Hər il minlərlə insana müxtəlif dərəcələrdə anemiya diaqnozu qoyulur. Bu, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə daha çox yayılmışdır, lakin sənayeləşmiş ölkələrdəki insanlara da təsir göstərir. Xəstəlik isə orqanlara oksigeni çatdıran qırmızı qan hüceyrələrinin və qanda hemoglobin zülalının azalması ilə xarakterizə olunur. Dünya əhalisinin təxminən 24.8 faizi anemiyadan əziyyət çəkir. Anemiyanı yaradan səbəblər isə müxtəlifdir. Bəzən dəqiq səbəbi təyin etmək də çətin ola bilər. Bəs anemiyaya nələr səbəb olur? Bu, ilk növbədə bədənin kifayət qədər qırmızı qan hüceyrəsi istehsal edə bilməməsi, qanama səbəbiylə qırmızı qan hüceyrələrinin itirilməsi, bədəndə normaldan daha qısa müddətdə qırmızı qan hüceyrələrinin məhv edilməsi ilə bağlıdır.
Anemiyanəın bir neçə növü var. Ən çox rast gəlinəni isə dəmir çatışmazlığı anemiyasıdır. Qırmızı qan hüceyrələrində dəmir molekullarını ehtiva edən kompleks bir protein olan hemoglobin var. Hemoglobin molekulları oksigeni ağ ciyərdən bədənin qalan hissəsinə daşıyır. Əgər orqanizmdə dəmir çatışmazlığı varsa bu qanın qırmızı hüceyrələrinin az olması deməkdir. Çünki sümük iliyinin qırmızı qan hüceyrələrinin ehtiyac duyduğu hemoglobini meydana gətirməsi üçün dəmir lazımdır. Kifayət qədər dəmir olmasa, qırmızı qan hüceyrələrinin istehsalı üçün lazım olan hemoglobin meydana gələ bilməz. Belə olan halda qanda hemoqlobinin səviyyəsi aşağı düşür və toxumalar lazımınca oksigenlə təmin oluna bilmir.
Orqanizmin dəmirə sutkalıq tələbatı kişilərdə 10, qadınlarda 20, uşaqlarda 4-18 mq-dır. Hamilə qadınlarda isə sutkalıq norma 30-35 mq olmalıdır.
Dəmir çatışmazlığının ilk əlamətləri isə aşağıdakılardır: Süstlük, yorulma, yuxuculluq, başgicəllənmə, dad hissinin təhrif olunması, dəri örtüyünün solğunluğu (xüsusilə ovucların və selikli qişaların), dərinin quruluğu, ağız bucaqlarında çatlar, dilin selikli qişasının hamarlaşması, köndələninə cızıqlanmış dırnaqlar, onlarda qaşığa bənzərliyin formalaşmasına meyllilik, saçların qırılması və tökülməsi, taxikardiya, funksional sistolik küy.
Dəmir çatışmazlığı problemi ilə üzləşməmək üçün qida rasionuna müntəzəm olaraq dana, ördək, dovşan əti, toyuq içalatı, qaraciyər, yumurta sarısı, yulaf sıyığı, qarabaşaq və mərçimək, qırmızı çuğundur, kələm, ispanaq, kök, sarmısaq, soğan, qurudulmuş meyvələr, alma, qara gavalı, əncir, nar, üzüm, şaftalı, armud, qoz, noxud, balıq və balıq məhsulları kimi qidaları daxil etmək lazımdır.
Nəzərə almaq lazımdır ki, dəmir orqanizm tərəfindən yaxşı mənimsənilmir. Onun yaxşı mənimsənilməsi üçün tərkibində C vitamini olan qidalardan da istifadə etmək vacibdir. Bunun üçün yuxarıda sadalanan qida məhsullarını rasionunuza daxil edərkən ən azı limondan istifadə etmək olar.
Smart Hit effektiv, yeni, absorbsiya texnalogiyası sayəsində hazırlanan liposomal dəmir mənbəyidir. Dəmir ehtiyacını ödəmək üçün tərkibində dəmir çox olan qidalarla qidalanmaq və ya Smart Hit qəbul etmək lazımdır.
Vitamin çatışmazlığı anemiyası: Bədənin ümumi funksiyalarının fəaliyyətində bəzi problemlər yarandıqda, səbəb ən çox vitamin çatışmazlığıdır. Balanslaşdırılmış qidalanma və sağlam qida istehlakı vitamin çatışmazlığının qarşısını almaq üçün çox vacibdir. Vitaminlər immuniteti gücləndirmək, xəstəliklərdən qorunmaq və daha güclü hiss etmək üçün bədənin ən vacib ehtiyacıdır. Vücudunuzda vitamin çatışmazlığı səbəbiylə inkişaf edən əlamətlərə diqqət yetirmək və bu çatışmazlığı dərhal aradan qaldırmaq vacibdir. Vitaminlər bədənimizin ehtiyac duyduğu və sağlamlığımıza əhəmiyyətli dərəcədə təsir edən üzvi komponentlərdir. Xüsusilə təbii qida mənbələrində olan, hüceyrələrin bərpasına və enerji istehsalına kömək edən vitaminlər olmadıqda bir çox xəstəlik baş verir.
Məsələn, B12 çatışmazlığı anemiyaya səbəb olarkən, D vitamini çatışmazlığı yorğunluğa və daimi zəifliyə səbəb ola bilər. Deməli, bədəndə dəmirdən başqa kifayət qədər sağlam qırmızı qan hüceyrələri istehsal etmək üçün fol turşusu və B12 vitamini lazımdır. Bu vitaminlərin çatışmazlığı olan bir pəhriz qırmızı qan hüceyrəsi istehsalının azalması ilə nəticələnə bilər. Ayrıca, kifayət qədər B12 qəbul edən bəzi insanlar, bağırsaqdakı vitaminləri qəbul etməkdə çətinlik çəkirlər. Bu malabsorbsiya, zərərli anemiya olaraq da bilinən B12 vitamini çatışmazlığı anemiyasına səbəb ola bilər.
Fiziki və ruhi sağlamlığı qorumaq üçün vitaminləri düzgün və uyğun miqdarda qəbul etmək vacibdir. Bədənin bütün orqan və sistemlərinə təsir edən vitaminlərin qeyri-kafi qəbulu müxtəlif simptomlara səbəb olur.
Xroniki xəstəlik anemiyası: Xroniki (uzun müddətli) xəstəliklər anemiyaya səbəb ola bilər. Xroniki xəstəliklərin anemiyası, ümumi qan analizi kimi rutin bir testdə anormal nəticələr göstərilmədiyi təqdirdə, tez -tez aşkar edilmir. Səbəbini müəyyən etmək üçün bir neçə testdən istifadə etmək olar. Bir çox xroniki xəstəlik anemiyaya səbəb ola bilər. Bəzi nümunələr:
Böyrək xəstəliyi – Qan hüceyrələri , əsasən böyrəklər tərəfindən istehsal edilən eritropoetin hormonuna cavab olaraq sümük iliyində əmələ gəlir. Xroniki böyrək xəstəliyi bu hormonun çox az istehsalına və anemiyaya səbəb ola bilər. Anemiya eritropoetin inyeksiyaları ilə müalicə edilə bilər.
İltihabi şərtlər- Bədənin iltihab sistemini stimullaşdıran xroniki bir xəstəlik olduqda, sümük iliyinin eritropoetinə reaksiya vermə qabiliyyəti azalır. Məsələn, romatoid artrit (oynaq revmatizmi: bədənin öz oynaqlarına hücum etdiyi ağır otoimmün oynaq xəstəliyi) bu mexanizmlə anemiyaya səbəb ola bilər.
İltihabi xəstəliklər kimi anemiyaya səbəb ola biləcək digər xəstəliklərə xroniki infeksiyalar (məsələn, HİV və ya vərəm, vərəm), xərçəng və siroz daxildir. Bu xəstəliklərlərr qırmızı qan hüceyrələrinin istehsalını maneə törədə bilər.
Aplastik anemiya: Aplastik anemiya nadir, lakin həyati təhlükəsi olan bir anemiya növüdür. Bədənin kifayət qədər qırmızı qan hüceyrəsi istehsal etmədiyi zaman meydana gəlir. Aplastik anemiyanın səbəbləri arasında infeksiyalar, bəzi dərmanlar, autoimmün xəstəliklər və zəhərli kimyəvi maddələrə məruz qalma var. Xəstəliyin əsas klinik simptomlarına başgicəllənmə, zəiflik, bayılma, təngnəfəslik, süd vəzilərində paresteziya (hissiyyat pozulması), dəri hemorragiyaları, qanaxma, infeksion-iltihabi və irinli proseslərə meyillikdən ibarətdir. Anaplastik anemiya hemoqramma, mieloqramma və trepanobioptatın histolofi müayinəsindəki dəyişikliklərə əsasən diaqnostika olunur. Patologiyanın müalicəsi hemotransfuziya, immunosupressiv terapiya və mielotransplantasiyadan ibarətdir.
Sümük iliyi xəstəliyi ilə əlaqəli anemiyalar: Leykemiya və mielofibroz kimi müxtəlif xəstəliklər sümük iliyində qan hüceyrələrinin əmələ gəlməsini təsir edərək anemiyaya səbəb ola bilər. Bu növ xərçənglərin və xərçəngə bənzər xəstəliklərin təsiri yüngül və ya həyati təhlükə ola bilər.
Hemolitik anemiyalar: Hemolitik anemiyalar, qırmızı qan hüceyrələrinin məhv edilməsi həmin hüceyrələrin yaranmasından daha sürətli olduqda meydana gəlir. Bəzi qan xəstəlikləri qırmızı qan hüceyrələrinin məhv edilməsini artırır. Hemolitik anemiya valideynlərdən keçə bilər və ya daha sonra baş verə bilər.
Pünhan Əfəndiyev
Yazı "Leykozlu Uşaqlara Dəstək" ictimai birliyinin Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə “Qan xəstəlikləri ilə bağlı maarifləndrimə və qan donorluğunun təbliği” layihəsi çərçivəsində hazırlanmışdır.