{"id":78528,"date":"2019-04-22T11:21:44","date_gmt":"2019-04-22T07:21:44","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=78528","title":{"rendered":"<font color=red><b>B\u0259zz qalas\u0131<\/b><\/font> \u2013 Az\u0259rbaycan\u0131n azadl\u0131q simvolu"},"content":{"rendered":"<p><em>Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 \u0259n q\u0259dim qalalar miladdan &ouml;nc\u0259 II minillikd\u0259 yadelli h&uuml;cumlar\u0131na qar\u015f\u0131 h\u0259m m&uuml;dafi\u0259, h\u0259m d\u0259 d&uuml;\u015fm\u0259nin h&uuml;cumunu izl\u0259m\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 in\u015fa edilmi\u015fdir. Bu qalalar b&ouml;y&uuml;k &ouml;l&ccedil;&uuml;l&uuml; da\u015flardan s\u0131ld\u0131r\u0131m qayalar\u0131n &uuml;z\u0259rind\u0259 tikilir, b\u0259z\u0259n d\u0259 m&uuml;h&uuml;m ke\u015fik&ccedil;i q&uuml;ll\u0259l\u0259ri il\u0259 \u0259hat\u0259 olunurdu. Y&uuml;ks\u0259k da\u011f yamaclar\u0131nda ucalan bu c&uuml;r qalalar Az\u0259rbaycan\u0131n ist\u0259r \u015fimal\u0131nda, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 c\u0259nubunda ya\u015fayan q\u0259dim tayfalar\u0131n m&uuml;xt\u0259lif d&ouml;vrl\u0259rd\u0259 m&uuml;bariz\u0259 simvoluna &ccedil;evrilmi\u015fdir. <\/em><\/p>\n<p>H\u0259l\u0259 mixi yaz\u0131l\u0131 qaynaqlar\u0131n meydana g\u0259ldiyi d&ouml;vrd\u0259 &ndash; miladdan &ouml;nc\u0259 III minillikd\u0259 akkadlar\u0131n \u015eumer adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 Kengi (K\u0259ng\u0259r) &ouml;lk\u0259sind\u0259n Qafqazlarad\u0259k geni\u015f co\u011frafiyada ba\u015fl\u0131ca etnik &uuml;ns&uuml;r t&uuml;rkl\u0259r idi. Mixi yaz\u0131l\u0131 qaynaqlar\u0131n t\u0259rc&uuml;m\u0259si il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan Danimarka aliml\u0259ri Y.Eydem v\u0259 Y.L&ouml;ssenin birg\u0259 yazd\u0131qlar\u0131 &ldquo;\u015eem\u015fara arxivl\u0259ri: 1. M\u0259ktublar&rdquo; adl\u0131 fundamental t\u0259dqiqat \u0259s\u0259ri t&uuml;rkl\u0259rin &Ouml;n Asiyaya g\u0259lm\u0259 etnos oldu\u011funu \u0259ks etdir\u0259n konsepsiyalar\u0131 alt-&uuml;st etdi.<\/p>\n<p>\u015eem\u015fara m\u0259tnl\u0259rind\u0259n m\u0259lum olur ki, Zaqroslar\u0131n q\u0259rbind\u0259n Urmiya h&ouml;vz\u0259si daxil olmaqla X\u0259z\u0259r d\u0259nizi sahill\u0259rin\u0259d\u0259k &ndash;&nbsp; Az\u0259rbaycan\u0131n b&ouml;y&uuml;k bir hiss\u0259sind\u0259 miladdan &ouml;nc\u0259 II minilliyin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 t&uuml;rk tayfalar\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda A\u015f\u015fur imperiyas\u0131na qar\u015f\u0131 g&uuml;cl&uuml; siyasi birlik yaranm\u0131\u015fd\u0131r. Y&uuml;z ill\u0259rl\u0259 davam ed\u0259n bu m&uuml;harib\u0259l\u0259r yerli \u0259halinin m&uuml;dafi\u0259 in\u015faat\u0131 sah\u0259sind\u0259 bir s\u0131ra nailiyy\u0259tl\u0259rinin ortaya &ccedil;\u0131xmas\u0131na s\u0259b\u0259b oldu.<\/p>\n<p>Son Tunc v\u0259 \u0130lk D\u0259mir d&ouml;vr&uuml;nd\u0259n ba\u015flayaraq \u015fimalda D\u0259rb\u0259nd v\u0259 Bor&ccedil;al\u0131dan, c\u0259nubda H\u0259m\u0259danad\u0259k, \u015f\u0259rqd\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259nizind\u0259n, q\u0259rbd\u0259 Bing&ouml;l silsil\u0259sin\u0259d\u0259k geni\u015f co\u011frafiyada q\u0259dim t&uuml;rk tayfalar\u0131 &ouml;z oymaqlar\u0131n\u0131 d&uuml;\u015fm\u0259n h&uuml;cumundan qorumaq &uuml;&ccedil;&uuml;n y&uuml;zl\u0259rl\u0259 qalalar in\u015fa etmi\u015fl\u0259r. Bu qalalardan biri d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259ubunda Qarada\u011f vilay\u0259tinin K\u0259leyb\u0259r q\u0259s\u0259b\u0259si yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n B\u0259zz qalas\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>B\u0259zz qalas\u0131 haqq\u0131nda ilk yaz\u0131l\u0131 m\u0259lumatlar miladdan &ouml;nc\u0259 I minilliyin ilk yar\u0131s\u0131na aiddir. Miladda &ouml;nc\u0259 IX \u0259srin ortalar\u0131nda q\u0259dim \u015e\u0259rqin q&uuml;dr\u0259tli d&ouml;vl\u0259tl\u0259rind\u0259n olan A\u015f\u015fur imperiyas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nub \u0259razil\u0259rin\u0259 h&uuml;cumlar\u0131 artd\u0131. Bu h&uuml;cumlar Az\u0259rbaycan\u0131n c\u0259nubunda ya\u015fayan yerli tayfalar\u0131n vahid q&uuml;vv hal\u0131nda birl\u0259\u015fm\u0259sini z\u0259ruri etdi. H\u0259min \u0259srin 20-ci ill\u0259rinin sonunda A\u015f\u015fur d&ouml;vl\u0259tinin tarixind\u0259 q\u0131sa m&uuml;dd\u0259tli geril\u0259m\u0259 d&ouml;vr&uuml; ba\u015fland\u0131.<\/p>\n<p>Bu d&ouml;vr miladdan &ouml;nc\u0259 745-ci ild\u0259 III Tiqlatpalasar\u0131n hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259lm\u0259sin\u0259d\u0259k davam etdi. Bu m&uuml;dd\u0259td\u0259 A\u015f\u015fur a\u011fal\u0131\u011f\u0131n\u0131n yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 &ouml;lk\u0259l\u0259rd\u0259 m&uuml;st\u0259qillik meyill\u0259ri g&uuml;cl\u0259ndi, h\u0259tta bir s\u0131ra yeni d&ouml;vl\u0259tl\u0259r meydana g\u0259ldi. Miladdan &ouml;nc\u0259 IX \u0259srin ortalar\u0131nda \u015e\u0259rqi Anadoluda yaranm\u0131\u015f Urartu &ccedil;arl\u0131\u011f\u0131 eyni soya m\u0259nsub olan v\u0259 etnik-m\u0259d\u0259ni \u0259laq\u0259l\u0259rin sinkretizmin\u0259 m\u0259ruz qalan bir s\u0131ra tayfalar\u0131 vahid d&ouml;vl\u0259t hal\u0131nda birl\u0259\u015fdirmi\u015f, h\u0259tta urartulu \u0130\u015fpuini Haldi inanc\u0131n\u0131 Biain panteonunun ba\u015f tanr\u0131s\u0131 elan etm\u0259kl\u0259 vahid dini ideologiyan\u0131n da t\u0259m\u0259lini qoymu\u015fdur.<\/p>\n<p>\u015eimalda d&ouml;vl\u0259t idar\u0259&ccedil;iliyi, m\u0259d\u0259niyy\u0259t v\u0259 ideologiya bax\u0131m\u0131ndan A\u015f\u015fura b\u0259nz\u0259y\u0259n lakin siyasi maraqlar v\u0259 etnik m\u0259nsubiyy\u0259t bax\u0131m\u0131ndan onunla d&uuml;\u015fm\u0259n olan yeni siyasi birlikl\u0259r formala\u015fmaqdayd\u0131. Bunlardan biri Urartu, o birisi is\u0259 Manna idi. A\u015f\u015fur &ccedil;\u0259tin dilemma qar\u015f\u0131s\u0131nda idi. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n Bian &ccedil;ar\u0131 \u0130\u015fpuinin dini islahat\u0131 onu A\u015f\u015fura d&uuml;\u015fm\u0259n olan v\u0259 ya onun tabe&ccedil;iliyi alt\u0131nda ya\u015fayan, bac-x\u0259rac &ouml;d\u0259y\u0259n qon\u015fu tayfalarla yax\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>Mesopotamiya, \u015e\u0259rqi Anadolu v\u0259 Az\u0259rbaycan tayfalar\u0131n\u0131n dini inanclar\u0131n\u0131n yeni modifikasiya olunmu\u015f basilica \u0259lam\u0259tl\u0259ri Urartunun d&ouml;vl\u0259t dininin bazisini t\u0259\u015fkil edirdi. \u018fvv\u0259ll\u0259r yaln\u0131z Van g&ouml;l&uuml;n&uuml;n c\u0259nub-\u015f\u0259rqini \u0259hat\u0259 ed\u0259n ki&ccedil;ik bir d&ouml;vl\u0259t olan Biain &ccedil;arl\u0131\u011f\u0131 art\u0131q &ldquo;Yuxar\u0131 &ouml;lk\u0259&rdquo;nin (Urartu \u015e\u0259rqi Anadolunun mixi yaz\u0131l\u0131 qaynaqlarda &ccedil;\u0259kilmi\u015f ad\u0131d\u0131r &ndash; R.\u018flizad\u0259) &ccedil;ox hiss\u0259sini \u0259hat\u0259 edirdi. Buna g&ouml;r\u0259 d\u0259 A\u015f\u015fur imperiyas\u0131 \u015fimalda itirdiyi n&uuml;fuzunu \u015f\u0259rqd\u0259ki &ouml;lk\u0259l\u0259rin hesab\u0131na b\u0259rpa etm\u0259k ist\u0259yirdi. Bu &ouml;lk\u0259l\u0259rin \u0259halisi yeni h\u0259d\u0259f d\u0259 deyildi.<\/p>\n<p>Lakin par&ccedil;alanm\u0131\u015f halda olduqlar\u0131ndan, aralar\u0131nda uzun z&uuml;r\u0259n &ccedil;\u0259ki\u015fm\u0259l\u0259r ba\u015f verdiyind\u0259n q\u0259rbd\u0259n g\u0259l\u0259n t\u0259hl&uuml;k\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 idil\u0259r. Az\u0259rbaycan tayfalar\u0131 v\u0259 onlar\u0131n qurduqlar\u0131 ki&ccedil;ik &ccedil;arl\u0131qlar m\u0259hz bu d&ouml;vrd\u0259n ba\u015flayaraq A\u015f\u015fur imperiyas\u0131 &uuml;&ccedil;&uuml;n x&uuml;susi \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Az\u0259rbaycan h\u0259m Urartuya qar\u015f\u0131 m&uuml;bariz\u0259d\u0259 A\u015f\u015fur imperiyas\u0131n\u0131n \u0259n yax\u0131n m&uuml;tt\u0259fiqi, h\u0259m d\u0259 onun h\u0259rbi potensial\u0131n\u0131 z\u0259nginl\u0259\u015fdirm\u0259kd\u0259 m&uuml;h&uuml;m dayaq n&ouml;qt\u0259si idi.<\/p>\n<p>Miladdan &ouml;nc\u0259 IX \u0259srin sonlar\u0131nda V \u015eam\u015fi-Adad\u0131n &ouml;l&uuml;m&uuml;nd\u0259n sonra hakimiyy\u0259t\u0259 onun qanuni varisi III Adadnirari g\u0259ldi. III Adadnirarinin ordusu \u015f\u0259rq istiqam\u0259tind\u0259 y&uuml;r&uuml;\u015f\u0259 &ccedil;\u0131xaraq Urmiya g&ouml;l&uuml;n&uuml;n c\u0259nubu istiqam\u0259tind\u0259 Namri, Ellipi, Harhar, Arazia\u015f, Mesu, Mada, Gizilbunda, Munna (Manna), Parsua, Allabria, Abdadanu, Nairi &ouml;lk\u0259l\u0259rind\u0259n ke&ccedil;ib Andia &ouml;lk\u0259sin\u0259 daxil oldu. III Adadnirarinin kitab\u0259sind\u0259 Andia &ouml;lk\u0259sind\u0259n sonra b\u0259hs olunan co\u011frafi adlar i&ccedil;\u0259risind\u0259 BAD-hu ad\u0131na rast g\u0259lirik. BAD-hudan sonra b&ouml;y&uuml;k d\u0259nizin sahilin\u0259d\u0259k ir\u0259lil\u0259y\u0259n a\u015f\u015furlar &ccedil;ox g&uuml;man ki, burada ya\u015fayan Az\u0259rbaycan tayfalar\u0131 il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015flar.<\/p>\n<p>Qeyd ed\u0259k ki, X\u0259z\u0259r d\u0259inizi d\u0259 ilk d\u0259f\u0259 m\u0259hz bu kitab\u0259d\u0259 &ldquo;G&uuml;n do\u011fan d\u0259niz&rdquo; ad\u0131 il\u0259 xat\u0131rlan\u0131r. A\u015f\u015fur ordusunun bu q\u0259d\u0259r uza\u011fa y&uuml;r&uuml;\u015f etm\u0259sinin s\u0259b\u0259bi d\u0259qiq m\u0259lum deyil. Miladdan &ouml;nc\u0259 IX \u0259srin sonlar\u0131nda Urartu v\u0259 Manna d&ouml;vl\u0259tl\u0259rinin g&uuml;cl\u0259nm\u0259si A\u015f\u015furu narahat edirdi. Bu t\u0259hl&uuml;k\u0259ni hiss ed\u0259n III Adadnirari \u015f\u0259rq istiqam\u0259tind\u0259 Az\u0259rbaycana ilk y&uuml;r&uuml;\u015f&uuml;n&uuml; m\u0259hz k\u0259\u015ffiyyat m\u0259q\u0259s\u0259dil\u0259 t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir. 1854-c&uuml; ild\u0259 Kalahda a\u015fkar edilmi\u015f kitab\u0259d\u0259 deyilir:<\/p>\n<p>&ldquo;&hellip; \u015e\u0259rqd\u0259 Siluna da\u011f\u0131ndan, b&uuml;t&ouml;vl&uuml;kd\u0259 Namri, Ellipi, Harhar, Arazia\u015f, Mesu, Mada, Gizilbunda, b&uuml;t&ouml;vl&uuml;kd\u0259 Munna (Manna), Parsua, Allabria, Abdadanu, Nairi, uzaqda yerl\u0259\u015f\u0259n Andia, BAD-hu da\u011f\u0131, \u015f\u0259rqd\u0259 b&ouml;y&uuml;k d\u0259nizin, g&uuml;ndo\u011fan d\u0259nizin sahill\u0259rin\u0259d\u0259k olan &ouml;lk\u0259l\u0259rin fatehi. M\u0259n Yuxar\u0131 F\u0259rat b&ouml;lg\u0259sind\u0259n Hatti (Het) &ouml;lk\u0259si, b&uuml;t&ouml;vl&uuml;kd\u0259 Amurru &ouml;lk\u0259si, Tir, Sidon, Samarra (Humri), Edom (v\u0259) Palastu, q\u0259rbd\u0259 b&ouml;y&uuml;k d\u0259niz\u0259d\u0259k uzanan \u0259razil\u0259ri tabe etdim. M\u0259n onlar\u0131n &uuml;z\u0259rin\u0259 bac-x\u0259rac qoydum&hellip;&rdquo;<\/p>\n<p>III Adadnirarinin tabe&ccedil;iliyind\u0259 olan &ouml;lk\u0259l\u0259rin i&ccedil;\u0259risind\u0259 Urartunun ad\u0131n\u0131n olmamas\u0131 onun ordusunun \u015fimal istiqam\u0259tind\u0259 g&uuml;cl&uuml; bir mane\u0259 il\u0259 &uuml;z-&uuml;z\u0259 qalmas\u0131n\u0131 g&ouml;st\u0259rir. Urartu Aramu v\u0259 I Sardurinin d&ouml;vrl\u0259rind\u0259ki kimi z\u0259if deyildi. Art\u0131q \u015e\u0259rqi Anadolu co\u011frafiyas\u0131n\u0131n b&ouml;y&uuml;k bir hiss\u0259sin\u0259 yiy\u0259l\u0259nmi\u015f Biain &ccedil;arl\u0131\u011f\u0131 A\u015f\u015fur imperiyas\u0131 &uuml;&ccedil;&uuml;n g&uuml;cl&uuml; h\u0259rbi-siyasi q&uuml;vv\u0259y\u0259 &ccedil;evrilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Bu d&ouml;vrd\u0259 Az\u0259rbaycan t&uuml;rkl\u0259rinin q\u0259dim d&ouml;vl\u0259tl\u0259rind\u0259n biri olan Gilzan &ccedil;arl\u0131\u011f\u0131n\u0131n (Urmiya g&ouml;l&uuml;n&uuml;n q\u0259rbi) ad\u0131na h\u0259m III Adadnirarinin, h\u0259m d\u0259 \u0130\u015fpuinin mixi yaz\u0131l\u0131 qaynaqlar\u0131nda rast g\u0259linm\u0259m\u0259si onun m&uuml;st\u0259qi idar\u0259 olunmas\u0131n\u0131 g&ouml;st\u0259r\u0259n ba\u015fl\u0131ca faktd\u0131r. \u0130st\u0259r yaz\u0131l\u0131 qaynaqlar, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 arxeoloji qaz\u0131nt\u0131 materiallar\u0131 n\u0259 A\u015f\u015furun, n\u0259 d\u0259 Urartunun C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda, \u0259sas\u0259n d\u0259 Urmiya g&ouml;l&uuml; h&ouml;vz\u0259sind\u0259 tam olaraq m&ouml;hk\u0259ml\u0259ndiyini s&uuml;but etmir.<\/p>\n<p>H\u0259tta Gilzan &ccedil;arlar\u0131 A\u015f\u015fur imperiyas\u0131na art\u0131q \u0259vv\u0259lki kimi bac-x\u0259rac &ouml;d\u0259mirdil\u0259r. Bu fakt III Adadnirariy\u0259 bac-x\u0259rac &ouml;d\u0259y\u0259n &ouml;lk\u0259l\u0259rin i&ccedil;\u0259risind\u0259 onun ad\u0131n\u0131n &ccedil;\u0259kilm\u0259m\u0259si il\u0259 bir daha t\u0259sdiq olunur. B\u0259zi t\u0259dqiqat&ccedil;\u0131lar \u0259sass\u0131z olaraq Gilzan \u0259razisinin Urartu i\u015f\u011fal\u0131na m\u0259ruz qald\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia edirl\u0259r. Lakin mixi yaz\u0131l\u0131 qaynaqlar bunun yanl\u0131\u015f oldu\u011funu t\u0259sdiq edir. M\u0259lum oldu\u011fu kimi Biain &ccedil;arlar\u0131 &ouml;z kitab\u0259l\u0259rind\u0259 tutduqlar\u0131 v\u0259 bac-x\u0259rac ald\u0131qlar\u0131 &ouml;lk\u0259l\u0259rd\u0259n geni\u015f b\u0259hs etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>Lakin he&ccedil; bir qaynaqda Gilzan &ccedil;arl\u0131\u011f\u0131n\u0131n hakimiyy\u0259ti alt\u0131nda olan torpaqlar\u0131n \u0259l\u0259 ke&ccedil;irilm\u0259si haqq\u0131nda m\u0259lumat yoxdur. Kalah kitab\u0259sind\u0259n m\u0259lum oldu\u011fu kimi III Adadnirarinin ordusu Urmiyan\u0131n c\u0259nub-\u015f\u0259rqind\u0259n ke&ccedil;\u0259r\u0259k Az\u0259rbaycan\u0131n i&ccedil; b&ouml;lg\u0259l\u0259rin\u0259 do\u011fru ir\u0259lil\u0259mi\u015f v\u0259 &ldquo;G&uuml;ndo\u011fan d\u0259nizin sahili&rdquo;n\u0259 &nbsp;g\u0259lib &ccedil;atm\u0131\u015fd\u0131r. Burada haqq\u0131nda b\u0259hs olunan d\u0259niz X\u0259z\u0259r d\u0259nizidir. X\u0259z\u0259r d\u0259nizi haqq\u0131nda m\u0259lumat ver\u0259n ilk yaz\u0131l\u0131 qaynaqlar III Adadnirarinin d&ouml;vr&uuml;nd\u0259 t\u0259rtib olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Kalah kitab\u0259sind\u0259 \u0259ks olunmu\u015f dig\u0259r bir m&uuml;h&uuml;m m\u0259lumat da Andia &ouml;lk\u0259si haqq\u0131ndad\u0131r. Andia &ouml;lk\u0259si \u018frd\u0259bil v\u0259 onun \u0259traf\u0131n\u0131 \u0259hat\u0259 etmi\u015fdir. Bu b&ouml;lg\u0259y\u0259 yax\u0131n olan \u0259razil\u0259r relyef m&uuml;xt\u0259lifliyi bax\u0131m\u0131ndan dig\u0259r b&ouml;lg\u0259l\u0259rd\u0259n se&ccedil;ilir. C\u0259nubi Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n h&uuml;nd&uuml;r da\u011f\u0131 olan Savalan da\u011f\u0131 da burada yerl\u0259\u015fir. M\u0259lum oldu\u011fu kimi \u018fr\u0259b xilaf\u0259tinin milli \u0259sar\u0259tin\u0259 v\u0259 a\u011f\u0131r vergi siyas\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 ba\u015f vermi\u015f X&uuml;rr\u0259mil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n m&uuml;h&uuml;m m\u0259rk\u0259zi B\u0259zz qalas\u0131 olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Kalah kitab\u0259sind\u0259n m\u0259lum olur ki, A\u015f\u015fur k\u0259\u015ffiyyat d\u0259st\u0259si BAD-hunu ke&ccedil;ir. A.K.Qreyson BAD-hu toponimi haqq\u0131nda he&ccedil; bir m&uuml;lahiz\u0259 ir\u0259li s&uuml;rm&uuml;r v\u0259 onun yerl\u0259\u015fdiyi co\u011frafiya haqq\u0131nda b\u0259hs etmir, &ldquo;BAD-hu KUR-&uacute;&rdquo; ifad\u0259sini BAD-hu da\u011f\u0131 kimi t\u0259rc&uuml;m\u0259 edir. M\u0259lum oldu\u011fu kimi BAD \u015fumeroqram\u0131 qala m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259nmi\u015f v\u0259 sonradan sami dill\u0259rin\u0259 ke&ccedil;mi\u015fdir.<\/p>\n<p>Qeyd ed\u0259k ki, BAD \u015fumeroqram\u0131 sonradan sami dill\u0259rind\u0259, x&uuml;susil\u0259 d\u0259 bu dil ail\u0259sinin \u0259n q\u0259dim n&uuml;mun\u0259si olan Akkad (Agade) dilind\u0259 Bit kimi i\u015fl\u0259nmi\u015f v\u0259 \u015f\u0259h\u0259r-qala m\u0259nas\u0131n\u0131 ifad\u0259 etmi\u015fdir. M\u0259s\u0259l\u0259n Bit-Zamani, Bit-Aqusi, Bit-Kubatti, Bit-Abdadani v\u0259 dig\u0259r \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin adlar\u0131 da buradan qaynaqlan\u0131r. \u015eumer mifologiyas\u0131na g&ouml;r\u0259, Bad-Tibira tufana q\u0259d\u0259rki \u015fumer \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259n biri olmu\u015fdur. Bu \u015f\u0259h\u0259r metal emal\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zi idi.<\/p>\n<p>Da\u011fl\u0131q \u0259razil\u0259rd\u0259 ya\u015fayan hurril\u0259rin dilind\u0259n &ldquo;tibira&rdquo; s&ouml;z&uuml; \u015fumerl\u0259r\u0259, Elam dilin\u0259 is\u0259 zabar (=tabar) kimi ke&ccedil;mi\u015fdir. Bu s&ouml;z t&uuml;rk dill\u0259rind\u0259 &ldquo;d\u0259mir&rdquo; s&ouml;z&uuml;n&uuml;n ekvivalenti kimi i\u015fl\u0259nmi\u015fdir. BAD-hu ad\u0131 dig\u0259r q\u0259dim dill\u0259rd\u0259 d\u0259 i\u015fl\u0259nmi\u015fdir. Elamca &ldquo;patin&rdquo; vilay\u0259t, urartuca &ldquo;patari&rdquo; \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 Atropatena ad\u0131ndak\u0131 &ldquo;-paten&rdquo; komponenti m\u0259hz buradan qaynaqlan\u0131r. Sami dill\u0259rind\u0259, \u0259sas\u0259n d\u0259 \u0259r\u0259b dilind\u0259 sonradan bu s&ouml;z Beyt kimi i\u015fl\u0259nmi\u015f v\u0259 eyni m\u0259nan\u0131 ifad\u0259 etmi\u015fdir. BAD-hu KUR-&uacute; ad\u0131ndak\u0131 KUR-&uacute; geteroqram\u0131 Akkad m\u0259n\u015f\u0259li s&ouml;z olub Yeni-A\u015f\u015fur dilind\u0259 t\u0259rtib olunmu\u015f mixi yaz\u0131l\u0131 kitab\u0259l\u0259rd\u0259 geni\u015f istifad\u0259 olunmu\u015fdur. &ldquo;BAD-hu KUR-&uacute;&rdquo; Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 da\u011fl\u0131q \u0259razid\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n q\u0259dim qalalardan biri olmu\u015fdur. Andia &ouml;lk\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n BAD-hu sonradan \u0259r\u0259bdilli qaynaqlarda B\u0259zz qalas\u0131 ad\u0131 il\u0259 xat\u0131rlan\u0131r.<\/p>\n<p>Bu deyil\u0259nl\u0259rd\u0259n ayd\u0131n olur ki, A\u015f\u015fur k\u0259\u015ffiyyat d\u0259st\u0259si Savalan da\u011f\u0131n\u0131n yerl\u0259\u015fdiyi &ouml;lk\u0259ni, y\u0259ni Andian\u0131n ke&ccedil;diyi zaman yolunun &uuml;st&uuml;nd\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n B\u0259zz qalas\u0131na h&uuml;cum etmi\u015fdir. Miladdan &ouml;nc\u0259 VIII \u0259srin ikinci yar\u0131s\u0131nda A\u015f\u015fur-Urartu m&uuml;harib\u0259l\u0259ri d&ouml;vr&uuml;nd\u0259 Manna d&ouml;vl\u0259ti dem\u0259k olar ki, b&uuml;t&uuml;n C\u0259nubi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 \u0259hat\u0259 edirdi. Yax\u0131n \u015e\u0259rqin bu iki i\u015f\u011fal&ccedil;\u0131 imperiyas\u0131 onun torpaqlar\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke&ccedil;irm\u0259k u\u011frunda m&uuml;bariz\u0259 apar\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>Miladdan &ouml;nc\u0259 715-ci ild\u0259 A\u015f\u015fur h&ouml;kmdar\u0131 II Sarqonun (m.&ouml;.722-7050-ci ill\u0259r) ordusu Mannan\u0131n m&ouml;hk\u0259m qalalar\u0131ndan biri olan Pazza&scaron;i (dig\u0259r ad\u0131 Panzi&scaron;) qalas\u0131na h&uuml;cum etmi\u015fdir. Lakin qala uzun s&uuml;r\u0259n m&uuml;hasir\u0259y\u0259 davam g\u0259tirmi\u015f v\u0259 A\u015f\u015fur ordusu b&ouml;y&uuml;k itki vermi\u015fdir. Bu qalan\u0131n yerl\u0259\u015fdiyi yer B\u0259zz qalas\u0131n\u0131n yerl\u0259\u015fdiyi \u0259raziy\u0259 uy\u011fundur. Pazza&scaron;i (Pazza\u015fi) B\u0259zz qalas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131m\u0131za &ccedil;\u0131xan \u0259n q\u0259dim adlar\u0131ndan biridir.<\/p>\n<p>Bu qalan\u0131n m&uuml;hasir\u0259si zaman\u0131 yerli \u0259halinin ciddi m&uuml;qavim\u0259ti II Sarqonun m&uuml;asir Xorsabadda (q\u0259dim ad\u0131 Dur-&Scaron;arruken) saray\u0131n\u0131n 14-c&uuml; ota\u011f\u0131n\u0131n 2-ci divar\u0131 &uuml;z\u0259rind\u0259 \u0259ks olunmu\u015f relyef t\u0259svirind\u0259n m\u0259lum olur. Pazza&scaron;i qalas\u0131 q\u0259dim Az\u0259rbaycan \u0259halisinin \u0259n etibarl\u0131 m&uuml;dafi\u0259 qalalar\u0131ndan biri idi. Q\u0259dim Manna qalas\u0131 olan Pazza&scaron;i (B\u0259zz) qalas\u0131 o zamandan ba\u015flayaraq Az\u0259rbaycan t&uuml;rkl\u0259rinin azadl\u0131q simvoluna &ccedil;evrilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong><img decoding=\"async\" alt=\"\" src=\"http:\/\/ucnoqta.az\/cdn\/2019\/april\/22\/medium\/RaminAlizadehFoto.jpg\" style=\"width: 200px; float: left; height: 125px;\" \/>Ramin \u018flizad\u0259<br \/>\nAMEA-n\u0131n Tarix \u0130nstitutunun elmi i\u015f&ccedil;isi<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 \u0259n q\u0259dim qalalar miladdan &ouml;nc\u0259 II minillikd\u0259 yadelli h&uuml;cumlar\u0131na qar\u015f\u0131 h\u0259m m&uuml;dafi\u0259, h\u0259m d\u0259 d&uuml;\u015fm\u0259nin h&uuml;cumunu izl\u0259m\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 in\u015fa edilmi\u015fdir. Bu qalalar b&ouml;y&uuml;k &ouml;l&ccedil;&uuml;l&uuml; da\u015flardan s\u0131ld\u0131r\u0131m qayalar\u0131n &uuml;z\u0259rind\u0259&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":251278,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[106],"tags":[],"class_list":["post-78528","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-edebiyyat"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/78528","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=78528"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/78528\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/251278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=78528"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=78528"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=78528"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}