Dünyada milyonlarla insan – yeniyetmələrdən tutmuş yetkinlərə qədər – niyə internetdə keçirdikləri vaxt üzərində nəzarəti itirir? Siyasətçilər sosial media üçün yaş məhdudiyyətlərini müzakirə edərkən, elm rəqəmsal asılılığın mahiyyətini anlamağa çalışır.
Ucnoqta.az xəbər verir ki, bu mövzuda iki tədqiqat bu yaxınlarda dərc edilib.
Klinik müsahibələr
Duisburg-Essen Universitetinin (Almaniya) professoru Matthias Brandın rəhbərlik etdiyi yeni, genişmiqyaslı bir tədqiqat internetin özünə deyil, asılılığın müəyyən formalarına: həddindən artıq oyunlara, sosial mediada sonsuz gəzməyə, onlayn alış-verişə və pornoqrafiya istehlakına yönəlib.
"Comprehensive Psychiatry" jurnalında dərc olunan tədqiqatın nəticələri unikal bir təcrübənin nəticəsidir. Tədqiqatda 819 iştirakçı (orta yaş 27) iştirak edib. Hər bir iştirakçı laboratoriyada təxminən beş saat keçirib, klinik müsahibələrdən keçib, anketləri doldurub və kompüter testlərini tamamlayıb. Bu testlər impuls nəzarətini obyektiv şəkildə ölçüb: internetlə əlaqəli stimulların davranışa nə qədər güclü təsir etdiyini və bir insanın "klikləmək" və ya "bildirişi yoxlamaq" istəyini nə qədər uğurla boğa biləcəyini.
Asılılığın üç sütunu
Alimlər istifadəçiləri tələyə salan üç qarşılıqlı mexanizm müəyyən ediblər:
"Daha yaxşılaşır": Əhval-ruhiyyəni yaxşılaşdırmaq və ya mənfi emosiyalardan qaçmaq istəyi. İnternet emosional mükafata nail olmaq və ya özünü problemlərdən yayındırmaq üçün sürətli bir yol kimi istifadə olunur.
"Mən etməliyəm": İnternetə girmək üçün artan daxili məcburiyyət. Bu, artıq zövq axtarışı deyil, ehtiyaca çevrilən dərin kök salmış bir vərdişdir.
"Mən dayana bilmirəm": İnsanın davranışını cilovlamaq qabiliyyətinin azalması. Həddindən artıq istifadənin zərərini anlayaraq belə, insan tətbiqdən çıxmaq üçün iradəsini itirir.
Professor Brend izah edir: "Biz ilk dəfə bu üç yolun birlikdə işlədiyini nümayiş etdirə bildik".
Tədqiqat göstərdi ki, emosiyaların, vərdişlərin və özünənəzarətin qarşılıqlı təsiri asılılıq simptomlarının inkişafını altı ay əvvəldən proqnozlaşdıra bilər. Qarşısının alınması və müalicəsi artıq daha dəqiq ola bilər: terapevt müəyyən bir xəstədə hansı mexanizmin dominant olduğunu müəyyən edə və hədəflənmiş yardım göstərə bilər.
İnternet asılılığı sadəcə "iradə çatışmazlığı" deyil, vərdişin tədricən emosional özünütənzimləməni ələ keçirdiyi mürəkkəb biokimyəvi və psixoloji bir prosesdir.
Alimlər istifadəçi motivasiyalarını dörd əsas qrupa bölüblər:
Özünü ələ almaq: stress, narahatlıq və ya kədər kimi mənfiliklərin öhdəsindən gəlmək üçün sosial mediadan istifadə etmək.
Sosial motiv: münasibətləri qorumaq, ünsiyyət qurmaq və mənsubiyyət hissi axtarmaq.
Təkmilləşdirmə: özünə hörməti artırmaq və müsbət emosiyalar yaşamaq istəyi.
Uyğunluq: xarici təzyiq, trendləri izləmək və ya başqalarının gözləntiləri səbəbindən platformalardan istifadə etmək.
Fəaliyyətin əsas hərəkətvericiləri
Nəticələr göstərdi ki, "öhdəsindən gəlmək" və "sosial motiv" insanın internetdə nə qədər vaxt keçirdiyini göstərən ən güclü və ən sabit göstəricilərdir. Bu o deməkdir ki, biz sosial mediaya ən çox ya ruhdan düşəndə, ya da tənha olanda daxil oluruq.
Təkmilləşdirmə motivləri (özünəhörmət üçün bəyənmə axtarmaq) da rol oynayır, lakin onların təsiri daha az ardıcıldır. Lakin gözləntilərin əksinə olaraq, "konformizm" – "hamı kimi olmaq" istəyi tətbiqlərdə sərf olunan ümumi vaxta demək olar ki, heç bir təsir göstərmir.
Qadağalar niyə uğursuz ola bilər?
Bu tapıntı sadə qadağaların və "rəqəmsal detoksların" effektivliyini şübhə altına alır. Sosial media istifadəsi emosiyaların tənzimlənməsi və yaxınlığa ehtiyacla sıx bağlıdırsa, ekran vaxtının kəskin şəkildə azaldılması insanları vacib (qeyri-kamil olsa da) psixoloji dəstək vasitəsindən məhrum edə bilər. Bəzi istifadəçilər üçün bu, faydadan daha çox zərər verə bilər.
Ekran vaxtı ilə mübarizə aparmaq əvəzinə, bu vaxtın hər bir fərdi halda niyə qeyri-mütənasib şəkildə çoxaldığına diqqət yetirməyə dəyər.
Sosial media "rəqəmsal yapışqan"dır. İnsanlar stress və tənhalıqla başqa yollarla mübarizə aparmağı öyrənməyincə, heç bir məhdudiyyət onları smartfonlarını yerə qoymağa məcbur etməyəcək.