{"id":52019,"date":"2017-11-01T18:24:30","date_gmt":"2017-11-01T14:24:30","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=52019","title":{"rendered":"Ar\u0131xl\u0131 kils\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259sass\u0131z erm\u0259ni iddias\u0131"},"content":{"rendered":"<p><strong>Ar\u0131xl\u0131 kils\u0259l\u0259ri birba\u015fa burada m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f xristian q\u0131p&ccedil;aqlara-aruq tayfas\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r v\u0259 onlara aiddir<\/strong><\/p>\n<p>Xristianla\u015fma prosesi &ccedil;ari&ccedil;a Tamaran\u0131n hakimiyy\u0259ti d&ouml;vr&uuml;nd\u0259 ( 1184-1213) daha intensiv hal ald\u0131. G&uuml;cl&uuml; h\u0259rbi elitaya etibar ed\u0259n &ccedil;ari&ccedil;a Tamara G&uuml;rc&uuml;standa v\u0259 ona do\u011fma olan Alaniyada xristianl\u0131\u011f\u0131n geni\u015f yay\u0131lmas\u0131na h\u0259r c&uuml;r d\u0259st\u0259k verdi. &Ccedil;ari&ccedil;an\u0131n anas\u0131 Burduxan Alan knyaz\u0131 Xudan\u0131n q\u0131z\u0131 idi. O, &ccedil;ox sayda kils\u0259 v\u0259 monastrlar tikdirdi. H\u0259min d&ouml;vrd\u0259 Ar\u0131xl\u0131da, k\u0259ndin yuxar\u0131 hiss\u0259sind\u0259 kils\u0259 tikildi (XII-XIII \u0259sr). Bu kils\u0259nin Alban kils\u0259si il\u0259 he&ccedil; bir ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 yoxdur. Birincisi, h\u0259min d&ouml;vrd\u0259 Alban Kils\u0259si &ouml;z&uuml;n&uuml;n \u0259n a\u011f\u0131r d&ouml;vr&uuml;n&uuml; ya\u015fay\u0131rd\u0131. VIII \u0259srd\u0259n etibar\u0259n Qafqaz Albaniyas\u0131 \u0130slam\u0131n t\u0259sir dair\u0259sin\u0259 d&uuml;\u015fm&uuml;\u015fd&uuml;. Alban Kils\u0259sini &ouml;z n&uuml;fuzuna tabe etm\u0259k ist\u0259y\u0259n erm\u0259ni katolikoslar\u0131 m\u0259qs\u0259dl\u0259rin\u0259 &ccedil;atmaq &uuml;&ccedil;&uuml;n \u0259n alcaq h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259r\u0259 \u0259l at\u0131r, x\u0259b\u0259r&ccedil;ilik edir, \u018fr\u0259b x\u0259lif\u0259l\u0259rini Alban Kils\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 qald\u0131r\u0131rd\u0131lar. Sasanil\u0259r d&ouml;vr&uuml;nd\u0259 oldu\u011fu kimi, \u0259r\u0259b h&ouml;kmranl\u0131\u011f\u0131 d&ouml;vr&uuml;nd\u0259 d\u0259 Xilaf\u0259tin h\u0259rbi q&uuml;vv\u0259l\u0259rinin k&ouml;m\u0259yin\u0259 \u0259l at\u0131rd\u0131lar. C\u0259nubi Qafqazda &ouml;zl\u0259rin\u0259 arxa axtaran \u018fm\u0259vil\u0259r (\u0259r\u0259b s&uuml;lal\u0259si) is\u0259 erm\u0259nil\u0259r v\u0259 albanlar aras\u0131ndak\u0131 t\u0259friq\u0259&ccedil;ilikd\u0259n bacar\u0131qla istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k, Alban Kils\u0259sinin erm\u0259ni kils\u0259sin\u0259 tabe olunmas\u0131 &uuml;&ccedil;&uuml;n \u015f\u0259rait yaratd\u0131lar. Erm\u0259ni katolikosu \u0130lya x\u0259lif\u0259 \u018fbd&uuml;l-Malik\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubda erm\u0259ni xisl\u0259ti a&ccedil;\u0131q-ayd\u0131n &ouml;z&uuml;n&uuml; g&ouml;st\u0259rir: &quot;H&ouml;kmdar \u018fbd&uuml;l-Malik \u018fmir \u0259l-M&ouml;minin\u0259 erm\u0259ni katolikosu \u0130lyadan. Qadir Allah\u0131n irad\u0259si il\u0259 bizim tabe &ouml;lk\u0259miz Siz\u0259 qulluq edir. Biz v\u0259 Alban Kils\u0259si bir ilahi \u0130sa dinin\u0259 etiqad edirik. Partav (B\u0259rd\u0259) taxt\u0131nda oturan indiki Alban katolikosu yunan imperatoru il\u0259 sazi\u015f\u0259 girib &ouml;z ibad\u0259tl\u0259rind\u0259 onun ad\u0131n\u0131 &ccedil;\u0259kir v\u0259 &ouml;lk\u0259ni m\u0259cbur edir ki, ham\u0131 dini etiqadda ona qo\u015fulsun v\u0259 onun himay\u0259sini q\u0259bul etsin. \u0130ndi qoy bu Siz\u0259 m\u0259lum olsun, ta bu bar\u0259d\u0259 q\u0259rar q\u0259bul ed\u0259siniz, &ccedil;&uuml;nki bu b\u0259d\u0259fkarl\u0131qda onun bir \u0259yan qad\u0131n h\u0259mfikri d\u0259 vard\u0131r. B&ouml;y&uuml;k h&ouml;kmdar, Siz &ouml;z hakimiyy\u0259tinizl\u0259 \u0259mr buyurun onlar Allaha qar\u015f\u0131 i\u015fl\u0259dikl\u0259ri g&uuml;nah &uuml;st&uuml;nd\u0259 m&uuml;st\u0259h\u0259qq olduqlar\u0131 c\u0259zaya &ccedil;ats\u0131nlar&quot;.&nbsp;<br \/>\nY\u0259ni, erm\u0259nil\u0259r siz\u0259 sadiqdir, siz\u0259 qulluq edir, Alban Kis\u0259si is\u0259 d&uuml;\u015fm\u0259n t\u0259r\u0259find\u0259dir. Bu, m\u0259qs\u0259din\u0259 &ccedil;atmaq &uuml;&ccedil;&uuml;n erm\u0259ni hiyl\u0259bazl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, iyr\u0259ncliyi ortaya qoyur. Bizans imperiyas\u0131 il\u0259 d&uuml;\u015fm\u0259n m&uuml;nasib\u0259td\u0259 olan v\u0259 b&ouml;lg\u0259d\u0259 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyata ba\u015flamaq &uuml;&ccedil;&uuml;n b\u0259han\u0259 axtaran x\u0259lif\u0259 is\u0259 bu m\u0259ktubdan sevin\u0259r\u0259k erm\u0259ni katolikosuna a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunda bir m\u0259ktubla cavab verdi: &quot;Ey Allah\u0131n xadimi v\u0259 erm\u0259ni xalq\u0131n\u0131n katolikosu \u0130lya, s\u0259nin s\u0259mimi m\u0259ktubunu oxudum v\u0259 s\u0259n\u0259 m\u0259rh\u0259m\u0259tim oldu\u011funa g&ouml;r\u0259 &ouml;z s\u0259daq\u0259tli b\u0259nd\u0259mi &ccedil;oxlu qo\u015funla g&ouml;nd\u0259rdim. \u018fmr etdik ki, bizim h&ouml;kmranl\u0131\u011f\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 qiyam ed\u0259n albanlarda sizin dininiz\u0259 uy\u011fun d\u0259yi\u015fiklik edilsin. Bizim h&ouml;km&uuml; b\u0259nd\u0259miz Partavda, s\u0259nin h&uuml;zurunda icra ed\u0259c\u0259kdir. Nersesi (Alban katolikosu) v\u0259 b\u0259d\u0259fkarl\u0131qda onun h\u0259mfikri olan qad\u0131n\u0131 bir z\u0259ncir\u0259 ba\u011flayacaq v\u0259 el\u0259 \u015fahan\u0259 m&uuml;hakim\u0259 ed\u0259c\u0259kdir ki, onlar b&uuml;t&uuml;n qiyam&ccedil;\u0131lar\u0131n yan\u0131nda r&uuml;svay olsunlar&quot;.<br \/>\n\u018fr\u0259b ordusu t\u0259r\u0259find\u0259 Qafqaz Albaniyas\u0131 \u0259razisi tutulduqdan sonra d&uuml;z\u0259nlik \u0259razid\u0259 ya\u015fayan \u0259hali \u0130slam dinini q\u0259bul etdil\u0259r. \u018fr\u0259bl\u0259rin \u0259ll\u0259ri &ccedil;atmayan da\u011fl\u0131q yerl\u0259rd\u0259 ya\u015fayan albanlar is\u0259 t\u0259dric\u0259n qriqoryanla\u015fma\u011fa, erm\u0259nil\u0259\u015fm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. Bo\u015falan Alban kils\u0259l\u0259rin\u0259 is\u0259 erm\u0259nil\u0259r soxularaq onlar\u0131 &ouml;z&uuml;nk&uuml;l\u0259\u015fdirdil\u0259r. \u018fr\u0259b hakiml\u0259rinin \u0259li il\u0259 albanlar\u0131n b&uuml;t&uuml;n \u0259d\u0259bi abid\u0259l\u0259ri da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131. Alban m\u0259d\u0259niyy\u0259tini, he&ccedil; olmazsa, azac\u0131q xat\u0131rlada bil\u0259c\u0259k h\u0259r \u015feyi m\u0259hv edildi. B&uuml;t&uuml;n bu i\u015fl\u0259r, \u0259vv\u0259lc\u0259 Xilaf\u0259tin k&ouml;m\u0259yi il\u0259, sonralar is\u0259 dig\u0259r istila&ccedil;\u0131lar\u0131n icaz\u0259si v\u0259 k&ouml;m\u0259yi il\u0259 g&ouml;r&uuml;ld&uuml;. H\u0259mi\u015f\u0259 oldu\u011fu kimi bu d\u0259f\u0259 d\u0259 erm\u0259ni kils\u0259si x\u0259yan\u0259ti v\u0259 al&ccedil;aql\u0131\u011f\u0131 &ouml;z&uuml;n\u0259 r\u0259va bildi. Dem\u0259li, Ar\u0131xl\u0131da kils\u0259 tikil\u0259n vaxt (XII-XIII \u0259sr) Alban Kils\u0259si z\u0259ifl\u0259mi\u015f v\u0259 Erm\u0259ni Qriqoriyan kils\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131 v\u0259ziyy\u0259td\u0259 idi.&nbsp;<br \/>\n\u0130kincisi, indiki \u015e\u0259rqi G&uuml;rc&uuml;stan adlanan v\u0259 vaxtil\u0259 Qafqaz Albaniyas\u0131na m\u0259xsus torpaqlar itirilmi\u015f, g&uuml;rc&uuml; torpaqlar\u0131na qat\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Grc&uuml;stan q\u0131p&ccedil;aqlar\u0131n say\u0259sind\u0259 regionun \u0259n g&uuml;c d&ouml;vl\u0259tin\u0259 &ccedil;evrilmi\u015f v\u0259 g&uuml;rc&uuml; kils\u0259si Alban Kils\u0259sind\u0259n f\u0259rqli olaraq g&uuml;cl&uuml; m&ouml;vqey\u0259 malik idi. Bel\u0259 bir \u015f\u0259raitd\u0259 Ar\u0131xl\u0131da Alban Kils\u0259sin\u0259 aid dini m\u0259b\u0259din tikilm\u0259si m&uuml;mk&uuml;n deyildi.&nbsp;<br \/>\nQeyd edim ki, Ar\u0131xl\u0131da tikil\u0259n kils\u0259 ki&ccedil;ik &ouml;l&ccedil;&uuml;d\u0259 olub, &ccedil;ari&ccedil;a Tamaran\u0131n hakimiyy\u0259ti alt\u0131nda olan torpaqlarda &ccedil;oxsayda tikilirdi. Maraql\u0131d\u0131r ki, Ar\u0131xl\u0131 kils\u0259sin\u0259 erm\u0259nil\u0259r d\u0259 iddial\u0131d\u0131. Onlar bu \u0259razid\u0259 erm\u0259nil\u0259rin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 XII&ndash;XIII \u0259sr\u0259 aid kils\u0259nin erm\u0259ni kils\u0259si oldu\u011funu iddia etm\u0259k h\u0259yas\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g&ouml;st\u0259rirl\u0259r. Erm\u0259nil\u0259r\u0259 g&ouml;r\u0259, &laquo;Surb N\u015fan&raquo; adl\u0131 kils\u0259d\u0259 XII&ndash;XIII \u0259sr\u0259 aid erm\u0259ni epitafiyas\u0131 (m\u0259zar kitab\u0259si, ba\u015fda\u015f\u0131 yaz\u0131lar\u0131) var.<\/p>\n<p>Onlar\u0131n genl\u0259ri xarabd\u0131r<\/p>\n<p>Ar\u0131xl\u0131da ikinci kils\u0259 is\u0259 XVI-XVII \u0259srl\u0259rd\u0259 tikilib. Erm\u0259nil\u0259r bu kils\u0259ni d\u0259 &ouml;z&uuml;nk&uuml; hesab edirl\u0259r. Onlara g&ouml;r\u0259 1657-ci ild\u0259 Ar\u0131xl\u0131da &laquo;Surb Astva&ccedil;a&ccedil;in&raquo; kils\u0259si m&ouml;vcud olub v\u0259 erm\u0259nil\u0259r burada V \u0259srd\u0259n ya\u015fay\u0131blar. Erm\u0259nil\u0259r k\u0259ndd\u0259 erm\u0259ni ba\u015fda\u015f\u0131 yaz\u0131lar\u0131 olan XIX \u0259sr\u0259 aid q\u0259bir oldu\u011funu da iddia edirl\u0259r. Ar\u0131xl\u0131 kils\u0259sinin t\u0259mirinin erm\u0259ni ustalar t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259yata ke&ccedil;irildiyini n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq h\u0259yas\u0131zl\u0131\u011f\u0131n s\u0259b\u0259bi ortaya &ccedil;\u0131xar. &Ccedil;&uuml;nki erm\u0259nil\u0259r saxtakarl\u0131q sah\u0259sind\u0259 pe\u015f\u0259kard\u0131rlar. Bir &ccedil;ox kils\u0259ld\u0259rd\u0259 divar da\u015flar\u0131nda yaz\u0131lar\u0131n d\u0259yi\u015fdiril\u0259r\u0259k\u0259n erm\u0259nil\u0259\u015fdirilm\u0259si bar\u0259d\u0259 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r faktlar var. Ar\u0131xl\u0131 kils\u0259sin\u0259 iddiallar\u0131n k&ouml;k&uuml;nd\u0259 d\u0259 bu saxtakarl\u0131qlar dayan\u0131r. Yoxsa, XIX \u0259sr\u0259 aid erm\u0259ni dilind\u0259ki ba\u015fda\u015f\u0131 yaz\u0131lar\u0131 haradan ortaya &ccedil;\u0131xard\u0131? M\u0259g\u0259r h\u0259min d&ouml;vrd\u0259 Ar\u0131xl\u0131da erm\u0259ni ya\u015fay\u0131rd\u0131. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n 1600-c&uuml; ill\u0259rd\u0259 k\u0259ndd\u0259 m\u0259scidin m&ouml;vcud olmas\u0131 Ar\u0131xl\u0131da erm\u0259nil\u0259rin deyil, xristian v\u0259 m&uuml;s\u0259lman az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g&ouml;st\u0259rir.&nbsp;<br \/>\nQeyd ed\u0259k ki, erm\u0259nil\u0259r yaln\u0131z Ar\u0131xl\u0131 kils\u0259l\u0259rin\u0259 deyil, G&uuml;rc&uuml;standak\u0131 bir &ccedil;ox kils\u0259l\u0259r\u0259 iddial\u0131d\u0131rlar. Tan\u0131nm\u0131\u015f g&uuml;rc&uuml; erm\u0259ni\u015f&uuml;nas-alimi, professor Bondo Arveladzenin s&ouml;zl\u0259rin\u0259 g&ouml;r\u0259, Erm\u0259nistan G&uuml;rc&uuml;stan\u0131n &ccedil;oxsayl\u0131 unikal xristian tarixi abid\u0259l\u0259rini &ldquo;erm\u0259ni abid\u0259l\u0259ri&rdquo; elan etm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131b. Bel\u0259 ki, G&uuml;rc&uuml;standak\u0131 erm\u0259ni yeparxiyas\u0131n\u0131n n&uuml;may\u0259nd\u0259si, yepiskop Mirz\u0259xanyan G&uuml;rc&uuml;stan h&ouml;kum\u0259tin\u0259 m&uuml;raci\u0259t ed\u0259r\u0259k n\u0259 az, n\u0259 &ccedil;ox &#8211; 450-d\u0259k q\u0259dim g&uuml;rc&uuml; kils\u0259sinin erm\u0259ni yeparxiyas\u0131n\u0131n s\u0259r\u0259ncam\u0131na verilm\u0259sini t\u0259l\u0259b edib. Erm\u0259ni h\u0259yas\u0131zl\u0131\u011f\u0131ndan hidd\u0259tl\u0259n\u0259n professor B.Arveladze bildirir ki, erm\u0259nil\u0259rin bu iddias\u0131n\u0131n he&ccedil; bir elmi-tarixi \u0259sas\u0131 yoxdur: &ldquo;Saxtakar erm\u0259nil\u0259r bu \u015f\u0259r\u0259fsiz i\u015fl\u0259 ne&ccedil;\u0259 onillikl\u0259rdir m\u0259\u015f\u011ful olurlar. Onlar &ouml;z s\u0259rs\u0259m iddialar\u0131 &uuml;&ccedil;&uuml;n t\u0259dric\u0259n &ldquo;tarixi \u0259saslar&rdquo; haz\u0131rlay\u0131r. Sonuncu bel\u0259 c\u0259hd \u0130r\u0259vanda &ldquo;G&uuml;rc&uuml;stan\u0131n erm\u0259ni kils\u0259l\u0259ri&rdquo; adl\u0131 m\u0259lumat kitab&ccedil;as\u0131 v\u0259 x\u0259rit\u0259nin n\u0259\u015fr edilm\u0259sidir. M\u0259n bu kitab&ccedil;an\u0131n m&uuml;\u0259llifi Samvel Petrosyana &uuml;&ccedil; dild\u0259 &#8211; g&uuml;rc&uuml;, rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rind\u0259 cavab verdim. Dedim ki, bu kitaba sal\u0131nan kils\u0259l\u0259rin 80 faizi t\u0259rt\u0259miz g&uuml;rc&uuml; kils\u0259l\u0259ridir. M\u0259s\u0259l\u0259n, erm\u0259ni m&uuml;\u0259llifl\u0259r iddia edirl\u0259r ki, XVIII \u0259srin 70-80-ci ill\u0259rind\u0259 Zuqdidid\u0259 tikil\u0259n kils\u0259 erm\u0259ni kils\u0259sidir. Halbuki tarixi m\u0259x\u0259zl\u0259r d\u0259 g&ouml;st\u0259rir ki, h\u0259min d&ouml;vrd\u0259 Zuqdidid\u0259 c\u0259mi 3 erm\u0259ni ya\u015fay\u0131b v\u0259 onlar orada he&ccedil; n\u0259 tikm\u0259yibl\u0259r. Professoru Quram Marxuliya da n&ouml;vb\u0259ti erm\u0259ni h\u0259yas\u0131zl\u0131\u011f\u0131 qar\u015f\u0131s\u0131ndak\u0131 hidd\u0259t v\u0259 kinay\u0259sini bo\u011fa bilmir. Q.Marxuliya xat\u0131rlad\u0131r ki, erm\u0259ni din xadiml\u0259ri h\u0259l\u0259 XVIII \u0259srd\u0259n etibar\u0259n vandal &ldquo;arxeoloqlar&rdquo;la \u0259l-\u0259l\u0259 ver\u0259r\u0259k q\u0259dim m\u0259b\u0259dl\u0259rinin v\u0259 q\u0259bir&uuml;st&uuml; da\u015flar\u0131n &uuml;z\u0259rind\u0259 &ldquo;q\u0259dim erm\u0259ni&rdquo; ornamentl\u0259ri &ccedil;\u0259kib, o abid\u0259l\u0259ri bu yolla &ouml;z&uuml;n&uuml;nk&uuml;l\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 c\u0259hdl\u0259r edibl\u0259r. Ar\u0131xl\u0131 kils\u0259l\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 da bu c&uuml;r saxtakarl\u0131q h\u0259yata ke&ccedil;irilib. Ar\u0131xl\u0131 kils\u0259sinin erm\u0259ni ustalar t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259mir edildiyini n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq saxtakarl\u0131\u011f\u0131n haradan qaynaqland\u0131\u011f\u0131 ortaya &ccedil;\u0131xar. Bu yolla &ldquo;Erm\u0259nil\u0259rin \u0259n &ldquo;m&uuml;q\u0259dd\u0259s milli m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259ti&rdquo; &ouml;zl\u0259rini ba\u015fqa xalqlar\u0131n v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rin hesab\u0131na ucaltma\u011fa, q\u0259diml\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 &ccedil;al\u0131\u015fmaqd\u0131r. Dem\u0259li, burada s&ouml;hb\u0259t erm\u0259nil\u0259rin ba\u015fqalar\u0131na m\u0259xsus olan d\u0259y\u0259rl\u0259ri, &uuml;mum\u0259n h\u0259r \u015feyi o\u011furlamaq, \u0259l\u0259 ke&ccedil;irm\u0259k arzusundan gedir. Bu idbar arzu fenomenal bir \u015feydir. Ona izah yoxdur. H\u0259tta \u0259n\u0259n\u0259vi t\u0259bab\u0259t d\u0259 bu erm\u0259ni x\u0259st\u0259liyi qar\u015f\u0131s\u0131nda acizdir. Onlar\u0131n genl\u0259ri xarabd\u0131r!<br \/>\nAr\u0131xl\u0131 kils\u0259l\u0259rinin erm\u0259nil\u0259r\u0259 m\u0259xsus olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s&uuml;but ed\u0259n ba\u015fqa bir d\u0259lil is\u0259 yax\u0131n tarix\u0259 aid s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259 &ouml;z \u0259ksini tap\u0131b. Bel\u0259 ki, 1801-ci il\u0259 (g&uuml;rc&uuml; d&ouml;vl\u0259t&ccedil;iliyinin l\u0259\u011fv olunmas\u0131na) q\u0259d\u0259r bu \u0259razil\u0259rd\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u0259 &ouml;z kils\u0259l\u0259rini tikm\u0259k r\u0259sm\u0259n qada\u011fan olunubmu\u015f! S\u0259b\u0259b d\u0259 sad\u0259 idi: pravoslavl\u0131q (g&uuml;rc&uuml;l\u0259r is\u0259 pravoslavd\u0131r) erm\u0259ni kils\u0259sini q\u0259bul etmir, onu k&uuml;fr say\u0131r.&nbsp;<br \/>\nXIX \u0259srin ortalar\u0131na q\u0259d\u0259r erm\u0259nil\u0259r C\u0259nubi Qafqaza h\u0259l\u0259 t\u0259z\u0259-t\u0259z\u0259 yerl\u0259\u015fib uy\u011funla\u015f\u0131rd\u0131. Ona g&ouml;r\u0259 d\u0259 onlar\u0131n burada kils\u0259l\u0259r tikm\u0259sind\u0259n s&ouml;hb\u0259t bel\u0259 ged\u0259 bilm\u0259zdi. Bunu erm\u0259nil\u0259r &ouml;zl\u0259ri d\u0259 ba\u015fa d&uuml;\u015f&uuml;rd&uuml;. Amma art\u0131q XIX \u0259srin sonlar\u0131na do\u011fru onlar taktikan\u0131 d\u0259yi\u015fdil\u0259r, daha asan yol tapd\u0131lar: q\u0259dim alban v\u0259 g&uuml;rc&uuml; kils\u0259l\u0259rini &ldquo;erm\u0259nil\u0259\u015fdirib&rdquo; onlar\u0131 &ouml;z&uuml;n&uuml;nk&uuml; elan etm\u0259k. &ldquo;\u015e\u0259rqi G&uuml;rc&uuml;stana \u0130ran \u015fahlar\u0131 v\u0259 bir s\u0131ra m&uuml;qavil\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;l\u0259n erm\u0259nil\u0259r burada olan v\u0259 i\u015f\u011fallar zaman\u0131 da\u011f\u0131d\u0131lan b&uuml;t&uuml;n q\u0259dim alban v\u0259 g&uuml;rc&uuml; kils\u0259 v\u0259 monast\u0131rlar\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke&ccedil;irm\u0259k imkan\u0131 qazand\u0131lar. Onlar\u0131n s\u0259yi n\u0259tic\u0259sind\u0259 Alban kils\u0259si 1836-c\u0131 ild\u0259 Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n erm\u0259ni Qriqoriyan kils\u0259sinin tabe&ccedil;iliyin\u0259 veril\u0259r\u0259k f\u0259aliyy\u0259ti tam dayand\u0131r\u0131ld\u0131.<br \/>\nYuxar\u0131dak\u0131 faktlar g&ouml;st\u0259rir ki, Ar\u0131xl\u0131 kils\u0259l\u0259ri birba\u015fa burada m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f xristian q\u0131p&ccedil;aqlara-aruq tayfas\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r v\u0259 onlara aiddir. &Uuml;muiyy\u0259tl\u0259, kils\u0259 d\u0259, m\u0259zar da, ba\u015fqa qaz\u0131nt\u0131 &ouml;rn\u0259kl\u0259ri d\u0259 q\u0131p&ccedil;aq tiplidir. K\u0259ndin &uuml;st hiss\u0259sind\u0259ki bir ne&ccedil;\u0259 kils\u0259 qal\u0131qlar\u0131 is\u0259 daha q\u0259dim d&ouml;vr\u0259 aid olub alban m\u0259n\u015f\u0259lidir.<br \/>\nP&uuml;nhan \u018ff\u0259ndiyev<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ar\u0131xl\u0131 kils\u0259l\u0259ri birba\u015fa burada m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f xristian q\u0131p&ccedil;aqlara-aruq tayfas\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r v\u0259 onlara aiddir Xristianla\u015fma prosesi &ccedil;ari&ccedil;a Tamaran\u0131n hakimiyy\u0259ti d&ouml;vr&uuml;nd\u0259 ( 1184-1213) daha intensiv hal ald\u0131. G&uuml;cl&uuml; h\u0259rbi elitaya etibar ed\u0259n &ccedil;ari&ccedil;a&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":251278,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[101],"tags":[],"class_list":["post-52019","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-cemiyyet"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/52019","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=52019"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/52019\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/251278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=52019"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=52019"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=52019"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}