{"id":64571,"date":"2018-05-23T18:29:27","date_gmt":"2018-05-23T14:29:27","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=64571","title":{"rendered":"Tarixi &#8211; f\u0259ls\u0259fi y\u00fck v\u0259 ideya da\u015f\u0131yan obraz"},"content":{"rendered":"<p><strong>M\u0259qal\u0259d\u0259 yeti\u015fm\u0259kd\u0259 olan n\u0259slin istiqlal t\u0259f\u0259kk&uuml;r&uuml;n&uuml;n v\u0259 milli-m\u0259nlik \u015f&uuml;urunun formala\u015fmas\u0131ndak\u0131 rolu n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131naraq b\u0259dii n&uuml;mun\u0259l\u0259rd\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f, haqq\u0131nda s&ouml;hb\u0259t a&ccedil;\u0131lan v\u0259 ad\u0131 &ccedil;\u0259kil\u0259n Bozqurd obraz\u0131n\u0131n m\u0259na d\u0259y\u0259ri v\u0259 tarixi-f\u0259ls\u0259fi y&uuml;k&uuml; ara\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. T\u0259hsil m&uuml;\u0259ssis\u0259l\u0259rind\u0259 onun haqq\u0131nda tarixi-m\u0259d\u0259ni kontekstd\u0259 v\u0259 t&uuml;rk etnik-m\u0259d\u0259ni sistemi &ccedil;\u0259r&ccedil;iv\u0259sind\u0259 geni\u015f informasiya verilm\u0259sinin vacibliyin\u0259 toxunulur.<\/strong><\/p>\n<p>B\u0259dii \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259 mifoloji m\u0259tnl\u0259rd\u0259n g&ouml;t&uuml;r&uuml;lm&uuml;\u015f obrazlarla tez &ndash; tez rastla\u015f\u0131r\u0131q. B\u0259zi b\u0259dii n&uuml;mun\u0259l\u0259rd\u0259 onlar inc\u0259likl\u0259ri il\u0259 t\u0259svir edilir, b\u0259zil\u0259rind\u0259 bu obrazlar\u0131n i\u015ftirak\u0131 il\u0259 ba\u015f vermi\u015f hadis\u0259l\u0259r bar\u0259d\u0259 dan\u0131\u015f\u0131l\u0131r, b\u0259zil\u0259rind\u0259 is\u0259 sad\u0259c\u0259 h\u0259min obrazlar\u0131n adlar\u0131 &ccedil;\u0259klir. \u018flb\u0259tt\u0259, b\u0259dii \u0259s\u0259rl\u0259r\u0259 g\u0259tiril\u0259n mifoloji obrazlar v\u0259 ya onlarla ba\u011fl\u0131 s&ouml;z (ad) v\u0259 ifad\u0259l\u0259r m&uuml;\u0259yy\u0259n m\u0259qs\u0259d da\u015f\u0131y\u0131r v\u0259 \u0259s\u0259rd\u0259ki \u0259sas fikirl\u0259rin &ccedil;atd\u0131r\u0131lmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir, ideyan\u0131n qavran\u0131lmas\u0131nda m&uuml;h&uuml;m rol oynay\u0131r.<br \/>\nT\u0259dris edil\u0259n v\u0259 sinifd\u0259nxaric oxu kimi m\u0259sl\u0259h\u0259t g&ouml;r&uuml;l\u0259n b\u0259dii \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259 t\u0259sad&uuml;f edil\u0259n &ccedil;oxsayl\u0131 bel\u0259 obrazlardan biri d\u0259 tarixi-f\u0259ls\u0259fi, o c&uuml;ml\u0259d\u0259n ideya y&uuml;k&uuml;n&uuml; h\u0259l\u0259 d\u0259 &uuml;nvanlara &ccedil;atd\u0131rmaqda davam ed\u0259n &ldquo;qurd&rdquo; v\u0259 ya &ldquo;bozqurd&rdquo; obraz\u0131d\u0131r. Bozqurd t&uuml;rk mifoloji sistemind\u0259 \u0259sas obrazlardan biridir. T&uuml;rk&uuml;n on min illik mifik yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda, dastan v\u0259 \u0259fsan\u0259l\u0259rind\u0259, ad\u0259t v\u0259 \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rind\u0259, bir s&ouml;zl\u0259, h\u0259yat\u0131n\u0131n b&uuml;t&uuml;n m\u0259qamlar\u0131nda &ouml;n\u0259mli yer tutan bozqurd onun \u0259d\u0259biyyat\u0131ndan, &ouml;z\u0259llikl\u0259 poeziyas\u0131ndan da yan ke&ccedil;m\u0259yib. Bozqurd &uuml;nvanl\u0131 poeziyada bozqurd qutsal varl\u0131q olaraq t\u0259qdim olunur, nicat yeri kimi bozqurda (\u0259slind\u0259 bozqurdluq ruhuna) m&uuml;raci\u0259t olunur. Bununla ba\u011fl\u0131 &uuml;m&uuml;mt&uuml;rk, o c&uuml;ml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131ndan ist\u0259nil\u0259n q\u0259d\u0259r &ouml;rn\u0259k g&ouml;st\u0259rm\u0259k m&uuml;mk&uuml;nd&uuml;r.<\/p>\n<p>T\u0259cr&uuml;b\u0259 g&ouml;st\u0259rir ki, t\u0259hsil alanlar m&uuml;xt\u0259lif \u0259ski t&uuml;rk dastan, \u0259fsan\u0259, na\u011f\u0131l, atalar s&ouml;z&uuml; v\u0259 m\u0259s\u0259ll\u0259rd\u0259, h\u0259m&ccedil;inin yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259biyyat n&uuml;mun\u0259l\u0259rind\u0259 (x&uuml;sus\u0259n poeziya n&uuml;mun\u0259l\u0259rind\u0259) &ldquo;qurd&rdquo; s&ouml;z&uuml;n&uuml;n, o c&uuml;ml\u0259d\u0259n &ldquo;Kitabi D\u0259d\u0259 Qorqud&rdquo; dastan\u0131n\u0131n m&uuml;xt\u0259lif boylar\u0131nda rastla\u015fd\u0131qlar\u0131 &ldquo;qurd &uuml;z&uuml; m&uuml;bar\u0259kdir, qurd il\u0259 x\u0259b\u0259rl\u0259\u015fim&rdquo;, &ldquo;qara ba\u015f\u0131m qurban olsun, qurdum, sana&rdquo;,&rdquo;issiz yerin qurdu kibi ula\u015fd\u0131lar&rdquo;, &ldquo;\u0259zvay qurd \u0259n&uuml;gi erk\u0259gind\u0259 bir k&ouml;k&uuml;m var&rdquo;, &ldquo;yeni bay\u0131r\u0131n qurduna b\u0259nz\u0259r igidl\u0259rim&rdquo;; N.G\u0259nc\u0259vinin &ldquo;\u0130sg\u0259nd\u0259rnam\u0259&rdquo; poemas\u0131ndan &ldquo;G\u0259ldi qurd a\u011fz\u0131ndan s&uuml;bh&uuml;n n\u0259f\u0259si, Ke\u015fik&ccedil;i itinin k\u0259sildi s\u0259si&rdquo; beytind\u0259ki &ldquo;qurd a\u011fz\u0131&rdquo;; &ldquo;Koro\u011flu il\u0259 Bolu b\u0259y&rdquo; qolunun t\u0259drisi zaman\u0131 &ldquo;yeyib qurdlar\u0131nla ula\u015f\u0131m, da\u011flar&rdquo;, Koro\u011flu qo\u015fmalar\u0131ndak\u0131 &ldquo;g\u0259r\u0259k budur qurddan olan qurd olsun&rdquo;, &ldquo;&hellip; ad\u0131m qurd oldu, qurd oldu&rdquo; deyiml\u0259ri; atalar s&ouml;zl\u0259rind\u0259 t\u0259sad&uuml;f etdiyimiz &ldquo;Qurd g&ouml;r\u0259nd\u0259 salavat &ccedil;evir&rdquo;, &ldquo;Qar\u015f\u0131na qurd &ccedil;\u0131xsa, \u0259lin\u0259 pay g\u0259l\u0259r&rdquo;; m&uuml;asirl\u0259rimizin \u015feirl\u0259rind\u0259ki &ldquo;qurdba\u015fl\u0131 bayra\u011f\u0131n balas\u0131 bayraq&rdquo; (B.Vahabzad\u0259: &ldquo;Bayraq&rdquo;), &ldquo;dur, &ouml;z&uuml;n&uuml; bozqurd eyl\u0259&rdquo; (M.Araz: &ldquo;Aya\u011fa dur, Az\u0259rbaycan), &ldquo;Bozqurd s\u0259ns\u0259n, bozqurd m\u0259n\u0259m, Bu qurd kimi d&uuml;\u015fm\u0259nimi bir g&uuml;n yen\u0259m&rdquo; (X.Rza: &rdquo;Bozqurd&rdquo;), &ldquo;Namaz\u0131n\u0131 qurd &uuml;z&uuml;n\u0259, Yarpaq &uuml;st\u0259 q\u0131lan g\u0259lsin.&rdquo;, &ldquo;Yuxumda bir a\u011f\u0131z qurd ular ke&ccedil;\u0259r&rdquo; (R.Behrudi: &ldquo;Vida t&uuml;rk&uuml;s&uuml;&rdquo; v\u0259 &ldquo;Boz qurd&rdquo;), &ldquo;M\u0259n bir ac\u0131<br \/>\nyalquzaq, Qurd ulay\u0131r i&ccedil;imd\u0259&rdquo; (M.Yaqub: &ldquo;T\u0259nhal\u0131\u011f\u0131n &uuml;syan\u0131&rdquo;), &ldquo;Qorqudun, boz qurdun, t&uuml;rk ulun olum&rdquo; (F.B&ouml;y&uuml;kki\u015fi: &ldquo;M\u0259n d\u0259 s\u0259nin kimi t\u0259k\u0259m, t\u0259nhayam&hellip;&rdquo;) v\u0259 s. kimi ifad\u0259 v\u0259 c&uuml;ml\u0259l\u0259rd\u0259ki &ldquo;qurd&rdquo; s&ouml;z&uuml; il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259nalar\u0131 ba\u015fa d&uuml;\u015fm\u0259kd\u0259 &ccedil;\u0259tinlik &ccedil;\u0259kirl\u0259r. &Ccedil;ox zaman &ldquo;qurd&rdquo; s&ouml;z&uuml;n&uuml; ya m\u0259nfi m\u0259nada ba\u015fa d&uuml;\u015f&uuml;r, ya da \u0259n yax\u015f\u0131 halda &ldquo;qurdun t&uuml;rk&uuml;n xilaskar\u0131 oldu\u011funu&rdquo; s&ouml;yl\u0259m\u0259kl\u0259 kifay\u0259tl\u0259nirl\u0259r. Oradak\u0131 tarixi-f\u0259ls\u0259fi y&uuml;k&uuml;, qurda \u0259ski insan t\u0259r\u0259find\u0259n aid edil\u0259n geni\u015f anlamlar\u0131, bu anlamlar\u0131n q\u0259dim d&uuml;nyan\u0131 d\u0259rk v\u0259 hiss etm\u0259si (geni\u015f m\u0259nada yox) il\u0259 az-&ccedil;ox d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ba\u015fa d&uuml;\u015fm&uuml;rl\u0259r. \u015e&uuml;bh\u0259siz ki, m\u0259hdud informasiya obrazlarda ifad\u0259 edil\u0259n fikrin, b&uuml;t&ouml;vl&uuml;kd\u0259 is\u0259 \u0259s\u0259rl\u0259rin ideyas\u0131n\u0131n ba\u015fa d&uuml;\u015f&uuml;lm\u0259sin\u0259 kifay\u0259t etmir. &Ccedil;&uuml;nki &ldquo;b\u0259dii \u0259s\u0259rl\u0259r b&uuml;t&ouml;v, tam bir mexanizm\u0259, orqanizm\u0259 b\u0259nz\u0259yir. Mexanizmin h\u0259r hans\u0131 hiss\u0259si s\u0131radan &ccedil;\u0131xd\u0131qda o, i\u015f\u0259 d&uuml;\u015fm\u0259diyi kimi, b\u0259dii \u0259s\u0259rin ba\u015fl\u0131ca ideyas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 s&ouml;z&uuml;n m\u0259nas\u0131 da t\u0259hlil zaman\u0131 t\u0259hsil alana (h\u0259m&ccedil;inin oxucuya) ayd\u0131n olmad\u0131qda \u0259s\u0259rin m\u0259zmunu laz\u0131mi \u015f\u0259kild\u0259 m\u0259nims\u0259nilmir, s\u0259n\u0259tkar\u0131n &ccedil;atd\u0131rmaq ist\u0259diyi \u0259sas fikir &#8211; \u0259s\u0259rin ideyas\u0131 anla\u015f\u0131lm\u0131r &#8230;&rdquo; (\u015e.Mikay\u0131lov).<br \/>\n&nbsp; Ona g&ouml;r\u0259 d\u0259 d\u0259rsl\u0259rd\u0259 kurikulum &uuml;zr\u0259 &ouml;yr\u0259dil\u0259n v\u0259 sinifd\u0259nxaric oxu &uuml;&ccedil;&uuml;n t&ouml;vsiy\u0259 edil\u0259n \u0259s\u0259rl\u0259rin m&uuml;tali\u0259si zaman\u0131 &ldquo;m&uuml;\u0259yy\u0259n ideya da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131&rdquo; olan mifoloji obrazlar bar\u0259d\u0259 dol\u011fun m\u0259lumatlar verilm\u0259li, onlar\u0131n f\u0259ls\u0259fi tutumu, m\u0259na d\u0259y\u0259ri v\u0259 ideya y&uuml;k&uuml; a&ccedil;\u0131qlanmal\u0131d\u0131r. H\u0259min obrazlar\u0131n xarakterind\u0259ki m&uuml;h&uuml;m c\u0259h\u0259tl\u0259rin ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, davran\u0131\u015f v\u0259 \u0259m\u0259ll\u0259rin\u0259 qiym\u0259t verilm\u0259si \u0259s\u0259rin ideyas\u0131n\u0131 m&uuml;\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 k&ouml;m\u0259k edir. &ldquo;Arxaik strukturlu mifoloji obrazlar\u0131n funksionall\u0131\u011f\u0131n\u0131n d&uuml;zg&uuml;n qavran\u0131lmas\u0131 &uuml;&ccedil;&uuml;n onlar\u0131n t\u0259bii tarixi-m\u0259d\u0259ni kontekst\u0259 &ccedil;\u0131xar\u0131lmas\u0131 v\u0259 t&uuml;rk etnik-m\u0259d\u0259ni sistemi &ccedil;\u0259r&ccedil;iv\u0259sind\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 z\u0259ruridir. B&ouml;y&uuml;k bir arealda t&uuml;rk mifoloji varl\u0131qlar\u0131n\u0131n h\u0259dsiz &ccedil;oxlu\u011fu il\u0259 yana\u015f\u0131, onlar\u0131n m&uuml;\u0259yy\u0259n qismi haqda \u0259trafl\u0131 m\u0259lumat\u0131n olmamas\u0131, &uuml;st\u0259lik z\u0259ngin m\u0259na potensial\u0131ndan m\u0259hrum bu obrazlarla ba\u011fl\u0131 bilgil\u0259rin ayn-ayr\u0131 t&uuml;rk xalqlar\u0131 aras\u0131nda davaml\u0131 d\u0259yi\u015fm\u0259si n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmaqla, t&uuml;rk mif\u015f&uuml;nasl\u0131\u011f\u0131na dair ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n m&ouml;vcud t\u0259cr&uuml;b\u0259sinin&rdquo;&nbsp; verdiyi imkanlardan da istifad\u0259 edilm\u0259kl\u0259 bozqurd bar\u0259d\u0259 t\u0259hsil alanlara tam v\u0259 \u0259trafl\u0131 m\u0259lumat verilm\u0259lidir.<\/p>\n<p>Bu zaman unutmaq laz\u0131m deyil ki, mifoloji personajlarla \u0259d\u0259bi \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259ki personajlar aras\u0131nda f\u0259rql\u0259r m&ouml;vcuddur. Mif janr hadis\u0259si olmad\u0131\u011f\u0131 kimi, mifoloji m\u0259tn d\u0259 \u0259d\u0259bi m\u0259tn deyil.<br \/>\nMifoloji personaj insan\u0131n t\u0259bi\u0259tl\u0259 i&ccedil;-i&ccedil;\u0259 oldu\u011fu d&uuml;\u015f&uuml;nc\u0259sin\u0259 s&ouml;yk\u0259n\u0259n, \u0259traf al\u0259md\u0259ki hadis\u0259 v\u0259 n\u0259sn\u0259l\u0259rini antropomorfla\u015fd\u0131ran mifoloji t\u0259f\u0259kk&uuml;r&uuml;n m\u0259hsuludur. B&uuml;t&uuml;n ya\u015fay\u0131\u015f\u0131 simvolikaya b&uuml;r&uuml;nd&uuml;y&uuml; &uuml;&ccedil;&uuml;n q\u0259dim insan simvollarla d&uuml;\u015f&uuml;n&uuml;b, onu \u0259hat\u0259 ed\u0259n al\u0259mi simvollar y\u0131\u011f\u0131m\u0131 kimi d\u0259 qavray\u0131b q\u0259bul etmi\u015fdir. K.Q.Yunqun t\u0259birinc\u0259 des\u0259k, q\u0259dim mifik t\u0259f\u0259kk&uuml;r&uuml;n ilkin obrazlar\u0131 m\u0259hz sad\u0259 simvollar vasit\u0259si il\u0259 &ouml;t&uuml;r&uuml;l\u0259r\u0259k d&ouml;vr&uuml;m&uuml;z\u0259 g\u0259lib &ccedil;atm\u0131\u015fd\u0131r. Mifoloji obrazlar da m&uuml;\u0259yy\u0259n m\u0259nada &ouml;zl&uuml;y&uuml;nd\u0259 simvollard\u0131r. Ara\u015fd\u0131rmalar g&ouml;st\u0259rir ki, \u0259ski &ccedil;a\u011f d&uuml;\u015f&uuml;nc\u0259sind\u0259n &ouml;tr&uuml; d&uuml;nyan\u0131 d\u0259rkin ba\u015fl\u0131ca vasit\u0259si ger&ccedil;\u0259kd\u0259n mifoloji obrazlar (\u0259sil reall\u0131q kimi t\u0259s\u0259vv&uuml;r edilir) olmu\u015fdur . Mifoloji m\u0259tnl\u0259rd\u0259 anlad\u0131lan n\u0259 varsa, &laquo;ger&ccedil;\u0259kd\u0259 ba\u015f ver\u0259n bir presedent&raquo;,<br \/>\nya\u015fanm\u0131\u015f bir ger&ccedil;\u0259klik kimi qavran\u0131l\u0131r. Onu metaforan\u0131n &ouml;n planda oldu\u011fu \u0259d\u0259bi m\u0259tnd\u0259n f\u0259rql\u0259ndir\u0259n ba\u015fl\u0131ca x&uuml;susiyy\u0259t d\u0259 bundan ibar\u0259tdir. Y\u0259ni d&uuml;nyan\u0131 d\u0259rk v\u0259 ifad\u0259 bax\u0131m\u0131ndan onlar aras\u0131nda ciddi f\u0259rql\u0259r var. \u018fd\u0259bi \u0259s\u0259r metaforas\u0131z, m\u0259cazi anlam olmadan ke&ccedil;in\u0259 bilmir. Mifoloji m\u0259tn i&ccedil;\u0259risind\u0259 is\u0259 ger&ccedil;\u0259kliyi m\u0259cazi anlama t\u0259rzin\u0259 yer yoxd\u0131\u0131r.<\/p>\n<p>Bu g&uuml;n d&uuml;nyada qurdla ba\u011fl\u0131 k&uuml;lli miqdarda yer ad\u0131, heyk\u0259l, ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259r, m\u0259rasiml\u0259r vard\u0131r. Amerikada ya\u015fayan Mayya tayfalar\u0131 bu g&uuml;n d\u0259 qurda sitayi\u015f edirl\u0259r, Roman\u0131n simvolu kimi qurd q\u0259bul edilir, C\u0259nubi Amerika hindular\u0131 qurdu d&ouml;y&uuml;\u015f\u0259 aparan s\u0259rk\u0259rd\u0259 kimi q\u0259bul edirl\u0259r, Avrasiyada qurd daha &ccedil;ox yol g&ouml;st\u0259r\u0259n kimi xarakteriz\u0259 edilirs\u0259, Q\u0259rbi Avropada ona daha &ccedil;ox ilkin ba\u015flan\u011f\u0131c kimi m&uuml;nasib\u0259t b\u0259sl\u0259yirl\u0259r. Qurdlarla ba\u011fl\u0131 Hans Biderman\u0131n m\u0259\u015fhur &quot;Simvollar ensiklopediyas\u0131&quot;nda da xeyli maraql\u0131 m\u0259lumatlar var. M\u0259s\u0259l\u0259n, Q\u0259dim misirlil\u0259r qurdba\u015fl\u0131 tanr\u0131lara m&uuml;harib\u0259 tanr\u0131s\u0131 kimi sitayi\u015f edirdil\u0259r. Slavyan mifologiyas\u0131nda is\u0259 qurda \u015f\u0259rin el&ccedil;isi kimi yana\u015f\u0131l\u0131r. Yazd\u0131qlar\u0131m\u0131z\u0131 &uuml;mumil\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k bel\u0259 n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lm\u0259k olur ki, b&uuml;t&uuml;n hallarda qurd b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin \u0259z\u0259l &ccedil;a\u011flar\u0131ndan insanlar\u0131n d&uuml;\u015f&uuml;nc\u0259sind\u0259, arzu v\u0259 niyy\u0259tl\u0259rind\u0259 &ouml;z&uuml;n\u0259 m&ouml;hk\u0259m yer el\u0259yib.<\/p>\n<p>**<\/p>\n<p>Tarix s&uuml;but edir ki, qurda \u0259n &ccedil;ox &ouml;n\u0259m ver\u0259n t&uuml;rkl\u0259r olub. Onlar qurd (bozqurd) kultuna x&uuml;susi bir ehtiramla ba\u011fl\u0131d\u0131rlar. T\u0259sad&uuml;fi deyil ki, t&uuml;rkl\u0259rd\u0259 bozqurd h\u0259mi\u015f\u0259 m&uuml;q\u0259dd\u0259s tutulmu\u015fdur. B\u0259zi t&uuml;rk xalqlar\u0131 bozqurdu h&ouml;rm\u0259tl\u0259 tanr\u0131 o\u011flu adland\u0131r\u0131rd\u0131lar. Altay da\u011flar\u0131nda, q\u0259din hun m\u0259sk\u0259nl\u0259rind\u0259 &ccedil;oxlu qurd tanr\u0131 heyk\u0259ll\u0259ri, di\u015fl\u0259rini q\u0131c\u0131rtm\u0131\u015f v\u0259 quyru\u011funu belin\u0259 qald\u0131rm\u0131\u015f zolaql\u0131 qurd t\u0259svirl\u0259ri vard\u0131r. Q\u0259dim t&uuml;rk \u0259fsan\u0259 v\u0259 dastanlar\u0131nda &ccedil;oxlu qurd personajlar\u0131n\u0131n v\u0259 onlara x&uuml;susi ehtiram\u0131n oldu\u011funu g&ouml;r&uuml;r&uuml;k. G&ouml;yt&uuml;rkl\u0259rin g&ouml;y bayraqlar\u0131nda qurd ba\u015f\u0131 r\u0259smi vard\u0131. Q\u0259dim t&uuml;rkl\u0259rin dini inan\u0131\u015flar\u0131ndan dan\u0131\u015fan &Ccedil;in qaynaqlar\u0131nda &Ouml;t&uuml;ken (kultdur) qurdba\u015fl\u0131 varl\u0131q olaraq xat\u0131rlan\u0131rd\u0131. \u018f.Firdovsi &ldquo;\u015eahnam\u0259&rdquo; \u0259s\u0259rind\u0259 t&uuml;rkl\u0259rin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 yerl\u0259ri &ldquo;ke\u015fvare qorqsar&rdquo; (&ldquo;qurdlar m\u0259sk\u0259ni&rdquo;) adland\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>Xalq inanclar\u0131nda qurd di\u015finin cibd\u0259 da\u015f\u0131nmas\u0131n\u0131n n\u0259z\u0259rd\u0259n qoruyaca\u011f\u0131na inan\u0131l\u0131rd\u0131. Yuxuda v\u0259 ya g\u0259z\u0259rk\u0259n qurd g&ouml;rm\u0259k xeyir\u0259 yozulard\u0131. Hamil\u0259 qad\u0131n\u0131n n\u0259z\u0259rd\u0259n qorunmas\u0131 &uuml;&ccedil;&uuml;n yast\u0131\u011f\u0131n\u0131n alt\u0131na qurd di\u015fi v\u0259 ya d\u0259risi qoyular, yeni do\u011fulan o\u011flan u\u015fa\u011f\u0131n\u0131n be\u015fiyinin d&ouml;rd t\u0259r\u0259fin\u0259 qurd \u015f\u0259kli &ccedil;\u0259kil\u0259rdi. Qurdun par&ccedil;alad\u0131\u011f\u0131 qoyun murdar say\u0131lmazd\u0131. S&uuml;d&uuml; k\u0259silmi\u015f analar\u0131n yenid\u0259n s&uuml;d&uuml;n&uuml;n g\u0259lm\u0259si &uuml;&ccedil;&uuml;n qurd \u0259li dualarla qad\u0131n\u0131n d&ouml;\u015fl\u0259rind\u0259 g\u0259zdiril\u0259r, b\u0259d\u0259ninin bir yerind\u0259 a\u011fr\u0131s\u0131 olan v\u0259 ya bo\u011faz\u0131 g\u0259l\u0259n u\u015faqlar\u0131n a\u011fr\u0131yan b&ouml;lg\u0259l\u0259rin\u0259 &ldquo;qay\u0131t, qay\u0131t&rdquo; deyil\u0259r\u0259k yen\u0259 qurd \u0259li s&uuml;r&uuml;l\u0259rdi. Bizc\u0259, bu &ouml;rn\u0259kl\u0259r qurdun \u0259ski t&uuml;rk d&uuml;\u015f&uuml;nc\u0259 v\u0259 inanc\u0131nda hans\u0131 anlam da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 b\u0259lli etm\u0259k &uuml;&ccedil;&uuml;n kifay\u0259tdir.<\/p>\n<p>Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, bu inanclar\u0131n bir qismi indi d\u0259 ya\u015famaqdad\u0131r. Qurd ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 &ccedil;oxsyl\u0131 toponiml\u0259rin m&ouml;vcudlu\u011fu, yuxar\u0131da g&ouml;st\u0259ril\u0259n inanclarla yana\u015f\u0131, qurdu s&ouml;ym\u0259k v\u0259 ona qar\u011f\u0131ma\u011f\u0131n g&uuml;nah say\u0131lmas\u0131, &ldquo;qurd &uuml;z&uuml;n&uuml;n m&uuml;bar\u0259k&rdquo; hesab edilm\u0259si, \u015fans\u0131 g\u0259tir\u0259n adama &ldquo;qurdu ulad\u0131&rdquo; v\u0259 ac adama &ldquo;qurd kimi ac\u0131m\u0131\u015f&rdquo; deyilm\u0259si, qorxmaz, c\u0259sur, d&ouml;z&uuml;ml&uuml; v\u0259 t\u0259cr&uuml;b\u0259li insanlar bar\u0259d\u0259 s&ouml;yl\u0259nil\u0259n &ldquo;qurdlarla dola\u015f\u0131r&rdquo;, &ldquo;qurd &uuml;r\u0259yi yeyib&rdquo;, &ldquo;qurd kimi<br \/>\n&ouml;z qan\u0131n\u0131 yalay\u0131r&rdquo;, &ldquo;qurdla qiyam\u0259t\u0259 qalacaq&rdquo;, &ldquo;qoca qurd&rdquo; kimi ifad\u0259l\u0259r, qurdla ba\u011fl\u0131 andlar (&ldquo;Bozqurdun ruhuna and olsun&rdquo;, &ldquo;And olsun bozqurdun m&uuml;bar\u0259k &uuml;z&uuml;n\u0259&rdquo; v\u0259 s.), atalar s&ouml;zl\u0259ri (&ldquo;Qurdun ad\u0131, yes\u0259 d\u0259, qurddur, yem\u0259s\u0259 d\u0259&rdquo;, &ldquo;Qurdun s\u0259b\u0259bin\u0259 qu\u015f da yey\u0259r&rdquo;, &ldquo;Qurdu n\u0259 q\u0259d\u0259r \u0259hill\u0259\u015fdirs\u0259n, g&ouml;z&uuml; yen\u0259 me\u015f\u0259y\u0259 baxacaq.&rdquo; v\u0259 s.), m\u0259s\u0259ll\u0259r (&ldquo;Kor qurdun qism\u0259tini ver\u0259n Allah m\u0259nim d\u0259 qism\u0259timi ver\u0259r&rdquo;, &ldquo;Qurd getdi yaz\u0131ya, meydan qald\u0131 taz\u0131ya&rdquo;, &ldquo;S&uuml;fr\u0259mizin qurd pay\u0131&rdquo; v\u0259 s.), na\u011f\u0131llar (&ldquo;Kor qurdun qism\u0259ti&rdquo; v\u0259 s.), oyunlar (&ldquo;Yolda\u015f, m\u0259ni qurd apard\u0131&rdquo; v\u0259 s.) , ad\u0259tl\u0259r (&ldquo;Qurd a\u011fz\u0131 ba\u011flamaq&rdquo;, &ldquo;Qurd aya\u011f\u0131 g\u0259tirm\u0259k&rdquo; v\u0259 s.) v\u0259 s. qurd bar\u0259d\u0259 \u0259ski inanclar\u0131n uzant\u0131s\u0131 olub, h\u0259l\u0259 d\u0259 t&uuml;rk&uuml;n d&uuml;\u015f&uuml;nc\u0259sind\u0259 boz qurdun &ouml;z qutsall\u0131\u011f\u0131n\u0131, Tanr\u0131 qat\u0131nda &ouml;z\u0259l m\u0259qama sahib oldu\u011funu v\u0259 bu y&ouml;nd\u0259 ca\u011fda\u015f t&uuml;rk&uuml;n \u0259ski t&uuml;rkl\u0259 d&uuml;\u015f&uuml;nc\u0259 orta\u011f\u0131 oldu\u011funu bildirir. Dem\u0259li, bozqurd ideya da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 kimi h\u0259l\u0259 d\u0259 &ldquo;ya\u015fay\u0131r&rdquo;.<br \/>\nT&uuml;rk inan\u0131\u015flar\u0131na g&ouml;r\u0259 bozqurdun rolu (funksiyas\u0131) &uuml;&ccedil; \u015f\u0259kild\u0259dir; ata (\u0259cdad), r\u0259hb\u0259r (yol g&ouml;st\u0259r\u0259n, hami) v\u0259 qurtar\u0131c\u0131 (xilaskar).<\/p>\n<p>Q\u0259dim t&uuml;rkl\u0259r &ouml;zl\u0259rini t\u0259bi\u0259td\u0259n ay\u0131rmad\u0131\u011f\u0131, \u0259traf m&uuml;hiti anlay\u0131b d\u0259rk etdiyi mifoloji zamanda &#8211; ilkin zamanda &#8211; \u0259cdadlar\u0131n\u0131n zaman\u0131nda yaran\u0131\u015flar\u0131nda, soylar\u0131nda qurdla qohumluq ba\u011flar\u0131 oldu\u011funu iddia ed\u0259r, n\u0259sill\u0259rinin bu m&uuml;q\u0259dd\u0259s varl\u0131qdan t&ouml;r\u0259diyin\u0259 inanard\u0131lar. T\u0259sad&uuml;fi deyil ki, mifoloji zamanda yaratd\u0131qlar\u0131 &ccedil;ox \u0259ski dastanlar\u0131n b\u0259zil\u0259rind\u0259 ana (m\u0259s\u0259l\u0259n:&ldquo;Bozqurd&rdquo; v\u0259 &ldquo;Asena&rdquo; dastanlar\u0131nda), b\u0259zil\u0259rind\u0259 ata (m\u0259s\u0259l\u0259n: &ldquo;T&ouml;r\u0259yi\u015f&rdquo;, &ldquo;Doqquz O\u011fuz &ndash; On Uy\u011fur&rdquo; dastanlar\u0131nda) olaraq g&ouml;r&uuml;l\u0259n bozqurd t&uuml;rk n\u0259slinin yoxolma t\u0259hl&uuml;k\u0259si yarananda ortaya &ccedil;\u0131x\u0131r v\u0259 n\u0259slin davam etm\u0259sini saxlay\u0131r. Bir hun \u0259fsan\u0259sind\u0259 doqquz o\u011fuzlar\u0131n t&ouml;r\u0259m\u0259sini qurd &ndash; insan c&uuml;tl\u0259\u015fm\u0259si davam etdirir. &Ccedil;ou-shu adl\u0131 &Ccedil;in xan\u0259dan xronikas\u0131nda t&ouml;r\u0259yi\u015f \u0259fsan\u0259si il\u0259 ilgili x\u0259b\u0259r, \u018frg\u0259n\u0259kon dastan\u0131 v\u0259 &ccedil;ox q\u0259dim bir t&uuml;rk \u0259fsan\u0259sind\u0259 di\u015fi qurdun t\u0259k qalm\u0131\u015f u\u015fa\u011f\u0131 himay\u0259 etm\u0259si, VI \u0259sr\u0259 aid bir da\u015f q\u0259bird\u0259, K&uuml;l Tikin kitab\u0259l\u0259rinin birind\u0259 qurddan s&uuml;d \u0259m\u0259n u\u015faq t\u0259sviri, 1957-ci ild\u0259 (sonuncu fakt) T&uuml;rkm\u0259nistan \u0259razisind\u0259 insan &ouml;vlad\u0131n\u0131n qurdlar t\u0259r\u0259find\u0259n b\u0259sl\u0259nilm\u0259si hadis\u0259sinin ba\u015f verm\u0259si v\u0259 d\u0131g\u0259r m\u0259nb\u0259l\u0259r d\u0259 deyil\u0259nl\u0259r\u0259 inam oyad\u0131r.<br \/>\nT&uuml;rkl\u0259r boz qurdu h\u0259m d\u0259 bir hami, r\u0259hb\u0259r kimi q\u0259bul edirl\u0259r. Mifoloji materialarda, o c&uuml;ml\u0259d\u0259n q\u0259dim t&uuml;rk dastanlar\u0131nda g&ouml;r&uuml;r&uuml;k ki, mill\u0259tin h\u0259yat\u0131n\u0131n h\u0259lledici an\u0131nda bozqurd onlara yol g&ouml;st\u0259irir, r\u0259hb\u0259rlik edir. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u018frg\u0259n\u0259kon dastan\u0131nda v\u0259 Kut da\u011f\u0131 \u0259fsan\u0259sind\u0259 bozqurdun r\u0259hb\u0259r rolunu ayd\u0131n g&ouml;rm\u0259k m&uuml;mk&uuml;nd&uuml;r.&rdquo;O\u011fuz Xaqan dastan\u0131&rdquo;nda O\u011fuz Xaqana g&ouml;yd\u0259n en\u0259n i\u015f\u0131\u011f\u0131n i&ccedil;\u0259risind\u0259n &ccedil;\u0131xan g&ouml;y qurd yol g&ouml;st\u0259rir.<\/p>\n<p>Materialar bozqurdun h\u0259m d\u0259 qurtar\u0131c\u0131 oldu\u011funu deyir. T&uuml;rk zor duruma d&uuml;\u015f\u0259nd\u0259 bozqurd ortaya &ccedil;\u0131xaraq onu qurtar\u0131r. &ldquo;K&ouml;&ccedil;&rdquo;, &ldquo;Manas&rdquo;, &ldquo;\u018frg\u0259n\u0259kon&rdquo; dastanlar\u0131nda bozqurd qurtar\u0131c\u0131d\u0131r. \u0130ndiy\u0259d\u0259k m&ouml;vcud olan bir tatar \u0259fsan\u0259sind\u0259 g&ouml;r&uuml;r&uuml;k ki, me\u015f\u0259d\u0259 azaraq d&uuml;\u015fm\u0259nl\u0259rin m&uuml;hasir\u0259sind\u0259 qalan k&ouml;&ccedil;\u0259ri q\u0259bil\u0259ni bir qurd m&uuml;hasir\u0259d\u0259n &ccedil;\u0131xar\u0131r, m\u0259hv olmas\u0131na imkan vermir.<br \/>\nBozqurdun \u0259cdadl\u0131q funksiyas\u0131 \u0259sas\u0259n G&ouml;y T&uuml;rk xaqanl\u0131\u011f\u0131nda tan\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. O\u011fuzlarda onun \u0259sas funksiyalar\u0131 yol g&ouml;st\u0259r\u0259n v\u0259 xilaskard\u0131r.<\/p>\n<p><strong>(davam\u0131 var)<br \/>\n\u0130mran Verdiyev<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>M\u0259qal\u0259d\u0259 yeti\u015fm\u0259kd\u0259 olan n\u0259slin istiqlal t\u0259f\u0259kk&uuml;r&uuml;n&uuml;n v\u0259 milli-m\u0259nlik \u015f&uuml;urunun formala\u015fmas\u0131ndak\u0131 rolu n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131naraq b\u0259dii n&uuml;mun\u0259l\u0259rd\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f, haqq\u0131nda s&ouml;hb\u0259t a&ccedil;\u0131lan v\u0259 ad\u0131 &ccedil;\u0259kil\u0259n Bozqurd obraz\u0131n\u0131n m\u0259na d\u0259y\u0259ri v\u0259 tarixi-f\u0259ls\u0259fi y&uuml;k&uuml; ara\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r.&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":251278,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[101],"tags":[],"class_list":["post-64571","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-cemiyyet"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/64571","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=64571"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/64571\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/251278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=64571"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=64571"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=64571"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}