Alimlər ölüm ayağında olan insanın niyə işığı gördüyünü, səsləri eşitdiyini, bədəndən kənarda hiss etdiyini və havada üzdüyünü izah ediblər.
Ölüm həyatın ayrılmaz hissəsidir, lakin elm adamları ölmək üzrə olan beyində baş verən proseslər haqqında praktiki olaraq heç nə bilmirlər.
Ucnoqta.az xəbər verir ki, neyroloq Jimoh Borjigin BBC Mundo-ya özünün və digər elm adamlarının ölərkən siçovulların beyinlərini müşahidə etmək şansı qazandıqları laboratoriya təcrübəsi haqqında danışıb.
"Siçovullardan birində halüsinogen təsir göstərə bilən aktiv serotoninin sərbəst buraxılması var idi".
2013-cü ildə siçovullar üzərində aparılan bir araşdırmada, təcrübi heyvanlarda ürəkləri dayandıqdan və beyin oksigen almağı dayandırdıqdan sonra bir neçə nörotransmitterin aktivliyinin artması qeydə alınıb.
Mütəxəssis bildirir ki, serotonin səviyyəsi 60 dəfə artdı, xoş hisslərə səbəb olan "xoşbəxtlik hormonu" dopaminin konsentrasiyası, diqqəti cəmləməyə cavabdeh olan norepinefrin ifrazı da çox artdı, hər üç hormon canlı siçovulda aşkarlanması mümkün olmayan səviyyəyə çatıb.
2015-ci ildə onun komandası ölmək üzrə olan siçovulların beyinlərini araşdıran başqa bir araşdırma nəşr etdi. “Hər iki halda [ölüm zamanı] heyvanların 100%-i beyin fəaliyyətinin intensiv aktivləşməsini göstərdi, ölmək üzrə olan beyin hiperaktiv vəziyyətə düşdü”.
Artıq 2023-cü ildə Borjiginin rəhbərlik etdiyi bir qrup elm adamı insanlar üzərində araşdırma apardılar. Nəticələr elektroensefaloqrafiya elektrodları ilə həyat dəstəyinə malik olan dörd komada olan insanların vəziyyətini təsvir edir.
"Hər dördü müxtəlif xəstəliklərdən öldü"
Xəstələrin yaxınlarının icazəsi ilə onlar mexaniki ventilyasiya cihazlarından ayrılıblar. Eyni zamanda, iki xəstədə tədqiqatçılar idrak funksiyaları ilə əlaqəli beyin fəaliyyətində qəfil pik qeyd etdilər. Qamma dalğaları müəyyən edildi – mürəkkəb məlumatların işlənməsi və yaddaşın formalaşmasında iştirak edən ən sürətli beyin dalğaları.
"Xəstənin ventilyatoru söndürüldükdə, ümumiləşdirilmiş hipoksiya baş verir, bunu həkimlər qanda oksigen çatışmazlığı adlandırırlar" – o, dedi.
Ümumiləşdirilmiş hipoksiya həmişə ürəyin dayanması ilə əlaqələndirilir, çünki ürək qanı vurmağı dayandırır. "Görünür, hipoksiya beynin aktivləşməsi üçün bir siqnaldır. Və ventilyatorlar söndürüldükdən sonra dörd xəstədən ikisinin beyni saniyələr ərzində aktivləşdi" dedi.
Alimlər siçovullarda bütün beynin aktivləşməsini müşahidə etdikləri halda, “insanlarda beynin yalnız müəyyən hissələri aktivləşib”. Bunlar koqnitiv, şüurlu funksiyalarla əlaqəli sahələr idi.
Onlardan biri həkimlərə temporoparietal düyün kimi tanınır. "Bu, beynin duyğu qavrayışından məsul olan arxa hissəsidir. Onun şüurla, eləcə də yuxular və vizual halüsinasiyalarla əlaqəli olduğu bilinir" dedi.
Ölümə yaxın təcrübələr
Bəşəriyyət tarixi boyu ölümə yaxın vəziyyətdə olan, hətta klinik ölüm keçirən, lakin reanimasiyanın köməyi ilə sağ qalan bir çox insan yaşadıqları hisslərdən danışıb.
Bəziləri bütün həyatlarının gözləri önündən necə keçdiyini və ya keçmişin bəzi əsas anlarını necə xatırladıqlarından danışırdılar; çoxları parlaq bir işıq gördü; digərləri fiziki bədənlərini tərk etdilər, ayağa qalxdılar və ətraflarında baş verən hər şeyi gördülər.
2023-cü ildə aparılan bir araşdırma qeyd etdi ki, ürək həbsindən sağ çıxanların ən azı 20-25%-i işığı gördüklərini bildirdilər – bu, nevroloqa xəstənin görmə qavrayışını idarə edən korteks sahəsinin aktivləşdiyinin aydın göstəricisidir.
Sağ qalan bəzi xəstələr hətta əməliyyat zamanı baş verənləri eşitdiklərini və ya qurbanların huşsuz olmasına baxmayaraq, avtomobil qəzası yerinə gələndə həkimlərin dediklərini eşitdiklərini bildirdilər.
Borjiqinin sözlərinə görə, əsrlər boyu ölümü təyin etmək üçün diqqət ürəyə yönəldiyi üçün ümumi bir fikir var idi ki, ürək dayandıqda beynin fəaliyyəti dayanır.
Ürək dayanması zamanı beyin fəaliyyətinin xarici təzahürləri müşahidə olunmasa da, onun fikrincə, bu zaman beynin işləmədiyini söyləmək heç də mümkün deyil.
“Bir insanın son dərəcə emosional, təsirli zehni təcrübələr yaşaması necə mümkün olur: işığı görmək, səsləri eşitmək, bədəndən kənarda hiss etmək, havada üzmək, axı bütün bu hisslər beyin işinin nəticəsidir (və sübutdur).