{"id":85102,"date":"2019-09-18T18:36:48","date_gmt":"2019-09-18T14:36:48","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=85102","title":{"rendered":"Taleyini \u0259sas\u0259n qad\u0131n n\u0259vazi\u015fin\u0259 ba\u011flayan musiqi al\u0259ti, yaxud \u201csirl\u0259r sand\u0131\u011f\u0131\u201d qanun"},"content":{"rendered":"<p><em>Musiqi insan ruhunun t\u0259mizl\u0259nm\u0259si, onun p\u0259rvazlanmas\u0131 &uuml;&ccedil;&uuml;n bir vasit\u0259dir. El\u0259 bir vasit\u0259 ki, insana xeyirxahl\u0131\u011fa, m\u0259n\u0259vi kamilliy\u0259 ged\u0259n yolda yol b\u0259l\u0259&ccedil;isi olur. Musiqi ruhumuzun qidas\u0131d\u0131r. Bizi k&ouml;vr\u0259ld\u0259n, h\u0259m&ccedil;inin, q\u0259lbimizd\u0259 xo\u015f hissl\u0259r yaradan musiqil\u0259ri, ecazkar s\u0259sl\u0259ri is\u0259, \u0259lb\u0259tt\u0259 ki, biz\u0259 musiqi al\u0259tl\u0259ri &ccedil;atd\u0131r\u0131r. <\/em><\/p>\n<p>Bu g&uuml;n siz\u0259 \u0259n q\u0259dim xalq &ccedil;al\u011f\u0131 al\u0259tind\u0259n-qanundan s&ouml;hb\u0259t a&ccedil;aca\u011fam. Bu musiqi al\u0259ti haqq\u0131nda yaz\u0131ma el\u0259 onun ad\u0131ndan ba\u015flay\u0131ram: kanon yoxsa qanun ? Kanon kils\u0259 musiqisind\u0259 istifad\u0259 edil\u0259n bir termin olub rus v\u0259 ingilis dilind\u0259n t\u0259rc&uuml;m\u0259d\u0259 deyildiyi kimi s\u0259sl\u0259nir. Al\u0259tin bizim dild\u0259 ad\u0131 qanundur v\u0259 qanun yunancadan &ldquo;nizam&rdquo;, &ldquo;qayda&rdquo;, &ldquo;t\u0259rtib&rdquo; dem\u0259kdir.<\/p>\n<p>Qanun yast\u0131 sazlar ail\u0259sin\u0259 m\u0259nsub olub dart\u0131ml\u0131-simli musiqi al\u0259tidir. Yax\u0131n v\u0259 Orta \u015e\u0259rqd\u0259, o c&uuml;ml\u0259d\u0259n, &ouml;lk\u0259mizd\u0259 geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Az\u0259rbaycanda onun t\u0259xmin\u0259n min ild\u0259n &ccedil;ox tarixi vard\u0131r. Trapesiya \u015f\u0259klind\u0259 olan qanun al\u0259ti \u0259sas\u0259n \u015fam a\u011fac\u0131ndan d&uuml;z\u0259ldilir. Qanunun g&ouml;vd\u0259si taxta qutunu xat\u0131rlad\u0131r v\u0259 &uuml;st taxta g&ouml;vd\u0259nin b&ouml;y&uuml;k bir hiss\u0259sini &ouml;rt&uuml;r. Bu taxtada &uuml;&ccedil; b&ouml;y&uuml;k rezonatorlu de\u015fik vard\u0131r.<\/p>\n<p>Musiqi al\u0259ti 72 simd\u0259n ibar\u0259t olub, sanki, bir sand\u0131\u011fa b\u0259nz\u0259yir. B\u0259lk\u0259 d\u0259 el\u0259 buna, b\u0259lk\u0259 d\u0259 ba\u015fqa bir xarakterik x&uuml;susiyy\u0259tin\u0259-sirrli d&uuml;nyaya ox\u015farl\u0131\u011f\u0131na g&ouml;r\u0259 onu &ldquo;sirrl\u0259r sand\u0131\u011f\u0131&rdquo; san\u0131rlar. Bunu dey\u0259 bilm\u0259r\u0259m, amma bir \u015feyi bilir\u0259m ki, qanunun insanda yaratd\u0131\u011f\u0131 xo\u015f t\u0259\u0259ss&uuml;rat\u0131&nbsp; v\u0259 onun inc\u0259 s\u0259sl\u0259ni\u015fini he&ccedil; bir musiqi al\u0259ti \u0259v\u0259z ed\u0259 bilmir.<\/p>\n<p>Simli musiqi al\u0259tl\u0259rinin tarixini ara\u015fd\u0131ran aliml\u0259rin fikrinc\u0259, qanun musiqi al\u0259ti &ccedil;\u0259ng al\u0259tind\u0259n formala\u015f\u0131b. &Ccedil;\u0259ng al\u0259tinin &ouml;z&uuml;n&uuml;n m\u0259n\u015f\u0259yi is\u0259 q\u0259dim t&uuml;rkl\u0259r\u0259 aiddir v\u0259 altay t&uuml;rkl\u0259rind\u0259 indiy\u0259 q\u0259d\u0259r folklor al\u0259ti kimi istifad\u0259 olunur. Dem\u0259li, &ouml;z tarixi k&ouml;k&uuml; il\u0259 &ccedil;\u0259ng al\u0259tin\u0259 ba\u011fl\u0131 olan qanundan ilk d\u0259f\u0259 t&uuml;rk d&uuml;nyas\u0131nda istifad\u0259 edilmi\u015f v\u0259 sonradan bu musiqi al\u0259ti \u015f&ouml;hr\u0259tl\u0259n\u0259r\u0259k d&uuml;nyaya yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<br \/>\nB\u0259zi t\u0259tqiqat&ccedil;\u0131lar is\u0259 qanunun Az\u0259rbaycandan d&uuml;nyaya miqrasiyas\u0131 fikrini qeyd edirl\u0259r. Y\u0259ni, onlara g&ouml;r\u0259 qanun Az\u0259rbaycanda formala\u015fm\u0131\u015f v\u0259 daha sonra Orta Asiya, \u018ffqan\u0131stan, &Ccedil;in v\u0259 Hindistan kimi &ouml;lk\u0259l\u0259r\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. H\u0259r halda bunu dey\u0259 bilm\u0259r\u0259m ki, qanun ilk d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycandam\u0131 yaran\u0131b, yoxsa dig\u0259r \u015e\u0259rq &ouml;lk\u0259sind\u0259, amma bir \u015feyi \u0259minlikl\u0259 yaza bil\u0259r\u0259m ki, &ouml;lk\u0259mizd\u0259 m&ouml;vcud olan qanun ist\u0259r s\u0259s qatar\u0131, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 siml\u0259rinin say\u0131na g&ouml;r\u0259 \u015f\u0259rq xalqlar\u0131 qanunundan f\u0259rql\u0259nir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan qanunun ad\u0131na klassik \u0259d\u0259biyyat n&uuml;mun\u0259l\u0259rimizd\u0259 d\u0259 rast g\u0259linir. Dahi \u015fairimiz Nizami \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n birind\u0259 bu musiqi al\u0259tini bel\u0259 t\u0259svir edirdi:<\/p>\n<p><em>Sonra &ouml;z fikrinin &uuml;st&uuml;nd\u0259 durdu,<br \/>\n&Ouml;z ist\u0259yinc\u0259 bir qanun qurdu.<br \/>\nD&uuml;zg&uuml;n, ah\u0259ngdar s\u0259s &ccedil;\u0131xarmaq &uuml;&ccedil;&uuml;n,<br \/>\nOna teller d&uuml;zd&uuml;, ba\u015f-ba\u015fa b&uuml;t&uuml;n.<\/em><\/p>\n<p>Xaqani \u015eirvani, \u0130mad\u0259ddin N\u0259simi, M\u0259h\u0259mm\u0259d F&uuml;zuli v\u0259 dig\u0259r s&ouml;z, fikir n\u0259qqa\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 d\u0259 bu al\u0259tin ad\u0131 il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fmaq m&uuml;mk&uuml;nd&uuml;r. Bunu da qeyd edim ki, 12-ci \u0259srd\u0259 ya\u015fay\u0131b yaradan \u0259dibimiz, musiqi elmini d\u0259rind\u0259n bil\u0259n \u015fair\u0259 M\u0259sh\u0259ti G\u0259nc\u0259vi qanunun m\u0259har\u0259tli ifa&ccedil;\u0131s\u0131 olub.<\/p>\n<p>Taleyini \u0259sas\u0259n qad\u0131n n\u0259vazi\u015fin\u0259 ba\u011flayan, &ouml;z ecazkar s\u0259sini \u0259sas\u0259n qad\u0131n \u0259ll\u0259rinin istiliyin\u0259 etibar ed\u0259n qanun haqq\u0131nda dahi b\u0259st\u0259kar\u0131m\u0131z &Uuml;zeyir Hac\u0131b\u0259yov qeyd etmi\u015fdir: &ldquo;Bu g&uuml;n h\u0259r bir musiqi&ccedil;i &uuml;&ccedil;&uuml;n piano &ccedil;almaq vacib olan kimi, \u015e\u0259rq musiqi&ccedil;il\u0259ri d\u0259 &ouml;z &ccedil;al\u011f\u0131lar\u0131ndan \u0259lav\u0259 qanun &ccedil;alma\u011f\u0131 &ouml;zl\u0259rin\u0259 borc bilmi\u015fl\u0259r&rdquo;.<\/p>\n<p>Musiqi al\u0259ti haqq\u0131nda yazmaq, onu b\u0259dii s&ouml;zl\u0259rl\u0259 ox\u015famaq n\u0259 q\u0259d\u0259r vacibdirs\u0259, onun ustad\u0131n\u0131n fikirl\u0259rini &ouml;yr\u0259nm\u0259k d\u0259 bir o q\u0259d\u0259r vacibdir. El\u0259 ona g&ouml;r\u0259 d\u0259 yaz\u0131mda Milli Konservatoriyan\u0131n m&uuml;\u0259lliml\u0259rinin d&uuml;\u015f&uuml;nc\u0259l\u0259rin\u0259 d\u0259 yer ay\u0131rd\u0131m. Milli Konservatoriyan\u0131n Xalq &Ccedil;al\u011f\u0131 Al\u0259tl\u0259ri kafedras\u0131n\u0131n qanun ixtisas\u0131 &uuml;zr\u0259 ba\u015f m&uuml;\u0259llimi &Ccedil;inar\u0259 xan\u0131m Heyd\u0259rova deyir ki, qanun al\u0259tind\u0259n dan\u0131\u015fark\u0259n M\u0259h\u0259mm\u0259d F&uuml;zulini qeyd etm\u0259s\u0259k, dem\u0259k olar ki, qanun haqq\u0131nda dan\u0131\u015fmam\u0131\u015f olar\u0131q. Ondan &ouml;tr&uuml; ki, F&uuml;zuli d&uuml;nya \u0259d\u0259biyyat\u0131nda qanuna bir varl\u0131q kimi yana\u015fan \u0259dib olub. Onun &ldquo;Yeddi cam&rdquo; \u0259s\u0259rinin &ldquo;Qanun il\u0259 s&ouml;hb\u0259t&rdquo; hiss\u0259si bunun \u0259yani s&uuml;butudur:<\/p>\n<p><em>Xo\u015f n\u0259\u011fm\u0259l\u0259r il\u0259 ed\u0259r\u0259k al\u0259mi m\u0259mnun,<br \/>\nBir huri, m\u0259l\u0259k &uuml;zl&uuml; &ccedil;al\u0131rd\u0131 iri qanun.<br \/>\nSirr sand\u0131\u011f\u0131na xeyli onun ox\u015far\u0131 vard\u0131,<br \/>\nQap\u0131s\u0131n\u0131 \u0259ql x\u0259zn\u0259dar\u0131 t\u0259kc\u0259 a&ccedil;ard\u0131.<\/em><\/p>\n<p>Milli Konservatoriyan\u0131n \u0130nsturmental mu\u011fam kafedras\u0131n\u0131n m&uuml;\u0259llimi Aysu xan\u0131m Sad\u0131qova is\u0259 qeyd etdi ki, qanun al\u0259ti, h\u0259qiq\u0259t\u0259n, q\u0259dim al\u0259tdir. O, tarixin &ccedil;\u0259tin s\u0131naqlar\u0131ndan &ccedil;\u0131xaraq g&uuml;n&uuml;m&uuml;z\u0259 g\u0259lib &ccedil;at\u0131b. Sovetl\u0259r birliyi zaman\u0131 qanun t&uuml;rk&ccedil;&uuml;l&uuml;y&uuml; t\u0259bli\u011f etdiyind\u0259n onun istifad\u0259sin\u0259 qada\u011falar qoyulmu\u015fdur. Lakin \u0130ttifaq\u0131n da\u011f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ill\u0259rd\u0259 bu al\u0259td\u0259n yenid\u0259n istifad\u0259 edilm\u0259y\u0259 ba\u015flan\u0131b v\u0259 bu g&uuml;n musiqi al\u0259tl\u0259ri i&ccedil;\u0259risind\u0259 &ouml;z&uuml;n\u0259m\u0259xsus yer tutur.<\/p>\n<p>Qanun haqq\u0131nda yazd\u0131qca yazmaq ist\u0259yir\u0259m, dan\u0131\u015fd\u0131qca is\u0259 dan\u0131\u015fmaq, bir s&ouml;zl\u0259 bu musiqi al\u0259tind\u0259n b\u0259hs etm\u0259kd\u0259n doya bilmir\u0259m. Ona g&ouml;r\u0259 ki, bu musiqi al\u0259ti ta q\u0259diml\u0259rd\u0259n bu g&uuml;n\u0259d\u0259k bizim &uuml;r\u0259yimiz\u0259 yol tapma\u011f\u0131 bacar\u0131b. &Ouml;z&uuml;n&uuml;n inc\u0259 s\u0259sl\u0259ni\u015fi, h\u0259zin s\u0259si il\u0259, dinl\u0259dikc\u0259 insan ruhunu sakitl\u0259\u015fdir\u0259n, b\u0259z\u0259n ke&ccedil;mi\u015fi xat\u0131rladan, b\u0259z\u0259ns\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259yi &uuml;midl\u0259 s\u0259sl\u0259y\u0259n qeyri-adi s\u0259si il\u0259 ! S\u0259ni s\u0259nd\u0259n al\u0131b duy\u011fular al\u0259minin sakinin\u0259 &ccedil;evir\u0259n, bu d&uuml;nyadan ay\u0131r\u0131b x\u0259yallar al\u0259min\u0259 salan ecazkar s\u0259si il\u0259!<\/p>\n<p><strong>R&ouml;v\u015f\u0259n Tahir<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Musiqi insan ruhunun t\u0259mizl\u0259nm\u0259si, onun p\u0259rvazlanmas\u0131 &uuml;&ccedil;&uuml;n bir vasit\u0259dir. El\u0259 bir vasit\u0259 ki, insana xeyirxahl\u0131\u011fa, m\u0259n\u0259vi kamilliy\u0259 ged\u0259n yolda yol b\u0259l\u0259&ccedil;isi olur. Musiqi ruhumuzun qidas\u0131d\u0131r. Bizi k&ouml;vr\u0259ld\u0259n, h\u0259m&ccedil;inin, q\u0259lbimizd\u0259 xo\u015f&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":251278,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[],"tags":[],"class_list":["post-85102","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/85102","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=85102"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/85102\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/251278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=85102"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=85102"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=85102"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}