canlı varlıqdan formalaşır.