Elnur Rüstəmov: “Tərəflərin ünsiyyət, davranış, psixoloji problemləri olur”
Bu ilin yanvar-iyul aylarında qeydiyyat şöbələri tərəfindən 30289 nikaha daxilolma və 9692 boşanma halları qeydə alınıb. Dövlət Statistika Komitəsindən verilən məlumata görə, əhalinin hər 1000 nəfərinə 2020-ci ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə nikahların sayı 3,5-dən 5,2-yə, boşanmaların sayı isə 1,4-dən 1,7-yə qədər artıb. Mövzu ilə bağlı “Üç nöqtə”yə açıqlama verən jurnalist-sosioloq Lalə Mehralı bildirdi ki, təhlükəli rəqəmlərdir, hətta hədələyici demək daha doğru olar: “Bu qədər yüksək boşanma statistikası bizə çoxdan xəbərdarlıq edirdi ki, evliliklərin sayında da azalma müşahidə ediləcək. Çünki cəmiyyətdə baş verən hər şey bir-biri ilə sıx əlaqədədir, bir vəziyyətin sonu digərinin başlanğıcı, və ya əksinədir. Evlənən hər 10 ailədən ən az 4-5-nin boşandığını görən subayın evlənmək üçün həvəsi, istəyi və ya marağı qalmır. Ailə qurmaq üçün ən vacib şərt olan güvən, etibar itir, gənclər bir-birinə inanmır, hamı bir-birinin qarşı tərəfdən umacağının olduğunu düşünür. Baxın, tərəflər evlənməyə qərar verir, toy hazırlıqlarına başlanılır, bundan sonra problemlər bulaq kimi qaynayır. Kimsə bir-birinə güzəştə getmək istəmir, alınacaq əşyaların, qızıl-zinətin ən bahalısını tələb edən qız da qalib olur, qaynana da istədiyi cehizi gətirtdirir. Bütün bunların fonunda tərəflər mənəvi böhran keçirdiklərinin fərqində olmurlar. Beləcə ailə qurulur, bundan sonra hər şey bir-bir gün üzünə çıxır – borclar, xasiyyətlər, çatışmazlıqlar və s. Bütün bunlardan sonra ailədə etibar, inam, güvən qalmır və ailə olmaqdan çıxırlar. Bu halda boşanmaqdan başqa çarə qalmır. Məşhur atalar sözündə deyildiyi kimi, gözü çıxan qardaşdan dərs almaq lazımdır. Gənclər də ətraflarındakı boşanma hallarını görüb evlənməkdən qorxurlar. Çünki evləndikdən sonra onları nəyin gözlədiyini təxmin edə bilmirlər – ya xoşbəxtlik, ya bədbəxtlik – heç birinə əmin deyillər”.
Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin Hüquqi Təminat şöbəsinin baş məsləhətçisi Rahil Süleymanzadə bildirir ki, Azərbaycanda nikahların pozulmasının müxtəlif səbəbləri var: “Əsas səbəblərdən biri ailəyə kənardan müdaxilədir. İqtisadi baxımdan ailənin maddi durumunun aşağı olması, məişət zorakılığı hallarının baş verməsi və digər səbəbləri də bur aid etmək olar.
Sosioloq Sahib Altay isə deyib ki, problemlərin sayı, onları yaradan səbəblərin sayı ilə düz mütənasibdir: "Problemlərin sayı ilə, o problemi yaradan insanın sayı düz mütənasibdir. İnsan sayı artdıqca, nikaha girənlərin də, boşananların da sayı artır. Bizim toplum olaraq ən böyük problemimiz yaşadığımız dövrün fərqində olmamağımızdır. 18-ci əsrin qanunları ilə 21-ci əsrdə yaşamaq istəyirik. Mümkün deyil. Ya özümüzə məxsus yeni bir model yaratmalıyıq, ya da mədəni dominant toplumların dominantlığının təsir ilə deqredasiyaya uğrayacağıq.
İnsanlar əvvəlki şərtlərlə yaşamaq istəmirlər. Düşüncə, həyat tərzi, qarşılıqlı öhdəliklər dəyişib, azadlığın sərhədi genişlənib. Artıq mentalitetin qadına dediyi "ər evindən yalnız kəfənlə çıxa bilərsən" şərti qüvvədən düşüb. Çünki əvvəlki qədər iqtisadi asılılıq yoxdur. Əvvəlki dövrlərdə ən çətin problemlərin qarşılığında həm mentalitetin radikal ailə prinsipinə görə, həm də boşanan qadının getməyə yeri olmadığına görə məcburi də olsa, ailə davam edirdi. İndi də eyni problem var. Ancaq əvvəlki kimi deyil. İndi qadınlar işləyə bilir. Və qeyd etdiyimiz həmin problemlərdən çıxış yolu kimi boşana bilir.
Münasibətlər çətin qurulmur. Buna görə bütün sosial münasibətlərdə adiləşmə gedir. Mənəvi-sosial asılılıq ortadan qalxdıqca, münasibətlər adiləşir. İnsanlar bir-birini asan itirə bilirlər.
Maddi keçimsizlik də az rol oynamır. İnsanın tələbatları artıb. O tələbatların qarşılığında gəlir aşağı səviyyədədir. Kütləvi işsizlik, gəlirlərin aşağı səviyyədə olması ailə münaqişələrinə səbəb olur. Ailəni dolandıra bilməyən ərin iqtisadi atalıq statusu ailədə itir. Bu da boşanmanı reallaşdırır”.
Boşanmanın sayını azaltmaq üçün hansı addımlar atılmalıdır?
Psixoloq Elnur Rüstəmov bildirib ki, boşanmalarının sayını azaltmaq üçün bir çox addımlar atılmalıdır: “Onların sayının azaldılması üçün işlək mexanizm hazırlamaq lazımdır. Bu gün Azərbaycanda elə ailələr var ki, boşanır və iki il sonra yenidən bir araya gəlir. Soruşuram ki, iki il ərzində nə dəyişdi. Deyir, əvvəl problem olan məsələ indi problem deyil. Boşanma səbəbləri standart olmasa da, bizdə oxşar iddialar səsləndirirlər. Tərəflərin ünsiyyət, davranış, psixoloji problemləri olur. Ailələrdə ünsiyyət savaşı gedir. Tərəflərdən biri boşanmanı məqsəd kimi qarşısına qoyubsa, o boşanmaq üçün bir bəhanə tapacaq. Həmin bəhanəyə görə bütün ailələr dağılmır. Boşanma səbəbləri müxtəlifdir. Ailələrdə cütlüklərin münasibətləri yaxşı olarsa, boşanmaya ehtiyac qalmır”.
Hüquqşünas Rəşad Vaqifoğlu bu barədə bildirib ki, boşanmaların sayının azalması üçün “Mediasiya haqqında” qanun qəbul edilib: “Mediasiya haqqında” qanunun 28 və 29-cu maddələrinə əsasən, artıq boşanmaq üçün ilk olaraq məhkəməyə müraciət edilmir. Cütlüklər mediasiya sessiyasını keçməlidirlər. Bəzən olur ki mediasiya sessiyası prosesində cütlüklər barışır, iş məhkəməyə gedib çıxmır, boşanma olmur. Boşanma olsa da, digər problemlər – uşağın qəyyumluğu, aliment, mal varlığının bölünməsi və kimi məsələlər həllini tapır. Ümid edirəm ki, mediasiya prosesi Azərbaycanda tam təşəkkül tapdıqdan sonra boşanmaların sayı azalacaq. Mediasiya qanununun müsbət təsirini yaxın gələcəkdə statistikalarda da görəcəyik".
Deputat Məlahət İbrahimqızı isə bu barədə deyib ki, dünyanın bir çox ölkələrində ailə institutunun gücləndirilməsi üçün əksər ölkələrdə ailə məhkəmələri fəaliyyət göstərir. “Qardaş Türkiyədə artıq 2013-cü ildən və çox da səmərəli fəaliyyət göstərir… Hətta 2019-cu ildə Rusiya Ali Məhkəməsinin qərarı ilə Rusiyada Ailənin və uşaq hüquqlarının müdafiəsi Məhkəməsi yaradılıb. Azərbaycanda da Ədliyyə Nazirliyinin müntəzəm olaraq evlənmə və boşanma ilə verdiyi hesabatlar ölkəmizdə ailə institutunun qorunması üçün bir həyacan siqnalıdır. Bir çox ölkələrlə müqayisədə bizdə boşanmalar sürətlə artır. Bunun müxtəlif səbəbləri var. Bununla bağlı məhkəmə sistemində ailə məhkəmələrinin yaradılması yaxşı olar. Düşünürəm ki, ölkəmizdə uğurla aparılan məhkəmə-hüquq siyasəti çərçivəsində Ailə məhkəmələrinin yaradılması çox zəruridir".
Samirə