Qırx il əvvəl belə bir dərs oxumaq və ya bir dosta mesaj yazmaq üçün bir neçə saat və gün sərf etmək lazım idi. Məsələn, maraqlı məqaləni tapmaq və oxumaq üçün qəzet köşkü və ya kitabxanaya gedirdilər. Məktub dostlara poçtla göndərilirdi.
İndi bunu etmək üçün otağınızı tərk etmək lazım deyil. Sizə lazım olan tək şey smartfonunuzun kilidini açmaq və lazımi hərəkətləri yerinə yetirməkdir. Bu, internet sayəsində mümkündür.
Ucnoqta.az xəbər verir ki, internet son onilliklərdə tərəqqinin hərəkətverici qüvvələrindən birinə və gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilmişdir. Onun köməyi ilə biz videolara baxırıq, dostlarla ünsiyyət qururuq və mal alırıq. Eyni zamanda, biz İnternetin necə işlədiyini düşünmürük.
İnternet necə yarandı
İnterneti birgə hesablamaq və məlumat ötürmək üçün ölkənin müxtəlif yerlərində kompüterləri birləşdirmək istəyən hərbçilər yaradıb.
Bu vəzifəni 1969-cu ildə iki universitetin kompüterləri arasında mesaj göndərən Qabaqcıl Araşdırma Layihələri Agentliyi öz üzərinə götürdü. Bu mesaj 600 kilometr yol qət etdi və texnoloji inkişafın vektorunu dəyişdirdi.
Layihə ARPANet adlandırıldı. Əvvəlcə şəbəkə elmi tədqiqatlar üçün istifadə edildi ki, bu da onların nəticələrinin ötürülməsini sürətləndirdi. Daha sonra digər institutlar və şirkətlər xəbərdar oldu və 1980-ci illərin əvvəllərində on minlərlə kompüter şəbəkəyə qoşuldu.
Hər il kompüterlərin sayı artır və bu, şəbəkənin işləməsini çətinləşdirirdi. Buna görə də alimlər və mühəndislər onu necə optimallaşdırmaq barədə düşünməyə başladılar.
ARPANet layihəsi 1990-cı ilə qədər mövcud olub, onu NSFNet – Milli Elm Fondu Şəbəkəsi əvəz edib. Bu şəbəkə 1984-cü ildə yaranıb və ARPANet-ə bənzəyirdi, lakin daha yüksək məlumat ötürmə sürətinə malik idi. Nəticədə NSFNet kütləvi internetin dayağına çevrildi və ARPANet layihəsi bağlandı.
Eyni zamanda başqa qitələrdə də şəbəkələr yaradılırdı. SSRİ-də, 1978-ci ildən 1992-ci ilə qədər bütün Sovet İttifaqında kompüterləri birləşdirən Akademset layihəsi fəaliyyət göstərdi. 1981-ci ildə şəbəkə Avropanın bir hissəsi ilə, 1983-cü ildə isə Amerika ilə birləşdi.
Eyni zamanda, WWW şəbəkəsi – World Wide Web – inkişaf etdirilirdi. Bu şəbəkə sayəsində vebsaytlar, hiperlinklər, hipermətnlər, həmçinin HTTP, HTML və URI anlayışları meydana çıxdı. Bu anlayışları daha sonra müzakirə edəcəyik. 1991-ci ildə WWW hər kəs üçün əlçatan oldu. 1993-cü ildə ilk Mosaic brauzeri çıxdı.
Daha sonra NSFNet layihəsi öz yerini WWW-yə verdi və yalnız universitetlərlə işləməyə başladı.
WWW Ümumdünya Şəbəkəsi adlanır, buna görə də bir çox insanlar bunun İnternet olduğunu düşünür. WWW İnternetin bir hissəsidir, onun alt şəbəkələrindən biridir. Məsələn, evdə dostlarla oynamaq üçün yaradılmış şəbəkə də internetin bir hissəsi olacaq.
Kurs zamanı biz İnternet terminindən istifadə edəcəyik, lakin veb saytlardan danışsaq, onda World Wide Web haqqında danışacağıq.
İnternet kompüterləri birləşdirmək və məlumatı sürətlə ötürmək üçün yaradılmışdır.
İnternet nədir və necə işləyir?
Deyək ki, evdə dostunuzla oynamaq üçün birləşdirmək istədiyiniz iki kompüteriniz var. Bir kompüterə və digərinə qoşulan fiziki kabeldən istifadə edirsiniz. Qonşu bundan xəbər tutur və həm də birlikdə oynamaq istəyir – siz yeni kabel uzatırsınız və üçünüz oynayırsınız.
Sonradan daha çox insan bundan xəbər tutur və şəbəkəyə qoşulmağı xahiş edir. Siz qonşu evlərə, rayonlara, şəhərlərə, ölkələrə kabel çəkirsiniz. Suyun altından və elektrik dirəklərinin üstündən keçirlər. Beləliklə, siz İnternetin analoqunu yaratdınız – məlumat ötürmək üçün müxtəlif ölkələrin cihazlarını birləşdirən şəbəkə.
İnternetdəki məlumatlar müxtəlifdir, məsələn:
YouTube-da video
Messenger-də mesajlar
Məşhur resursda məqalə
Onlayn şahmat oyununda rəqibin hərəkəti
YouTube-da video oynanılanda o, sadəcə olaraq havadan çıxmır. Video sizdən min kilometr uzaqda ola biləcək kompüterdə saxlanılır. Siz bunu fərq etməyəcəksiniz, çünki sürətli internet videonu gecikmə olmadan ötürəcək.
Bu, internet dövründən əvvəl insanların ünsiyyət qurduğu e-poçta bənzəyir. Yazışma şahmatı o vaxtlar məşhur idi. Müxtəlif şəhərlərdən və ölkələrdən olan insanlar bir-biri ilə oynayırdılar. Rəqib bir hərəkət etdi, onu kağıza yazdı, zərfə qoydu və poçtla göndərdi.
İndi insanlar şahmat resursuna gedir və dünyanın hər yerindən on minlərlə oyunçu ilə oynayırlar. Konsepsiya dəyişməyib: rəqib bir hərəkət edir, kompüter onu qeyd edir, “zərfə qoyur” və başqa kompüterə göndərir. Oyunçular, hərəkət etdikləri andan rəqibinin bir hərəkət aldığı an arasında nə baş verdiyinə əhəmiyyət vermirlər. Yazışma şahmatında da belə idi – adamlar poçtalyonun getdiyi marşrut haqda düşünmürdülər.
İnternet bir-birinə bağlı kompüterlər sistemidir. Ünsiyyət, oyun, öyrənmə və biznes üçün istifadə olunur. İnternetin əsas kompüterinin olub-olmaması və onu söndürmək mümkün olub-olmadığını görmək qalır ki, biz şəbəkəsiz qalırıq.
İnterneti söndürmək mümkündürmü və analoqları varmı?
İnternetdə gizli yerdə yerləşən və mühafizə olunan əsas kompüter yoxdur. Yəni, söndürülsə, bütün İnterneti söndürəcək bir kompüter yoxdur – buna mərkəzləşdirilməmiş sistem deyilir.
Siz yalnız xidməti söndürə bilərsiniz. Məsələn, belə böyük şirkətlər var:
Google internet axtarışı, e-poçt xidməti və mobil platformadır.
VK — sosial şəbəkələr, poçt xidməti, axtarış sistemi
Amazon – Malların onlayn satışı
Hexlet – məşq
"Kompüterləri" söndürsələr, xidmət əlçatmaz olacaq. Ancaq bu, yalnız bir xidmətin işidir və İnternetin qalan hissəsi işləməyə davam edəcəkdir.
İnterneti söndürmək mümkündür, lakin bunun üçün məlumatı saxlayan və ötürən kompüterləri təcrid etmək lazımdır. Belə olan halda rayonlar, şəhərlər, ölkələr səviyyəsində lokal şəbəkələr yaranacaq və yenidən bütün dünyada insanları birləşdirəcək. Bu sistem yeni İnternetə çevriləcək.
Lokal şəbəkələr 2000-2010-cu illərdə böyük şəhərlərdə populyar idi. Onlar ərazinin kompüterlərini birləşdirdilər: dostlarınızla ünsiyyət qura və onlayn olmadan oynaya bilərsiniz.
Hazırda iri şirkətlər daxilində lokal şəbəkələrdən istifadə olunur. İnternetə çıxış olmadan kompüterlər belə ünsiyyət qurur. Bu, şirkət daxilində sənədlərin göndərilməsi zamanı informasiya təhlükəsizliyi üçün əsas tələbdir.
İnternetin başqa, lakin böyük analoqu var – NSFNet, 20-ci əsrdə ARPANet-i yerindən qoydu. Bu gün bu şəbəkə İnternet 2 adlanır. O, universitet kompüterlərini birləşdirir və indiki İnternetdən daha yüksək məlumat ötürmə sürəti təklif edir.
Fərqli şəbəkə variantları varsa, onda bir neçə onillikdən sonra biz İnternetdə deyil, fərqli bir ad və fərqli bir tətbiqetmə ilə bir sistemdə işləyə bilərik.
İnterneti söndürmək olar, amma şəbəkəsiz qalmayacağıq. Qlobal İnternet daxilində fəaliyyətini davam etdirəcək məhəllə və ya şirkət şəbəkələri kimi daha kiçik şəbəkələr ola bilər. Bu yanaşma sayəsində siz istənilən yerdə öz İnternet analoqunuzu qura bilərsiniz: mənzildən bütün planetə. Fərq yalnız qoşulmuş cihazların sayıdır.