{"id":56568,"date":"2018-01-11T22:15:20","date_gmt":"2018-01-11T18:15:20","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=56568","title":{"rendered":"AMEA-n\u0131n Orfoqrafiya l\u00fc\u011f\u0259tind\u0259 xeyli q\u00fcsur a\u015fkarlan\u0131b \u2014 <font color=red><b>S\u0130YAHI<\/b><\/font>"},"content":{"rendered":"<p><strong>T\u0259rc&uuml;m\u0259 M\u0259rk\u0259zi AMEA-n\u0131n n\u0259\u015fr etdiyi &ldquo;Az\u0259rbaycan dilinin orfoqrafiya l&uuml;\u011f\u0259ti&rdquo;nd\u0259 q&uuml;surlar a\u015fkarlay\u0131b.<\/strong><\/p>\n<p>&quot;Ucnoqta.az&quot;&nbsp; Report-a istinad\u0259n m\u0259lumat\u0131na g&ouml;r\u0259, M\u0259rk\u0259z t\u0259r\u0259find\u0259n a\u015fkarland\u0131\u011f\u0131 iddia edil\u0259n q&uuml;surlar &ldquo;Az\u0259rbaycan dilinin i\u015fl\u0259k orfoqrafiya s&ouml;zl&uuml;y&uuml;&rdquo; kitab\u0131nda yer al\u0131b.<\/p>\n<p>Kitabda bildirilib ki, orfoqrafiya l&uuml;\u011f\u0259tin\u0259 &uuml;mumi\u015fl\u0259k, anla\u015f\u0131ql\u0131 v\u0259 populyar s\u0259ciyy\u0259li terminl\u0259r daxil edilir. &ldquo;Az\u0259rbaycanda Orfoqrafiya s&ouml;zl&uuml;y&uuml; kimi strateji bir dil&ccedil;ilik \u0259s\u0259rinin t\u0259rtibi i\u015fin\u0259 x&uuml;sus\u0259n son d&ouml;vrl\u0259rd\u0259 xeyli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 laqeyd, h\u0259tta dem\u0259k olar ki, m\u0259suliyy\u0259tsiz yana\u015f\u0131l\u0131b.<\/p>\n<p>T\u0259rc&uuml;m\u0259 M\u0259rk\u0259zinin &ldquo;Az\u0259rbaycan dilinin orfoqrafiya l&uuml;\u011f\u0259ti&rdquo;nin son n\u0259\u015fri &uuml;z\u0259rind\u0259 apard\u0131\u011f\u0131 t\u0259hlill\u0259r k&uuml;lli miqdarda faktlarla t\u0259msil olunan prinsipal q&uuml;surlar a\u015fkarlan\u0131b ki, onlardan birincisi m&uuml;asir Az\u0259rbaycan dilind\u0259 i\u015fl\u0259nm\u0259y\u0259n, art\u0131q tamamil\u0259 arxaikl\u0259\u015fmi\u015f \u0259r\u0259b, fars v\u0259 s. m\u0259n\u015f\u0259li &ccedil;oxsayl\u0131 \u0259cn\u0259bi s&ouml;zl\u0259rin t\u0259dric\u0259n n\u0259inki l&uuml;\u011f\u0259tl\u0259rd\u0259n &ccedil;\u0131xar\u0131lmas\u0131, h\u0259tta n\u0259\u015frd\u0259n-n\u0259\u015fr\u0259 daha da art\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, &ldquo;ab&rdquo;, &ldquo;aba&rdquo;, &ldquo;abxor&rdquo;, &ldquo;&ccedil;ak\u0259r&rdquo;, &ldquo;canf\u0259za&rdquo;, &ldquo;dani\u015fgah&rdquo;, &ldquo;d\u0259h&rdquo;, &ldquo;abi-h\u0259yat&rdquo;, &ldquo;\u0259h\u0131i-e\u015fq&rdquo;, &ldquo;d\u0259rdi-s\u0259r&rdquo; kimi minl\u0259rl\u0259 s&ouml;z v\u0259 izaf\u0259t birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri orfoqrafiya l&uuml;\u011f\u0259tin\u0259 hans\u0131 m\u0259ntiql\u0259 daxil edil\u0259 bil\u0259r?&nbsp;<\/p>\n<p>\u0130kinci q&uuml;sur m&ouml;vcud orfoqrafiya l&uuml;\u011f\u0259tind\u0259 &uuml;mumi\u015fl\u0259k s\u0259ciyy\u0259si da\u015f\u0131mayan, yaln\u0131z m&uuml;xt\u0259lif elml\u0259r v\u0259 ya pe\u015f\u0259l\u0259r &uuml;zr\u0259 m&uuml;t\u0259x\u0259ssisl\u0259rin dar &uuml;nsiyy\u0259t dair\u0259sin\u0259 m\u0259nsub s&ouml;z-terminl\u0259r\u0259 geni\u015f yer verilm\u0259sidir. M\u0259s\u0259l\u0259n, &ldquo;abaksial&rdquo;, &ldquo;abandon&rdquo;, &ldquo;abatment&rdquo;, &ldquo;dedveyt&rdquo;, &ldquo;dzeren&rdquo; v\u0259 s. kimi s&ouml;zl\u0259rin orfoqrafiya l&uuml;\u011f\u0259tin\u0259 daxil edilm\u0259si yanl\u0131\u015fd\u0131r. Burada s&ouml;hb\u0259t yaln\u0131z beyn\u0259lmil\u0259l terminalogiyadan deyil, milli s&ouml;z-terminl\u0259rd\u0259n d\u0259 gedir. M\u0259s\u0259l\u0259n, &ldquo;c\u0259rg\u0259aras\u0131seyr\u0259klik&rdquo;, &ldquo;&ccedil;oxmemarl\u0131l\u0131q&rdquo;, &ldquo;dimdik\u015f\u0259killilik&rdquo; kimi terminoloji vahidl\u0259r orfoqrafiya l&uuml;\u011f\u0259tind\u0259 he&ccedil; bir funksiya da\u015f\u0131m\u0131r.<\/p>\n<p>&Uuml;&ccedil;&uuml;nc&uuml; q&uuml;sur l&uuml;\u011f\u0259td\u0259 \u0259d\u0259bi normativlikd\u0259n v\u0259 ya k&uuml;tl\u0259vi i\u015fl\u0259klikd\u0259n m\u0259hrum dialektizml\u0259r, yaxud loru s&ouml;zl\u0259r d\u0259 &ccedil;oxdur. &ldquo;Ad\u0259&rdquo;, &ldquo;a\u011fz\u0131yelli, &ldquo;anar\u0131&rdquo;, &ldquo;a\u011farant\u0131&rdquo;, &ldquo;a\u011fz\u0131bir&rdquo;, &ldquo;alabaydaq&rdquo; tipli dialekt, &ldquo;ad\u0131batm\u0131\u015f&rdquo;, &ldquo;a&ccedil;ar\u0131n\u0131itir\u0259n&rdquo;, &ldquo;a\u011fz\u0131c\u0131r\u0131q&rdquo;, &ldquo;&ccedil;ezdirm\u0259&rdquo;, &ldquo;&ccedil;\u0131rt\u0131-p\u0131rt\u0131&rdquo; kimi loru s&ouml;zl\u0259rin orfoqrafiya l&uuml;\u011f\u0259tind\u0259 verilm\u0259si, \u0259n az\u0131ndan, yaz\u0131 m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 ziddir.<\/p>\n<p>L&uuml;\u011f\u0259tin d&ouml;rd&uuml;nc&uuml; q&uuml;suru he&ccedil; bir ehtiyac olmadam s&ouml;z yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 hesab\u0131na y&uuml;kl\u0259nm\u0259si v\u0259 ya s&uuml;ni olaraq h\u0259cmc\u0259 geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259sidir. N\u0259 ehtiyac var ki, &ldquo;silahland\u0131r\u0131lma, silahland\u0131r\u0131lmaq, silahland\u0131rma, silahland\u0131rmaq, silahlanma, silahlanmaq&hellip; silahs\u0131zland\u0131r\u0131lma, silahs\u0131zland\u0131r\u0131lmaq&rdquo; kimi sicill\u0259m\u0259l\u0259r orfoqrafiya l&uuml;\u011f\u0259tin\u0259 daxil edilsin? \u018fg\u0259r m\u0259tl\u0259b s&ouml;z&uuml;n t&ouml;r\u0259m\u0259l\u0259rinin d&uuml;zg&uuml;n yaz\u0131l\u0131\u015f qayda v\u0259 ya formalar\u0131n\u0131n t\u0259sbitind\u0259n gedirs\u0259, daha do\u011fru, daha elmi yana\u015fma odur ki, l&uuml;\u011f\u0259t\u0259 tamamil\u0259 t\u0259bii olaraq \u0259lav\u0259 edilmi\u015f &ldquo;Orfoqrafiya qaydalar\u0131&rdquo;nda m&uuml;xt\u0259lif n&ouml;v \u015f\u0259kil&ccedil;il\u0259rin orfoqrafiyas\u0131 t\u0259fsilat\u0131 il\u0259 verilsin.<\/p>\n<p>&ldquo;L&uuml;\u011f\u0259t&rdquo;d\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin m&ouml;vcud s&ouml;z yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 imkanlar\u0131ndan sui-istifad\u0259 edil\u0259r\u0259k &ldquo;yarad\u0131lm\u0131\u015f&rdquo; xeyli qurama s&ouml;zl\u0259r\u0259 rast g\u0259linir ki, bu, be\u015finci q&uuml;surdur. Buraya &ldquo;ab\u0131r-h\u0259yag&ouml;zl\u0259m\u0259&rdquo;, &ldquo;ab\u0131rs\u0131zolma&rdquo;, &ldquo;abzasdanba\u015flama&rdquo;, &ldquo;ac\u0131dilliliketm\u0259&rdquo;, &ldquo;a&ccedil;\u0131qcag&ouml;nd\u0259rm\u0259&rdquo; v\u0259 s. tipli qondarma &ldquo;m&uuml;r\u0259kk\u0259b s&ouml;zl\u0259r&rdquo; aiddir ki, onlar\u0131n say\u0131 l&uuml;\u011f\u0259td\u0259 olduqca &ccedil;oxdur. V\u0259 bu c&uuml;r s&ouml;zl\u0259rin l&uuml;\u011f\u0259t\u0259 ayaq a&ccedil;mas\u0131 &ldquo;s&ouml;z&rdquo; anlay\u0131\u015f\u0131 bar\u0259d\u0259ki t\u0259s\u0259vv&uuml;r&uuml;n yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131ndan , yaxud elmi olmamas\u0131ndan ir\u0259li g\u0259lir. Maraql\u0131d\u0131r ki, t\u0259rtib&ccedil;il\u0259r Az\u0259rbaycan dilind\u0259, m\u0259s\u0259l\u0259n, &ldquo;\u0259triyyat&ccedil;\u0131l\u0131qetm\u0259&rdquo;, yaxud &ldquo;\u0259triyyat&ccedil;\u0131olma&rdquo; s&ouml;zl\u0259rinin m&ouml;vcudlu\u011funu q\u0259bul edirl\u0259r, ancaq dey\u0259k ki, &ldquo;m&uuml;\u0259llimliketm\u0259&rdquo;, yaxud, &ldquo;m&uuml;\u0259llimolma&rdquo; &ldquo;s&ouml;z&rdquo;l\u0259rini q\u0259bul edib l&uuml;\u011f\u0259t\u0259 daxil etmirl\u0259r&hellip; Bu is\u0259 o dem\u0259kdir ki, \u0259n adi elmi prinsipl\u0259r bel\u0259 g&ouml;zl\u0259nilm\u0259yib, t\u0259rtib&ccedil;il\u0259r ya hans\u0131 m\u0259tnd\u0259s\u0259 t\u0259sad&uuml;f etdikl\u0259ri &ldquo;s&ouml;z&rdquo;l\u0259ri alm\u0131\u015f, ya da sad\u0259c\u0259 &ouml;zl\u0259rind\u0259n uydurmu\u015flar.<\/p>\n<p>&ldquo;L&uuml;\u011f\u0259t&rdquo;in alt\u0131nc\u0131 q&uuml;suru &ldquo;s&ouml;z&rdquo; anlay\u0131\u015f\u0131 h&uuml;dudlar\u0131na s\u0131\u011fmayan yams\u0131malara v\u0259 ya fonetik t\u0259qlid c\u0259hd-vahidl\u0259rin\u0259, he&ccedil; bir \u0259sas olmadan, geni\u015f yer ayr\u0131lmas\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, &ldquo;car-cur&rdquo;, &ldquo;c\u0131\u011f-c\u0131\u011f&rdquo;, &ldquo;cirinq&rdquo;, &ldquo;c&uuml;kk&rdquo;, &ldquo;&ccedil;\u0131qq&rdquo;, &ldquo;&ccedil;\u0131pa&ccedil;\u0131p&rdquo;, &ldquo;&ccedil;\u0131p-&ccedil;\u0131p&rdquo;, &ldquo;&ccedil;\u0131rt&rdquo;, &ldquo;danq&rdquo;, &ldquo;dit-dit&rdquo;, &ldquo;d\u0131zz&rdquo; v\u0259 s.<\/p>\n<p>V\u0259 n\u0259hay\u0259t, yeddinci q&uuml;sur bir s\u0131ra s&ouml;zl\u0259rin d&uuml;zg&uuml;n yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131nda: A) t\u0259l\u0259ff&uuml;z variantl\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan; B) al\u0131nmalarda m\u0259nb\u0259 dild\u0259ki yaz\u0131 normas\u0131na m&uuml;nasib\u0259td\u0259n; C) m&uuml;r\u0259kk\u0259b s&ouml;zl\u0259rin biti\u015fik, yaxud defisl\u0259 yaz\u0131lmas\u0131ndan v\u0259 s. ir\u0259li g\u0259l\u0259n probleml\u0259r vard\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: addama-adlama, basdalama-bastalanma, ba\u015fa&ccedil;\u0131q-ba\u015f\u0131a&ccedil;\u0131q, c\u0259lal-calal, &ccedil;a\u015fma-\u015fa\u015fma, qorxutma-qorxuzma, yor\u011fun-yornuq, yumurlama-yumrulama v\u0259 s.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, orfoqrafiya l&uuml;\u011f\u0259tinin son &ndash; 2013-c&uuml; il n\u0259\u015fri (o n\u0259\u015frin ki, \u0259sas missiyas\u0131 m\u0259hz bu c&uuml;r q&uuml;surlar\u0131 m&uuml;mk&uuml;n d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 aradan qald\u0131rmaq idi) bug&uuml;nk&uuml; t\u0259l\u0259bl\u0259r\u0259 cavab vermir&rdquo;.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u0259rc&uuml;m\u0259 M\u0259rk\u0259zi AMEA-n\u0131n n\u0259\u015fr etdiyi &ldquo;Az\u0259rbaycan dilinin orfoqrafiya l&uuml;\u011f\u0259ti&rdquo;nd\u0259 q&uuml;surlar a\u015fkarlay\u0131b. &quot;Ucnoqta.az&quot;&nbsp; Report-a istinad\u0259n m\u0259lumat\u0131na g&ouml;r\u0259, M\u0259rk\u0259z t\u0259r\u0259find\u0259n a\u015fkarland\u0131\u011f\u0131 iddia edil\u0259n q&uuml;surlar &ldquo;Az\u0259rbaycan dilinin i\u015fl\u0259k orfoqrafiya s&ouml;zl&uuml;y&uuml;&rdquo; kitab\u0131nda yer al\u0131b.&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":251278,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[],"tags":[],"class_list":["post-56568","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56568","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=56568"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56568\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/251278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=56568"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=56568"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=56568"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}