Bu gün Azərbaycan milli mətbuatının əsasını qoyan, görkəmli maarifçi və ictimai xadim Həsən bəy Zərdabinin anadan olmasından 189 il ötür.
1837-ci il iyunun 28-də Göyçay qəzasının Zərdab kəndində dünyaya göz açan Həsən bəy Zərdabi hələ gənc yaşlarından elmə və maarifçiliyə böyük maraq göstərirdi. İlk təhsilini mollaxanada alan Zərdabi sonradan Şamaxıda və Tiflisdə oxumuş, 1861-ci ildə isə Moskva Universitetinin təbiət-riyaziyyat fakültəsinə qəbul olunmuşdu. Universiteti yüksək nəticələrlə bitirdiyinə görə ona elmi fəaliyyətini davam etdirmək təklif edilsə də, o, vətənə qayıdaraq xalqına xidmət etməyi seçmişdi.
Azərbaycana döndükdən sonra müxtəlif dövlət qurumlarında çalışan Zərdabi 1869-cu ildən Bakıda müəllimlik fəaliyyətinə başlayıb. Lakin onun əsas məqsədi yalnız dərs demək deyil, xalqın maariflənməsi və milli oyanışına töhfə vermək idi. Məhz bu məqsədlə o, mədəni-maarif işlərinə, teatrın inkişafına və ictimai fəaliyyətə geniş yer ayırdı.
Həsən bəy Zərdabi Azərbaycan milli teatrının yaranmasında da mühüm rol oynayıb. Onun təşəbbüsü ilə 1873-cü ildə Mirzə Fətəli Axundovun "Hacı Qara" və "Lənkəran xanının vəziri" əsərləri səhnəyə qoyularaq peşəkar milli teatrın təməli atılıb.
Maarifçi ziyalı hesab edirdi ki, cəmiyyətin inkişaf yolu elm və təhsildən keçir. O, müəllimlərin fəaliyyətinə dəstək verir, qadınların təhsil almasını təşviq edir, xalqın savadlanması istiqamətində ardıcıl iş aparırdı. 1901-ci ildə Bakıda azərbaycanlı qızlar üçün ilk məktəbin açılmasına göstərdiyi dəstək onun maarifçilik fəaliyyətinin ən mühüm səhifələrindən biri hesab olunur.
Həsən bəy Zərdabinin Azərbaycan tarixində ən böyük xidməti isə milli mətbuatın yaradılmasıdır. O, ana dilində qəzet nəşr etməyin vacibliyini anlayaraq uzun və çətin mübarizədən sonra 1875-ci il iyulun 22-də "Əkinçi" qəzetini çap etdirməyə nail oldu. Bununla da Azərbaycan milli mətbuatının əsası qoyuldu.
Cəmi iki il fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, "Əkinçi" xalqın maariflənməsi, milli özünüdərk hissinin formalaşması və demokratik ideyaların yayılması baxımından böyük rol oynadı. Sadə və anlaşıqlı dildə yazılan qəzet elmə, təhsilə, kənd təsərrüfatına, ədəbiyyata və ictimai problemlərə dair yazıları ilə oxucuların rəğbətini qazandı. Nəcəf bəy Vəzirov, Seyid Əzim Şirvani, Mirzə Fətəli Axundov kimi dövrün tanınmış ziyalıları da qəzetin müəllifləri sırasında yer alırdı.
Lakin qəzetdə səsləndirilən mütərəqqi fikirlər çar hakimiyyətini narahat etdiyindən "Əkinçi" 1877-ci ilin sentyabrında fəaliyyətini dayandırmağa məcbur oldu. Buna baxmayaraq, onun yaratdığı məktəb sonrakı illərdə Azərbaycan mətbuatının inkişafına güclü təsir göstərdi.
"Əkinçi" bağlandıqdan sonra Həsən bəy Zərdabi doğma kəndinə qayıtsa da, ictimai və elmi fəaliyyətini dayandırmadı. O, "Ziya", "Kəşkül", "Kaspi", "Novoye obozreniye" və digər mətbuat orqanlarında elmi-publisistik məqalələrlə çıxış edir, kənd təsərrüfatı, təhsil və maarifçilik sahələrində öz tövsiyələrini bölüşürdü.
Ömrünün son illərində Bakı Şəhər Dumasının maarif şöbəsində çalışan Zərdabi məktəblərin inkişafına rəhbərlik etmiş, 1906-cı ildə keçirilən Azərbaycan müəllimlərinin birinci qurultayında fəal iştirak etmişdi.
Gərgin fəaliyyəti onun sağlamlığına ciddi təsir göstərmiş, iflic xəstəliyinə tutulmuş Həsən bəy Zərdabi 1907-ci il noyabrın 28-də vəfat etmişdir. Hazırda o, Bakıda Fəxri xiyabanda dəfn olunub.
Bu gün Həsən bəy Zərdabinin adı Azərbaycan tarixində yalnız ilk milli qəzetin yaradıcısı kimi deyil, həm də maarifçilik ideyalarının, milli oyanışın və söz azadlığının simvolu kimi yaşayır. Onun irsi Azərbaycan jurnalistikasının və milli düşüncə tarixinin ən qiymətli səhifələrindən biri hesab edilir.