{"id":56417,"date":"2018-01-09T12:42:18","date_gmt":"2018-01-09T08:42:18","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=56417","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycan n\u0259srind\u0259 g\u00fcrc\u00fc m\u00f6vzusu"},"content":{"rendered":"

(\u0130smay\u0131l \u015e\u0131xl\u0131n\u0131n «D\u0259li Kür» qoman\u0131)<\/strong><\/p>\n

\u015eair, t\u0259rcüm\u0259çi, \u0259d\u0259biyyat\u015fünas  m\u0259rhum Leyla Eradze Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n q\u0131z\u011f\u0131n t\u0259bli\u011fatç\u0131lar\u0131ndan biri idi. Onu n\u0259inki, Gürcüstanda, el\u0259c\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycanda yax\u015f\u0131 tan\u0131y\u0131rd\u0131lar.  Leyla xan\u0131m Az\u0259rbaycanda keçiril\u0259n m\u0259d\u0259ni t\u0259dbirl\u0259rd\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 i\u015ftirak etmi\u015fdir. \u0130ki qon\u015fu, dost xalq aras\u0131ndak\u0131 m\u0259d\u0259ni v\u0259 \u0259d\u0259bi \u0259laq\u0259l\u0259rin geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259sin\u0259 xüsusi s\u0259y göst\u0259rmi\u015fdir.  Leyla xan\u0131m S\u0259m\u0259d Vur\u011fun, Süleyman Rüst\u0259m, N\u0259bi X\u0259zri, N\u0259riman H\u0259s\u0259nzad\u0259, \u0130sa \u0130smay\u0131lzad\u0259, Cabir Novruzun \u015feirl\u0259r kitab\u0131n\u0131, Mirz\u0259 \u0130brahimovun «P\u0259rvan\u0259», \u0130smay\u0131l \u015e\u0131xl\u0131n\u0131n «D\u0259li Kür», \u0130lyas \u018ff\u0259ndiyevin «Söyüdlü arx», H\u0259s\u0259n Seyidb\u0259ylinin «Telefonçu q\u0131z» adl\u0131 \u0259s\u0259rl\u0259rini, C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin, \u0130sa Hüseynovun, \u018fl\u0259viyy\u0259 Babayevan\u0131n hekay\u0259l\u0259r kitab\u0131n\u0131 v\u0259 ba\u015fqalar\u0131n\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rini gürcü dilin\u0259 t\u0259rcüm\u0259 etmi\u015fdir.<\/p>\n

 O, gürcü-az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi \u0259laq\u0259l\u0259rin\u0259 dair doktorluq dissertasiyas\u0131 müdafi\u0259 etmi\u015fdir. Ömrünün sonuna kimi Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n q\u0131z\u011f\u0131n t\u0259bli\u011fatç\u0131s\u0131 olan Leyla xan\u0131m Eradze bu gün aram\u0131zda yoxdur, 1998-ci il fevral\u0131n 5-d\u0259 dünyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fmi\u015fdir. Ölümünün 20-ci ildönümünü qeyd etm\u0259k,  \u0259ziz xatir\u0259sini bir daha yad etm\u0259k üçün  Leyla Eradzenin tan\u0131nm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan yaz\u0131ç\u0131s\u0131 \u0130smay\u0131l \u015e\u0131xl\u0131n\u0131n «D\u0259li Kür» roman\u0131 haqq\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259qal\u0259sini  “Üç nöqt\u0259”nin  oxucular\u0131na t\u0259qdim etm\u0259yi m\u0259qs\u0259dyönlü hesab edirik.<\/p>\n

(davam\u0131)<\/strong><\/p>\n

Az\u0259rbaycan nasiri \u0130smay\u0131l \u015e\u0131xl\u0131  is\u0259   Zaqafqaziya g\u0259ncliyinin  müt\u0259r\u0259qqi  \u0259hval-ruhiyy\u0259d\u0259  t\u0259rbiy\u0259 olunmas\u0131 i\u015find\u0259  böyük xidm\u0259tl\u0259r göst\u0259rmi\u015f tarixi simalar olan  seminariyan\u0131n  pedaqoqu  Mixail Kipianini, seminariyan\u0131n direktoru  Dimitri Semyonovu, az\u0259rbaycan \u015föb\u0259sinin inspektoru Aleksey  Çernyayevsi v\u0259 ba\u015fqalar\u0131n\u0131 canland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. «Romanda  o dövrkü Zaqafqaziya m\u0259i\u015f\u0259tinin  s\u0259mas\u0131nda  nadir  ulduz kimi  parlayan t\u0259hsil v\u0259 t\u0259r\u0259qqi xadiml\u0259ri: Çernyayevski, Kipiani v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 t\u0259svir olunmu\u015fdur»3. <\/p>\n

«XIX \u0259srin  sonunun ab-havas\u0131n\u0131, bu dövrün  bütün xarakterik  fakt v\u0259 hadis\u0259l\u0259rini, \u0259s\u0259rin  süjet  qövsünd\u0259  üzvi \u015f\u0259kild\u0259  Qori  mü\u0259lliml\u0259r seminariyas\u0131n\u0131n durdu\u011funu mü\u0259llif   d\u0259qiq olaraq  yaratm\u0131\u015fd\u0131r. «D\u0259li Kür»ün personajlar\u0131n\u0131n taleyi v\u0259 h\u0259yat\u0131  böyük m\u0259rk\u0259zl\u0259rd\u0259 oldu\u011fu kimi amans\u0131z  m\u0259n\u0259vi  partlay\u0131c\u0131  material\u0131n\u0131n haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131 Kartlinin bu balaca  \u015f\u0259h\u0259ri il\u0259  s\u0131x \u015f\u0259kild\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r4».
\n Az\u0259rbaycan  m\u0259d\u0259niyy\u0259ti v\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n bütün  apar\u0131c\u0131 qüvv\u0259si vaxtil\u0259  Tiflisd\u0259 ya\u015fay\u0131r,  burada t\u0259hsil al\u0131rd\u0131 v\u0259 yaxud da gürcü, o cüml\u0259d\u0259n  tiflisli  yaz\u0131ç\u0131lar il\u0259 v\u0259 \u0259d\u0259biyyatç\u0131lar il\u0259  mü\u0259yy\u0259n \u0259laq\u0259si var idi. M\u0259hz el\u0259 bu bax\u0131mdan  Qori Mü\u0259lliml\u0259r Seminariyas\u0131n\u0131n  Az\u0259rbaycan  m\u0259d\u0259niyy\u0259ti  xadiml\u0259rinin   yeti\u015fdirilm\u0259si i\u015find\u0259  çox böyük rolu vard\u0131r.  Gürcü v\u0259  az\u0259rbaycanl\u0131  t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rinin  dostlu\u011fu  sonralar  s\u0131x dostluq  \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131na v\u0259 \u015f\u0259xsi  \u0259laq\u0259l\u0259r\u0259 çevrilmi\u015f v\u0259 mühüm m\u0259d\u0259ni-\u0259d\u0259bi hadis\u0259y\u0259 çevrilmi\u015fdir. 
\nSonralar m\u0259\u015fhur  Az\u0259rbaycan yaz\u0131ç\u0131 v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t xadiml\u0259ri: N\u0259riman N\u0259rimanov, Üzeyir Hac\u0131b\u0259yov, Firmdun b\u0259y Köç\u0259rli, Suleyman Sani Axundov, C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259, R\u0259\u015fid b\u0259y \u018ff\u0259ndiyev, Müslim Maqomayev v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 Qori Mü\u0259llml\u0259r Semirnariyas\u0131nda t\u0259hsil alm\u0131\u015f, yeti\u015fmi\u015f,  gürcü ziyal\u0131lar\u0131 il\u0259 tan\u0131\u015f olmu\u015f v\u0259 böyük m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259 yiy\u0259l\u0259nmi\u015fl\u0259r.
\n«Mubali\u011f\u0259siz dey\u0259 bil\u0259rik ki,  Qorid\u0259ki Zaqafqaziya  Mü\u0259lliml\u0259r Seminariyas\u0131nda oldu\u011fu q\u0259d\u0259r çar Rusiyas\u0131n\u0131n heç bir  m\u0259kt\u0259bind\u0259 Az\u0259rbaycan  m\u0259d\u0259niyy\u0259ti  xadiml\u0259ri yeti\u015fm\u0259mi\u015fdir»5.
\nOnlar\u0131n t\u0259hsil almas\u0131 i\u015find\u0259 rus pedaqoqlar\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 h\u0259min vaxtlar Qori seminariyas\u0131nda f\u0259aliyy\u0259t göst\u0259r\u0259n gürcü pedaqoqlar\u0131n\u0131n da böyük \u0259m\u0259yi vard\u0131r. 
\nSeminariyan\u0131n direktorlar\u0131 aras\u0131nda böyük rus pedaqoqu, K.D.U\u015finskinin t\u0259l\u0259b\u0259si Dimtri Semyonov \u0259n parlaq v\u0259 humanist bir \u015f\u0259xsiyy\u0259tdir. 
\nT\u0259dqiqatç\u0131 M. Kekelidze, \u0130. Berzeni\u015fvili v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 öz t\u0259dqiqatlar\u0131nda bel\u0259 bir fikri aç\u0131qlay\u0131rlar ki, D.D. Semyonovun t\u0259\u015f\u0259bbüsü  il\u0259 1879-cu ild\u0259 Qori seminariyas\u0131nda  «tatar \u015föb\u0259si»  adlanan \u015föb\u0259 yarand\u0131. Az\u0259rbaycan Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n Respublika \u018flyazmalar\u0131 Fondunda  is\u0259 bir s\u0259n\u0259d qorunub saxlan\u0131l\u0131r ki, bu s\u0259n\u0259d il\u0259 biz\u0259 «tatar \u015föb\u0259si»nin aç\u0131lmas\u0131 t\u0259\u015f\u0259bbüsünün  böyük Az\u0259rbaycan yaz\u0131ç\u0131s\u0131 v\u0259 müt\u0259ff\u0259kiri Mirz\u0259 F\u0259t\u0259li Axundova m\u0259xsus olmas\u0131 m\u0259lum olur.  Seminariyan\u0131n keçmi\u015f t\u0259l\u0259b\u0259si, sonralar is\u0259 m\u0259\u015fhur Az\u0259rbaycan maarifçisi R\u0259\u015fid b\u0259y \u018ff\u0259ndiyevin d\u0259st-x\u0259tti  il\u0259 rus dilind\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f  bu s\u0259n\u0259d «Zaqafqaziya seminariyas\u0131n\u0131n tatar \u015föb\u0259sinin inspektoru Aleksey Osipoviç Çernyayevskinin q\u0131sa tarixi xasiyy\u0259tnam\u0259si adlan\u0131r 6».<\/p>\n

Bu yaz\u0131da qeyd edildiyi kimi, «tatar \u015föb\u0259si»nin  layih\u0259si M.F. Axundov t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259rtib edilmi\u015fdir. Bel\u0259 ki, mü\u0259llif  Zaqafqaziyan\u0131n Mü\u0259lliml\u0259r Seminariyas\u0131 n\u0259zdind\u0259 üç illik tatar \u015föb\u0259sinin aç\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edirdi. Bu \u015föb\u0259 özünü dö\u011frultdu\u011fu t\u0259qdird\u0259, türkl\u0259r üçün (az\u0259rbaycanl\u0131l\u0131rar üçün- L.E.)  müst\u0259qil seminariyaya çevril\u0259c\u0259kdi v\u0259 Qorid\u0259n Az\u0259rbaycan\u0131n m\u0259rk\u0259zin\u0259 köçürül\u0259c\u0259kdi.
\nOdur ki, 1879-cu il sentyab\u0131n 23-d\u0259  seminariya n\u0259zdind\u0259 «tatar \u015föb\u0259si» yarad\u0131ld\u0131 v\u0259 h\u0259min vaxtdan seminariyada gürcü, erm\u0259ni v\u0259 az\u0259rbaycan dill\u0259rinin t\u0259drisi t\u0259dbiq olundu. Bu yeni \u015föb\u0259 müs\u0259lman dininin moiz\u0259çi g\u0259ncl\u0259rini xalq m\u0259kt\u0259bl\u0259rinin mü\u0259lliml\u0259ri kimi haz\u0131rlamal\u0131 idi.  Onlardan çoxu b\u0259zi mü\u0259llil\u0259rin a\u015f\u0131lad\u0131\u011f\u0131 yeni v\u0259 müt\u0259r\u0259qqi fikirl\u0259ri m\u0259nims\u0259di,  onlar\u0131 h\u0259yata keçir\u0259r\u0259k öz xalq\u0131na, öz ölk\u0259sin\u0259 böyük xidm\u0259tl\u0259r göst\u0259rdi. 
\nBir m\u0259qam\u0131  da qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, h\u0259min  mill\u0259tl\u0259rin nümay\u0259nd\u0259l\u0259ri aras\u0131nda, o cüml\u0259d\u0259n  gürcül\u0259r il\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar aras\u0131nda faktiki materiallar\u0131n- s\u0259n\u0259dl\u0259rin v\u0259 seminariyada  mü\u0259llim v\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rin  xatir\u0259l\u0259rinin  t\u0259stiq etdiyi kimi, h\u0259mi\u015f\u0259  s\u0259mimiyy\u0259t v\u0259 dostluq münasib\u0259tl\u0259ri mövcud idi. Halbuki,  çar\u0131n x\u0259fiyy\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n  t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r aras\u0131nda milli ixtilaf toxumu s\u0259pm\u0259k c\u0259hdl\u0259ri olmu\u015fdur, lakin onlar bu ist\u0259y\u0259 nail ola bilmirdil\u0259r.  Çar\u0131n mütl\u0259qiyy\u0259t siyas\u0259ti bel\u0259 idi (M. Kekelidze).  
\n\u0130. \u015e\u0131xl\u0131n\u0131n roman\u0131nda  Qori seminariyas\u0131 hadis\u0259l\u0259rini oxuyanda  faktiki materiallar\u0131n d\u0259qiqliyi il\u0259  xidm\u0259tl\u0259rini tarixin g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r üçün saxlad\u0131\u011f\u0131  \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r gözümüz önünd\u0259 canlan\u0131r.  Onlar Dimitri Semyonov, Mixail Kipiani v\u0259 ba\u015fqalar\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Mü\u0259llif roman\u0131n  ikinci hiss\u0259sini tamamil\u0259 Qori Mü\u0259lliml\u0259r Seminariyas\u0131na h\u0259sr etmi\u015fdir.  Burada «Yaz\u0131ç\u0131  bizi \u0259sas rollar\u0131 Mixail Kipiani v\u0259 Dimitri Semyonova verdiyi hadis\u0259l\u0259rin axar\u0131na c\u0259lb edir. Daha do\u011frusu, bu rolu onlara tarix vermi\u015f v\u0259 s\u0259n\u0259tkara  t\u0259kc\u0259  onlar\u0131n xeyirxah  simalar\u0131n\u0131  n\u0259sill\u0259r\u0259 asanl\u0131qla  çatd\u0131rmaq qalm\u0131\u015fd\u0131r»7.
\n Bel\u0259 bir sual ortaya ç\u0131x\u0131r, \u0130smay\u0131l \u015e\u0131xl\u0131da  tarixin bu unudulmu\u015f s\u0259hif\u0259l\u0259rini v\u0259r\u0259ql\u0259m\u0259k fikri hardan \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lmi\u015fdir?! Art\u0131q qeyd etdiyimz kimi, Qori Mü\u0259lliml\u0259r Seminariyas\u0131n\u0131n heç bir müasir gürcü yaz\u0131ç\u0131s\u0131n\u0131 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011fa sövq ed\u0259n m\u0259nb\u0259y\u0259 çevrilm\u0259diyi, bir çox maraql\u0131, \u0259h\u0259miyy\u0259tli  hadis\u0259 v\u0259 fakt kimi onun tarixin toz basm\u0131\u015f xatir\u0259si olaraq qald\u0131\u011f\u0131 bir vaxtda.
\nBu roman\u0131n yaz\u0131lmas\u0131 il\u0259 maraqlanaraq \u015f\u0259xs\u0259n yaz\u0131ç\u0131ya ba\u015f ç\u0259kdim v\u0259 onunlar söhb\u0259t etdim. 
\n\u0130smay\u0131l \u015e\u0131xl\u0131  \u0259sl\u0259n Qazax rayonunun \u015e\u0131xl\u0131 k\u0259ndind\u0259ndir.  Bel\u0259 ki, bu k\u0259nd d\u0259 Tbilisinin c\u0259misi 70 kilometrliyind\u0259 yerl\u0259\u015fir. Yaz\u0131ç\u0131 öz soyad\u0131n\u0131 bu k\u0259nd il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirmi\u015fdir. Halbuki, bu k\u0259ndin  sakinl\u0259ri lap q\u0259diml\u0259rd\u0259n  yaln\u0131z \u015e\u0131xlinskil\u0259r kimi adlan\u0131rd\u0131lar. Rusiya-Yaponiya müharib\u0259sinin q\u0259hr\u0259man\u0131, Port-Arturun müdafi\u0259çisi \u018flia\u011fa \u015e\u0131xlinskini xat\u0131rlamaq kifay\u0259tdir. «H\u0259l\u0259 öt\u0259n \u0259srin sonlarnda- yaz\u0131ç\u0131 xat\u0131rlayaraq yaz\u0131r,- bizim k\u0259ndd\u0259 rus-tatar m\u0259kt\u0259bi aç\u0131l\u0131r. Bu m\u0259kt\u0259bi bitir\u0259nl\u0259rin çoxu t\u0259hsilini Qori Mü\u0259lliml\u0259r Seminariyas\u0131nda davam etdirmi\u015fdir. Seminariyan\u0131 bitirinl\u0259r aras\u0131nda bir çoxu bütün h\u0259yat\u0131n\u0131 v\u0259t\u0259nin m\u0259d\u0259ni dirç\u0259li\u015fin\u0259 h\u0259sr etmi\u015fdir. Onlar aras\u0131nda m\u0259nim d\u0259 çoxlu qohumlar\u0131m olmu\u015fdur.  
\nAtam Q\u0259hr\u0259man  \u015e\u0131xlinski Qori seminariyas\u0131n\u0131 bitrimi\u015f v\u0259 sonralar bütün ömrü boyu mü\u0259llimlik etmi\u015fdir. <\/p>\n

Do\u011frusunu deyim ki, m\u0259nim Qori seminariyas\u0131 il\u0259  maraqlanma\u011f\u0131m da atam\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 \u0259laq\u0259dard\u0131r  v\u0259 onun  n\u0259ql etdiyi  hadis\u0259l\u0259rd\u0259n ir\u0259li g\u0259lir.
\nAtam seminariya, ordak\u0131 pedaqoqlar, \u0259d\u0259bi ax\u015famlar, Firidun b\u0259y Köç\u0259rli  bar\u0259sind\u0259 tez-tez dan\u0131\u015fard\u0131.   Bel\u0259 ki, onun t\u0259\u015f\u0259bbüsü il\u0259 1918-ci ild\u0259 seminariyan\u0131n Az\u0259rbaycan \u015föb\u0259si bizim t\u0259r\u0259fl\u0259r\u0259, Qazax rayonuna köçürülmü\u015fdür. Özün\u0259m\u0259xsus xüsusiyy\u0259t\u0259 malik bu filial  seminariyan\u0131n bütün qaydalar\u0131n\u0131  özünd\u0259 qoruyub saxlad\u0131.
\nM\u0259n d\u0259 \u015f\u0259xs\u0259n, 7 sinif bitir\u0259nd\u0259n sonra t\u0259hsil almaq üçün bu seminariyaya daxil oldum. \u0130ll\u0259r ötürdü, u\u015faql\u0131q xatir\u0259l\u0259ri m\u0259ni rahat buraxm\u0131rd\u0131.  N\u0259hay\u0259t, «D\u0259li Kür» roman\u0131na ba\u015flamam\u0131\u015fdan önc\u0259,  Tbilisi Xalq Maarifi Muzeyind\u0259 mühafiz\u0259 olunan arxivini diqq\u0259tl\u0259 gözd\u0259n keçirdim. Qori seminariyas\u0131n\u0131n materiallar\u0131 il\u0259, Qazax Mü\u0259lliml\u0259r Seminariyas\u0131n\u0131n  arxivi il\u0259 tan\u0131\u015f oldum, laz\u0131m olan  bütün materiallar\u0131 toplad\u0131m.  Anam\u0131n v\u0259 atam\u0131n söyl\u0259dikl\u0259ri hadis\u0259l\u0259ri  xat\u0131rlad\u0131m, Qori seminariyas\u0131nda t\u0259hsil alm\u0131\u015f h\u0259mk\u0259ndil\u0259riml\u0259 söhb\u0259t etdim, \u0259ld\u0259 etdiyim t\u0259\u0259ssüratlar, on illik g\u0259rgin \u0259m\u0259k n\u0259tic\u0259sind\u0259  «D\u0259li Kür» roman\u0131n\u0131 ba\u015fa çatd\u0131rd\u0131m»8.<\/p>\n

«Tatar \u015föb\u0259si»nin inspektoru, Az\u0259rbaycan dilind\u0259 ilk d\u0259rsliyin mü\u0259llifi A. Çernyayevçkinin  parlaq \u015f\u0259klid\u0259 t\u0259svir olundu\u011fu bu roman, bax, bel\u0259c\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. O, romandan da göründüyü kimi,  Az\u0259rbaycan\u0131 oymaq-oymaq g\u0259zir,  seminariya üçün u\u015faqlar  toplay\u0131rd\u0131. <\/p>\n

M\u0259hz el\u0259 \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n g\u0259l\u0259n elm adam\u0131( y\u0259ni Çernyayevski-L.Eradze) v\u0259 Sibird\u0259 sürgünd\u0259 olmu\u015f  \u018fhm\u0259di molla  v\u0259 onun müridl\u0259ri dövr\u0259y\u0259 alanda v\u0259 camaat\u0131 da y\u0131\u011fanda Cahandar a\u011fa onlara havadarl\u0131q edir.  Rus mü\u0259llimind\u0259n q\u0259z\u0259bl\u0259n\u0259n  mollan\u0131n  k\u0259nd\u0259 savad g\u0259tirilm\u0259sini  Allah\u0131n  q\u0259z\u0259bin\u0259 düçar olmaqla  çox qorxudan müridl\u0259ri  Cahandar a\u011fa  tezc\u0259 sakitl\u0259\u015fdirir:
\n«Fikriniz n\u0259dir, yoxsa könlünüz\u0259 Sibir dü\u015füb? B\u0259s bunun sonras\u0131ndan qorxmursunuz? Sabah atl\u0131 kazaklar tökülüb g\u0259l\u0259nd\u0259 cavab ver\u0259 bil\u0259c\u0259ksiniz? H\u0259, niy\u0259 dinmirsiniz? Sizi bir-biriniz\u0259 çataqlay\u0131b at\u0131n dö\u015fün\u0259 salanda bu Molla Sad\u0131q qaba\u011fa dura bil\u0259c\u0259kmi? Sizd\u0259n soru\u015furam, onda haray\u0131n\u0131za çatan olacaqm\u0131?!
\nOnsuz da qananl\u0131qda olan camaat\u0131 Molla yen\u0259 d\u0259 qaranl\u0131\u011fa sürükl\u0259yirdi. N\u0259s\u0259 bir qüvv\u0259nin  onlar\u0131 oyatmas\u0131ndan qorxurdu.  Aleksey Osipoviçin  u\u015faqlar\u0131 aparmaq üçün g\u0259ldiyini  e\u015fid\u0259nd\u0259 onun q\u0259z\u0259binin h\u0259ddi-hüdudu yox idi. <\/p>\n

«- Yox, c\u0259nab, bu yollarla bizi aldada bilm\u0259zsiniz, -dey\u0259 camaat\u0131n ad\u0131ndan  o, Aleksey Osipoviç\u0259 müraci\u0259t etdi- Xaçp\u0259r\u0259stl\u0259rin islam mill\u0259ti aras\u0131nda t\u0259friq\u0259 salmaq köhn\u0259 pe\u015f\u0259sidir. Biz sizi yax\u015f\u0131 tan\u0131y\u0131r\u0131q. \u0130ndi d\u0259 u\u015faqlar\u0131 oxutmaq ad\u0131 il\u0259 ba\u015f\u0131m\u0131z\u0131  tovlamaq ist\u0259yirsiniz. Ancaq onu bilin ki, bel\u0259 i\u015fl\u0259r daha ba\u015f tutmaz. Biz u\u015faqlar\u0131m\u0131z\u0131 ver\u0259n deyilik. Ay camaat e\u015fidirsinizmi?
\n Molla Sad\u0131q \u0259lini havada oynatd\u0131. Aleksey Osipoviç beli x\u0259nc\u0259rli ki\u015fil\u0259rin qa\u015flar\u0131n\u0131n üstün\u0259 q\u0259d\u0259r enmi\u015f saçaql\u0131 papaqlar\u0131 alt\u0131ndan par\u0131ldayan q\u0259z\u0259bli gözl\u0259rin\u0259 baxd\u0131. O, a\u011fz\u0131n\u0131 açma\u011fa macal tapmam\u0131\u015f Molla Sad\u0131\u011f\u0131n yan\u0131ndak\u0131 ki\u015fil\u0259rd\u0259n biri qaba\u011fa yeridi. Onun sallamal\u0131 k\u0259m\u0259rind\u0259n asd\u0131\u011f\u0131 iri x\u0259nc\u0259ri az qal\u0131rd\u0131 ki, belini üzüb sals\u0131n. Onlar\u0131n çoxu \u0259lini x\u0259nc\u0259r\u0259 at\u0131b, ir\u0259li cumma\u011fa bir balaca i\u015far\u0259 gözl\u0259yirdi. Aleksey Osipoviç bunu ayd\u0131n görs\u0259 d\u0259, geri ç\u0259kilm\u0259yin mümkün olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u0259rk etdiyind\u0259n özünü \u015fax tutdu.  N\u0259hay\u0259t,  bayaqdan papirosu papirosun oduna yand\u0131ran Cahandar a\u011fa  döz\u0259 bilm\u0259di.  Tüf\u0259ngi dizinin üstünd\u0259n götürüb aya\u011fa durdu.  Q\u0131z\u0131\u015fm\u0131\u015f  camaat\u0131n önünc\u0259 g\u0259l\u0259n  Molla Sad\u0131\u011f\u0131n qaba\u011f\u0131n\u0131 k\u0259sdi» 9.
\nBel\u0259c\u0259, Çernyayevskinin Az\u0259rbaycan\u0131n ucqar k\u0259ndl\u0259rind\u0259n u\u015faqlar\u0131n  t\u0259hsil üçün aparmas\u0131 h\u0259yat\u0131 bahas\u0131na ba\u015fa g\u0259lirdi.
\n Övlads\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da ona hiss etdirm\u0259y\u0259n f\u0259aliyy\u0259ti, t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 s\u0259daq\u0259ti v\u0259 m\u0259h\u0259bb\u0259ti  n\u0259sild\u0259n n\u0259sl\u0259 \u0259fsan\u0259 kimi  ötürülür: «M\u0259n nahaq k\u0259d\u0259rl\u0259nir\u0259m. Övlads\u0131zl\u0131qdan \u015fikay\u0259t el\u0259m\u0259y\u0259 haqq\u0131m yoxdur. B\u0259s t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rim? M\u0259g\u0259r, onlar m\u0259nim  ovladlar\u0131m deyilmi?  M\u0259g\u0259r m\u0259n öl\u0259nd\u0259n sonra onlar\u0131n timsal\u0131nda ya\u015famayacamm\u0131? Mü\u0259lliml\u0259r üçün t\u0259l\u0259b\u0259sini boya-ba\u015fa çatd\u0131rmaq \u0259n böyük s\u0259ad\u0259t deyilmi? M\u0259g\u0259r mü\u0259llim t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rini öz balas\u0131ndan azm\u0131 sevir? \u018fg\u0259r bel\u0259 olmasayd\u0131, Pestalotse x\u0259st\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rini burax\u0131b öz o\u011flunun d\u0259fnin\u0259 getm\u0259zdimi? Ancan o getm\u0259di. Fikirl\u0259\u015fdi ki, o\u011flum onsuz da ölmü\u015fdür. Onu m\u0259nsiz d\u0259 d\u0259fn ed\u0259c\u0259kl\u0259r. X\u0259st\u0259 u\u015faqlar\u0131 ba\u015fs\u0131z qoysa daha a\u011f\u0131r itkil\u0259r ba\u015f ver\u0259 bil\u0259r. G\u0259r\u0259k biz d\u0259 o cür pedaqoqlar\u0131n yolu il\u0259 ged\u0259k. F\u0259dakarl\u0131\u011f\u0131 ondan öyr\u0259n\u0259k. Do\u011frudan da t\u0259l\u0259b\u0259nin \u0259n yax\u0131n adam\u0131, onun sirda\u015f\u0131 mü\u0259llim deyilmi? El\u0259 hallar olmurmu ki, u\u015faq ata-anas\u0131na dem\u0259diyi sirri mü\u0259llimin\u0259 aç\u0131r. Yox, m\u0259n haqs\u0131zam. M\u0259n övlads\u0131z deyil\u0259m. M\u0259nim balalar\u0131m\u0131n sora\u011f\u0131 bir neç\u0259 ild\u0259n sonra Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n ucqar gu\u015f\u0259l\u0259rind\u0259n g\u0259l\u0259c\u0259k»10.<\/p>\n

Yaz\u0131ç\u0131 romanda  seminariyan\u0131n pedaqoqu,  heç bir gürcü  t\u0259dqiqatç\u0131n\u0131n  xüsusi t\u0259dqiqat\u0131nda toxunmad\u0131\u011f\u0131 Mixail Keyxosroviç Kipianinin unudulmaz obraz\u0131n\u0131  canland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r.  Onun bar\u0259sind\u0259 bizim xalqç\u0131  yazarlar\u0131n xatir\u0259l\u0259rind\u0259 ç\u0259tin rast g\u0259lirik.  Bu mövzu üz\u0259rind\u0259 nisb\u0259t\u0259n  geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259 yaln\u0131z  Soprom Mqalobli\u015fvilii v\u0259 sonra  is\u0259 Mixail Kekelidze dayanm\u0131\u015fd\u0131r.
\nM\u0259\u015fhur gürcü ictimai xadimi Mixail Kipiani  sürgünd\u0259n sonra  Gürcüstana qay\u0131d\u0131r v\u0259 \u0259vv\u0259lc\u0259 Tiflisd\u0259ki  ikinci gimnaziyada, sonra is\u0259 Qori seminariyas\u0131nda  gürcü dili mü\u0259llimi kimi i\u015f\u0259 ba\u015flay\u0131r. 
\nBudur, Soprom Mqalobli\u015fvili  Kipianini nec\u0259 xarakteriz\u0259 edir:<\/p>\n

«Mi\u015fo dilav\u0259r, natiqlik istedad\u0131na malik, \u015firin l\u0259hc\u0259li, cazib\u0259dar, qapal\u0131 xasiyy\u0259t\u0259 malik, müt\u0259r\u0259qqi bir adam idi. Seminariyada gürcü dilinin t\u0259drisini çox goz\u0259l \u015f\u0259kild\u0259 qar\u015f\u0131ya qoydu11».
\nSeminariyan\u0131n o dövrkü direktoru D. Semyonov  gürcü dilinin  mü\u0259lliml\u0259rin\u0259  imkanlar verirdi.  Do\u011fma \u0259d\u0259biyyat\u0131n \u0259sasl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259  \u015fa\u011fird\u0259l\u0259r\u0259 ötürülm\u0259sini qada\u011fan etmirdi.  U\u015faqlar  evd\u0259 d\u0259 Kipianinin yan\u0131na gedirdil\u0259r.  Ail\u0259 \u015f\u0259raitind\u0259  \u0259d\u0259bi gec\u0259l\u0259r d\u0259 t\u0259\u015fkil edirlil\u0259r.  Müasir v\u0259 klassik \u0259d\u0259biyyat, Gürcüstan tarixinin diqq\u0259t\u0259 layiq  dövrl\u0259ri,  Rusiyan\u0131n sosial-inqilabi  h\u0259r\u0259katlar\u0131 v\u0259 sair bar\u0259d\u0259 müzakir\u0259l\u0259r  olurdu. Bax, el\u0259 bu mühitd\u0259 bizim böyük \u015fairl\u0259rimiz  Luka v\u0259 Niko Razika\u015fvililr yeti\u015fmi\u015flr( Vaja-P\u015favela v\u0259 Baçana)»12.
\nMixail Kipiani  Vajan\u0131n istedad\u0131na böyük diqq\u0259t yetirmi\u015fdir.  Onun Gürcüstan tarixin\u0259 mübt\u0259la olmas\u0131na gör\u0259 «Gürcüstan tarixind\u0259n referatlar haz\u0131rlamaq v\u0259 sual t\u0259dbiq etmi\u015fdir».  Kipianinin  d\u0259rsl\u0259ri  \u015fagirdl\u0259rin  \u015füurunun oyanmas\u0131na h\u0259rt\u0259r\u0259fli imkanlar yarad\u0131rd\u0131.  Lakin  bu \u0259n yax\u015f\u0131 pedaqoq seminariyada uzun müdd\u0259t f\u0259aliyy\u0259t göst\u0259r\u0259 bilm\u0259di.  Bu dövrd\u0259  çar II Aleksandr\u0131 q\u0259tl\u0259 yetirdil\u0259r. T\u0259qibl\u0259r, represiyalar hökmanl\u0131q etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Seminariyada izl\u0259m\u0259l\u0259r, min cür  axtar\u0131\u015f v\u0259 t\u0259hqir çoxald\u0131. D. Semyonov  hökum\u0259t qar\u015f\u0131s\u0131nda öz mü\u0259lliml\u0259rini qoruyur v\u0259 böyük \u0259rkl\u0259 onlar\u0131 müdafi\u0259 edirdi.  S\u0259n\u0259dli materiala istinad ed\u0259r\u0259k \u0130smay\u0131l \u015e\u0131xl\u0131 yaz\u0131rd\u0131:<\/p>\n

Semyonov bir d\u0259f\u0259 polis t\u0259r\u0259find\u0259n g\u0259tirilmi\u015f m\u0259ktubu diqq\u0259tl\u0259 oxudu.   Son s\u0259tirl\u0259rin üz\u0259rind\u0259 dayand\u0131: 
\n«H\u0259\u015f\u0259m\u0259tli c\u0259nab, bu m\u0259lumat\u0131 Siz\u0259 verm\u0259kl\u0259 b\u0259rab\u0259r, art\u0131q d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 xahi\u015f edir\u0259m ki, Kipianinin h\u0259yat t\u0259rzi v\u0259 n\u0259l\u0259r dü\u015fünm\u0259si bar\u0259d\u0259 \u0259ld\u0259 etdiyiniz m\u0259lumatlar\u0131 olduqca m\u0259xvi t\u0259rzd\u0259 m\u0259n\u0259 gönd\u0259r\u0259siniz… Gör n\u0259 q\u0259d\u0259r h\u0259yas\u0131zla\u015f\u0131blar! \u0130nsan\u0131n n\u0259l\u0259r fikirl\u0259\u015fdiyini, onun t\u0259f\u0259kkür t\u0259rzini bel\u0259 n\u0259zar\u0259t alt\u0131nda saxlamaq ist\u0259yirl\u0259r. Adamlar\u0131 s\u0259rb\u0259st dü\u015fünm\u0259k hüququndan da m\u0259hrum etm\u0259y\u0259 çal\u0131\u015f\u0131rlar. Az qal\u0131rlar ür\u0259kl\u0259r\u0259 bel\u0259 x\u0259fiyy\u0259l\u0259r gönd\u0259rsinl\u0259r»13.  
\nKipianinin \u015f\u0259xsiyy\u0259ti, onun yorulmaz \u0259m\u0259ksev\u0259rliyi Dimitri Dimitriyeviçin gözü önünd\u0259 canland\u0131, Bir \u015fikay\u0259t n\u0259dir, onun ad\u0131na o da daxil olmu\u015fdur. Direktor onun pedaqoqunun n\u0259 il\u0259 n\u0259f\u0259s ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilir, lakin bunda pis el\u0259 bir \u015fey gör\u0259 bilmir. Bilir ki, o bütün mill\u0259td\u0259n olan \u015fagirdl\u0259ri  bir cür sevir, lakin  ba\u015fa dü\u015f\u0259 bilm\u0259mi\u015fdir ki, bel\u0259 adam\u0131 niy\u0259 t\u0259qib edirl\u0259r?! Kipianini  ölk\u0259nin taleyi narahat edir,  gec\u0259ni-gündüz\u0259 qataraq onun g\u0259l\u0259c\u0259yi  bar\u0259sind\u0259 dü\u015fünür.  M\u0259g\u0259r bu, höküm\u0259t qar\u015f\u0131s\u0131nda n\u0259s\u0259 bir cinay\u0259tdirmi!
\nSürgün edilm\u0259sin\u0259 v\u0259 Sibird\u0259 says\u0131z-hesabs\u0131z \u0259zab v\u0259 i\u015fg\u0259nc\u0259l\u0259r\u0259 m\u0259ruz qalmas\u0131na baxmayaraq  Kipiani  seminariyada  f\u0259aliyy\u0259t göst\u0259rdiyi vaxtlar  onu narahat ed\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131  bigan\u0259 qalmam\u0131\u015fd\u0131r.  Onun ba\u015fl\u0131ca i\u015fi \u015fagirdl\u0259rd\u0259 v\u0259t\u0259n\u0259 m\u0259h\u0259bb\u0259t v\u0259 onun g\u0259l\u0259c\u0259yi qay\u011f\u0131s\u0131na qalmaq   hissl\u0259rini a\u015f\u0131lamaq idi.
\n1883-cü il mart\u0131n 4-d\u0259  xalç\u0131l\u0131q  i\u015fin\u0259 gör\u0259 Mixail Kipiani birba\u015f d\u0259rsd\u0259n h\u0259bs edilir. Onun h\u0259yat\u0131n\u0131n bu epizodunu roman mü\u0259llifi bel\u0259 n\u0259ql edir:<\/p>\n

«-C\u0259nab Kipiani, d\u0259rsi dayand\u0131r\u0131n! 
\n   -Niy\u0259?
\n   – Siz dustaqs\u0131n\u0131z.
\nKipiani dönüb t\u0259la\u015f v\u0259 h\u0259y\u0259candan yanaqlar\u0131  q\u0131zarm\u0131\u015f t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rin gözl\u0259rin\u0259 baxd\u0131. Onlar\u0131n bax\u0131\u015flar\u0131 al\u0131\u015f\u0131b-yan\u0131rd\u0131. Ktptani ba\u015fa dü\u015fdü ki, m\u0259kt\u0259b skamyas\u0131n\u0131n arxas\u0131nda oturan bu bu u\u015faqlar bu saat q\u0259z\u0259bli p\u0259l\u0259ng balalar\u0131 kimi a\u015fa\u011f\u0131  sinibl\u0259r. Onlar r\u0259isin üstün\u0259 at\u0131lma\u011fa haz\u0131rd\u0131lar.
\n… Bird\u0259n kim is\u0259 ucadan «biz sizi heç vaxt unutmayaca\u011f\u0131q, \u0259ziz Kipiani mü\u0259llim!- dey\u0259 q\u0131\u015fq\u0131rd\u0131. \u018f\u015fr\u0259f s\u0259s g\u0259l\u0259n t\u0259r\u0259f\u0259 böyland\u0131. Gürcü t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rind\u0259n Luka p\u0259nc\u0259r\u0259nin qaba\u011f\u0131na ç\u0131xm\u0131\u015fd\u0131. Papa\u011f\u0131n\u0131 havada yell\u0259dirdi. Polisl\u0259r is\u0259 onun \u0259t\u0259yind\u0259n dart\u0131b a\u015fa\u011f\u0131 salmaq ist\u0259yirdil\u0259r»14.
\nM\u0259g\u0259r t\u0259kc\u0259 Kipianinin, seminariya direktorunun  taleyimi t\u0259r\u0259ziy\u0259 qoyulmu\u015fdu? Çar Rusiyas\u0131n\u0131n siyas\u0259ti bel\u0259 idi. Xalq üçün laz\u0131m olan pedaqoqlar\u0131 yolundan bu cür uzaqla\u015fd\u0131r\u0131rd\u0131lar. 
\nEl\u0259 buradaca qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, \u0130smay\u0131l \u015e\u0131xl\u0131 oxucular üçün Vaja-P\u015favelan\u0131n obraz\u0131n\u0131 daha dol\u011fun \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim ed\u0259 bil\u0259rdi. Bunun üçün Xalq T\u0259hsili Muzeyi arxivind\u0259 çoxlu material tapmaq olar. O, yaln\u0131z «t\u0259l\u0259b\u0259 Luka» dey\u0259  xat\u0131rlamaqla kifay\u0259il\u0259nmi\u015fdir ki, bu da gürcü oxucular\u0131 üçün heç n\u0259dir.
\nSeminariya özünün mövcud oldu\u011fu 42 illik müdd\u0259td\u0259 ölk\u0259y\u0259 bir s\u0131ra m\u0259\u015fhur insan b\u0259x\u015f etmi\u015fdir. Seminariyan\u0131n müt\u0259r\u0259qqi fikirli rus, gürcü, erm\u0259ni, el\u0259c\u0259 d\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 pedaqoqlar\u0131 gizli v\u0259 ya a\u015fkar g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sild\u0259 xeyirxahl\u0131q toxumunu s\u0259pm\u0259y\u0259 nail olurdular. Buna gör\u0259 d\u0259 Qorid\u0259n t\u0259till\u0259rd\u0259 ev\u0259 qay\u0131dan \u018f\u015fr\u0259f  öz atas\u0131na köhn\u0259lmi\u015f ideyalar il\u0259 yükl\u0259nmi\u015f Cahandar a\u011faya tamamil\u0259 q\u0259rib\u0259 görünür. T\u0259kc\u0259 atas\u0131 il\u0259 deyil, böyük qarda\u015f\u0131  il\u0259 d\u0259 ümumi bir dil tapa bilmir. Böyük qarda\u015f\u0131 atas\u0131n\u0131n f\u0259ls\u0259f\u0259sinin  davamç\u0131s\u0131 olaraq qal\u0131r. Kiçik  qarda\u015f is\u0259 q\u0259ddar atas\u0131 üçün  mü\u0259mmad\u0131r.  \u018f\u015fr\u0259fin  kas\u0131blara torpaq paylama\u011f\u0131, h\u0259mk\u0259ndil\u0259r usun m\u0259kt\u0259b açma\u011f\u0131 v\u0259 x\u0259rac vem\u0259yi t\u0259l\u0259b etm\u0259sini Cahandar a\u011fa  a\u011fl\u0131n\u0131 itirmi\u015fin s\u0259rs\u0259ml\u0259m\u0259li kimi hesab edir. 
\n«Cahandar a\u011fa «u\u015fa\u011f\u0131n ba\u015f\u0131 xarab olub, n\u0259dir?- dey\u0259 öz-özün\u0259 dü\u015fünm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.- Nec\u0259 y\u0259ni kas\u0131blara torpaq payla, m\u0259kt\u0259b tikdir, bunlar m\u0259nim n\u0259yim\u0259 daz\u0131md\u0131r?»
\nLakin Cahandar a\u011fa o\u011flunun dünyagörü\u015fünü d\u0259yi\u015f\u0259 bilmir. Dövr, h\u0259yat t\u0259dric\u0259n bu qaya kimi q\u0131r\u0131lmaz  \u015f\u0259xsiyy\u0259ti s\u0131nd\u0131r\u0131r. Ç\u0131l\u011f\u0131n  Kür  t\u0259bi\u0259tin\u0259 malik c\u0259ngav\u0259rin belini  bükür v\u0259 ondan n\u0259 qal\u0131r? H\u0259yatdan bir k\u0259nara at\u0131lm\u0131\u015f  yaz\u0131q adamc\u0131\u011faz.
\nK\u0259skin münaqi\u015f\u0259- köhn\u0259 v\u0259 yeni dövr ictimaiyy\u0259tinin bir-biril\u0259 toqqu\u015fmas\u0131, t\u0259bii ki, yenisinin  q\u0259l\u0259b\u0259si il\u0259 ba\u015fa çat\u0131r.<\/p>\n

Gürcü dilind\u0259n t\u0259rcüm\u0259 ed\u0259n: Mirz\u0259 M\u018fMM\u018fDO\u011eLU<\/strong>
\n\u0130stifad\u0259 olunan \u0259d\u0259biyyat:
\n1<\/strong>. Q. Alibekova, Bakinskiy raboçiy, 1972. 4\/ ?III.
\n2<\/strong>. C\u0259lal M\u0259mm\u0259dov. B\u0259dii salnam\u0259mizin yeni s\u0259hif\u0259l\u0259ri. Kommunist q\u0259zeti. 1960. 30 yanvar.
\n3<\/strong>. B. Nabiev, Otvetstvennost\u011f talanta, Literaturn\u0131y Azerbaydjan. 1969.\u211612
\n4<\/strong>. V. Bayadze. M\u0259kt\u0259b v\u0259 h\u0259yat. 1972, \u21161 ( gürcü dilind\u0259).
\n5<\/strong>. Aziz \u015earif, rojdenie Moll\u0131 Nasreddina, baku, 1968,s.7
\n6<\/strong>. Az\u0259rbaycan Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n x\u0259b\u0259rl\u0259ri. Bak\u0131. 1954.Bax: Respublika \u018flyazmalar\u0131 Fondu. R. \u018ff\u0259ndiyevin arxivi. \u0130nvent. \u2116 1913.
\n7<\/strong>. V. Bayadze. M\u0259kt\u0259b v\u0259 h\u0259yat. 1972, \u21161 ( gürcü dilind\u0259).
\n8<\/strong>. D\u0259rc olunmam\u0131\u015f avtobioqrafiq materiallardan.
\n9<\/strong>. \u0130smay\u0131l \u015e\u0131xl\u0131. Seçilmi\u015f \u0259s\u0259rl\u0259ri. II cild, s\u0259h. 271.
\n10<\/strong>. El\u0259 orada, s\u0259h. 281.
\n11<\/strong>. Soprom Mqalobli\u015fvili. Xatir\u0259l\u0259r, Tbilisi, 1938, s\u0259h. 61
\n12<\/strong>. El\u0259 orada.
\n13<\/strong>. \u0130smay\u0131l \u015e\u0131xl\u0131. Seçilmi\u015f \u0259s\u0259rl\u0259ri. II cild, s\u0259h. 241.
\n14<\/strong>. \u0130smay\u0131l \u015e\u0131xl\u0131. Seçilmi\u015f \u0259s\u0259rl\u0259ri. II cild, s\u0259h. 426.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

(\u0130smay\u0131l \u015e\u0131xl\u0131n\u0131n «D\u0259li Kür» qoman\u0131) \u015eair, t\u0259rcüm\u0259çi, \u0259d\u0259biyyat\u015fünas  m\u0259rhum Leyla Eradze Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n q\u0131z\u011f\u0131n t\u0259bli\u011fatç\u0131lar\u0131ndan biri idi. Onu n\u0259inki, Gürcüstanda, el\u0259c\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycanda yax\u015f\u0131 tan\u0131y\u0131rd\u0131lar.  Leyla xan\u0131m Az\u0259rbaycanda keçiril\u0259n m\u0259d\u0259ni…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":251278,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[106],"tags":[],"class_list":["post-56417","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-edebiyyat"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56417","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=56417"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56417\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/251278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=56417"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=56417"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=56417"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}