Pandemiya bitsə də, insanlar dərhal maddi təminatını bərpa edə bilməyəcəklər
COVİD-19 pandemiyasından ən çox zərər çəkən qruplardan biri də aztəminatlı şəxslər sırasında olan çoxuşaqlı ailələr olub. Maddi cəhətdən dəstəyə ehtiyacı olan həmin aztəminatlı ailələr pandemiya dövründə az-çox gəlir imkanlarını da itiriblər. Dövlət tərəfindən müəyyən qədər sosial dəstək alsalar da, əksər ekspertlər bunun yetərli olmadığını düşünür.
Həmçinin, araşdırmalar göstərir ki, pandemiya və bununla bağlı tətbiq olunan karantin tədbirlərinin çoxuşaqlı ailələrə təsirləri iqtisadi problemlərlə bitmir. Həmin ailələrdə uşaqların üzləşdikləri sosial və psixoloji xarakterli problemlər iqtisadi çətinliklərdən daha çox mənfi təsirlər yaradır. Beynəlxalq təşkilatlar tövsiyə edirlər ki, pandemiya şəraitində aztəminatlı, o cümlədən çoxuşaqlı ailələrə göstərilən yardımlar heç də yalnız maddi yardımlarla məhdudlaşmamalıdır. Həm valideynlər, həm də uşaqlar müxtəlif psixoloji dəstək proqramları ilə əhatə olunmalı, ailədaxili münasibətlərin düzgün təşkili ilə bağlı konsultasiya ilə əhatə olunmalıdır.
Amma bu məsələdə də real vəziyyət arzuolunan səviyyədə deyil. Dövlət Statistika Komitəsinə ünvanladığımız sorğuya verilən cavabda bildirilir ki, ev təsərrüfatının uşaqlarının sayına görə bölgüsü haqqında statistik məlumatlar ölkəmizdə 10 ildən bir keçirilən əhalinin siyahıyaalınmasının yekunları əsasında əldə edilir:
“2019-cu ildə keçirilən əhalinin siyahıyaalınmasının məlumatları hazırda emal prosesindədir və onun yekunlarına dair statistik məlumatlar 2022-ci ilin birinci yarısında hazır olacaqdır. Eyni zamanda qeyd edirik ki, COVİD-19 pandemiyasından zərər çəkən insanlara dair məlumatlar Dövlət Statistika Komitəsi tərəfindən müşahidəsi aparılan siyahısına daxil deyildir”.
Komitənin saytında (https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/) isə yalnız illər üzrə doğulan uşaqların sayı barədə məlumat var.
Ölkədə 4 və daha çox uşağı olan ev təsərrüfatlarının sayı 1999-cu ildə 213.9 min olduğu halda, 2009-cu ildə bu say 126.7 min olub.
Komitənin doğum ardıcıllığı üzrə diri doğulanların sayı haqqında illik məlumatlarında il ərzində diri doğulanlar 1-ci, 2-ci, 3-cü, 4-cü və 5-ci və çox uşaq olmaqla qruplaşdırılır. Həmin məlumata əsasən 2000-ci ildə 4-cü uşaq doğulan ailələrin sayı 6149 olub. Bu rəqəm 2019-cu ildə 4049-a düşüb. 5-ci uşaq doğulan ailələrin sayı isə 2000-ci ildə 2940 olsa da, 2019-cu ildə 1093-ə qədər azalıb. Statistik məlumatlar ölkədə 4 və daha çox uşağı olan ailələrin sayının təqribən 70 min olduğunu göstərir.
Çoxuşaqlı ailələrin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı dəqiq mexanizm və statistika yoxdur
Amma problem təkcə statistik məlumatların yoxluğundan yox, həm də qanunvericilikdə olan boşluqlardan qaynaqlanır. Belə ki "Sosial müavinətlər haqqında" qanuna əsasən, beşdən çox uşağı olan qadınlara müavinət, uşaqların sağ olması şərti ilə, bu hüququn yaranmasına səbəb olmuş uşağı bir yaşına çatdıqda verilir. Uşaqların sayı beşdən çox olduqda, altıncı uşaq bir yaşına çatdıqda, ailədəki bütün uşaqların hər birinə ayda 55 manat müavinət təyin edilir. Bu müavinət beşdən çox uşağı olan qadınlara uşağın 18 yaşı tamam olan ayın sonunadək verilir. Bundan başqa 3 və daha çox uşaq doğub 8 yaşınadək tərbiyə etmiş, yaxud sağlamlıq imkanları məhdud övladını 8 yaşınadək tərbiyə etmiş 57 yaşına çatmış qadınların müavinət almaq hüququ var.
Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiə Nazirliyindən verilən məlumatda isə bildirilir ki, pandemiya dövründə sosial ödənişlərin bir istiqaməti də beşdən çox uşağı olanlara hər uşağa görə müavinətin (ayda 55 manat) verilməsidir. 9 mindən çox uşağa görə 2532 ailəyə bu müavinət də verilir.
Amma maraqlıdır ki, çoxuşaqlı ailələr kimi niyə beşdən çox uşağı olan ailələrin götürülməsinin də hər hansı əsaslandırması yoxdur. Digər tərəfdən Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiə Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilən sosial siyasət zamanı çoxuşaqlı ailələr beşdən çox uşağı olanlar hesab olunursa, Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi çoxuşaqlı ailə kimi dörd və daha çox uşağı olan ailələri nəzərdə tutur.
5 milyon insanı əhatə edən sosial dəstək tədbirləri həyata keçirilib
Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinə ünvanladığımız informasiya sorğusuna verilən cavabda bildirilir ki, COVİD-19 pandemiyası dövründə aztəminatlı, o cümlədən çoxuşaqlı (4 və daha çox uşağı olan ailələr) ailələrə yönəlik tədbirlər həyata keçirilib:
“COVİD-19 pandemiyası dövründə ailələrə dəstək olmaq üçün Komitə tərəfindən müxtəlif maarifləndirici tədbirlər, vebinarlar keçirilib, əhaliyə maariflənsirici vərəqlər paylanılıb, eyni zamanda onlara hüquqi və sosial-psixoloji xidmətlər göstərilib. Azərbaycan hökuməti tərəfindən Uşaq strategiyası elan olunub, bu strategiyanın həyata keçirilməsi ilə bağlı fəaliyyət planının layihəsi hazırlanıb və aidiyyati qurumlarla razılaşdırılması üçün göndərilib. Həmçinin, Komitə tərəfindən ailə strategiyasının layihəsi hazırlanır və bütün bu sənədlərdə yuxarıda sadalanan məsələlər öz əksini tapıb.
Pandemiya dövründə Komitə tərəfindən keçirilən "Ailədən ailəyə" dəstək aksiyası çərçivəsində 132 ailə tərəfindən, həssas təbəqədən olan 723 ailəyə yardım göstərilib. Koronavirusla mübarizə kampaniyası çərçivəsində Uşaq və Ailələrə Dəstək Mərkəzlərinin fəaliyyətindən 8625 nəfər bəhrələnib. Bunlardan 3245-i “Ailələrə zəng” maarifləndirmə aksiyası vasitəsilə məlumatlandırılıb, 586 ailəyə məlumat vərəqi paylanılıb. 1045 ailəyə ərzaq yardımı edilib ki, onlardan 74-ü Dövlət Gömrük Komitəsi və "Asan Könüllüləri" Təşkilatı ilə birlikdə gerçəkləşib. Qadın Resurs Mərkəzləri ilə birlikdə 92 yaşlı və tənha vətəndaşlara ərzaq yardımı edilib. 303 nəfərə psixoloji dəstək göstərilib, 1444 nəfərə Mərkəzlərin könüllüləri tərəfindən tikilən tibbi maskalar paylanılıb, 514 uşağa onlayn məşğələ keçirilib”.
Əmək və əhalinin sosial müdafiəsi nazirinin müavini Anar Kərimov bildirib ki, pandemiya dövründə aztəminatlı ailələrə sosial dəstək göstərilib: “Pandemiyanın mənfi nəticələrini aradan qaldırmaq üçün hələ 2020-ci ilin aprelində ölkəmizdə qəbul olunan xüsusi proqramlar əsasında 4 istiqamətdə məşğulluğa və sosial rifaha dəstək tədbirləri həyata keçirilib. Bu tədbirlər 5 milyon insanı və ya ölkə əhalisinin yarısını əhatə edib”.
Dəstək proqramları yalnız maddi yardımlarla məhdudlaşmamalıdır
Sosial işçi, bu sahə üzrə tədqiqatçı Lamiyə Rzayeva deyir ki, pandemiya dövründə sosial dəstək tədbirlərinin davamlı olmasına ehtiyac var:
"Azərbaycanda dəstək tədbirlərindən biri kimi ehtiyacı olan şəxslərə sosial xidmətin təşkili idi. Bu xidmət əvvəllər də olsa da, pandemiya dövründə daha da genişləndi. Amma bu xidmətə cəlb olunan könüllü sosial işçilərin azlığı səbəbindən onlar ehtiyacı olanların evlərinə ən yaxşı halda 1 həftədən bir gedə bilirdilər. Həmçinin, nəzərə alınmadı ki, lap pandemiya bitsə belə, həmin şəxslər dərhal maddi təminatını bərpa edə bilməyəcəklər. Pandemiya dövründə diqqətimi cəlb edən Kanada və İspaniya təcrübəsi oldu. Baxmayaraq ki, İspaniya sosial müdafiə sistemi güclü olan dövlətlərin sırasında deyildi. Sosial müdafiə tədbirləri sırasında ölkənin bütün vətəndaşlarının müəyyən bir məbləği hər ay dövlətdən ala bilmə (universal minimum wage) deyilən bir anlayış var. Bu proqramın tətbiqi zamanı varlı-kasıb, qadın-kişi, evli-subay olmağın heç bir fərqi yoxdur. Bu dövlətlər üçün çox bahalı bir xidmətdir".
"Neftçilərin Hüquqlarının Müdafiəsi" İctimai Birliyinin sədri Mirvari Qəhrəmanlı pandemiya şəraitində aztəminatlı təbəqələrin sosial müdafiəsi üçün xarici təcrübədən yararlanmağı vacib sayır:
"Çexiya təcrübəsi diqqətimi daha çox cəlb etdi. Çexiya pandemiyadan zərər çəkən fəaliyyət sahələrində çalışanların vergilərini dondurdu, həmin şəxsləri işsiz kimi qeydiyyata alıb dəstək verdilər. Sərt qapanmaya getmədən insanları pandemiya şəraitində yaşamağa alışdırdılar. Orada sərt qapanmalar tətbiq olunmadığına görə də, psixoloji sarsıntı keçirən, depressiyaya düşən insanların sayı çox olmadı. Düşünürəm ki, Azərbaycan da Çexiya, Almaniya və Gürcüstan təcrübəsindən də yararlana bilər".
Milli Məclisin Əmək və sosial siyasət komitəsinin sədri, Millət vəkili Musa Quliyev hesab edir ki, Azərbaycanda koronavirusun mənfi təsirlərini aradan qaldırmaq üçün həyata keçirilən tədbirlər effektiv olub:
"Sərt qapanmalar dövründə heç kim ac qalmadı, heç kimin sosial vəziyyəti pisləşmədi. Hamı ehtiyaclarını ödəyə bildi. Heydər Əliyev Fondu və Azərbaycan Respublikasının Birinci Vitse-prezidentinin çağırışı ilə bir çox iş adamları bu işə qoşuldu. Qısa müddət ərzində 100 mindən çox ehtiyacı olan ailəyə ərzaq yardımları göndərildi".
Pandemiya dövründə ABŞ, Fransa, Almaniya, İsveç və inkişaf etmiş digər ölkələrdə aztəminatlı ailələrin müdafiəsi sahəsində mövcud proqramlara əlavə olaraq tədbirlər həyata keçirildi. Avropa ölkələrində pandemiya dövründə aztəminatlı, o cümlədən çoxuşaqlı ailələrə dəstək proqramları yalnız maddi yardımlarla məhdudlaşmadı. Bu ölkələrin əksəriyyətində pandemiyanın insanlar və ailələr üçün yaratdığı sosial-psixoloji çətinliklərin və gərginliklərin aradan qaldırılmasına yönəlik xüsusi dəstək proqramları icra edilir.
Respublikamızda da aztəminatlı şəxslər sırasında olan çoxuşaqlı ailələrin sosial müdafiəsinə yönəlik sistemli şəkildə işlənilən və ardıcıl həyata keçirilən vahid siyasət olmalıdır.
Pünhan Əfəndiyev