{"id":45120,"date":"2017-03-30T18:22:09","date_gmt":"2017-03-30T14:22:09","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=45120","title":{"rendered":"Qafqaz Alban Kils\u0259si Az\u0259rbaycana m\u0259xsus q\u0259dim apostol kils\u0259sidir"},"content":{"rendered":"<p><strong>Ki\u015f kils\u0259sinin tikili\u015f tarixi erm\u0259nil\u0259rin tikdirdiyi birinci xristian kils\u0259sind\u0259n xeyli q\u0259dimdir<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;Qafqaz Alban Kils\u0259sinin d&uuml;nyada Az\u0259rbaycana m\u0259xsus q\u0259dim apostol kils\u0259si kimi tan\u0131d\u0131lmas\u0131 bu irsin erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259qs\u0259dy&ouml;nl&uuml; \u015f\u0259kild\u0259 m\u0259nims\u0259nilm\u0259sinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alacaq. Az\u0259rbaycan d&ouml;vl\u0259tinin s\u0259yl\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 art\u0131q d&uuml;nya ictimaiyy\u0259ti bu q\u0259dim kils\u0259nin m\u0259hz Az\u0259rbaycana m\u0259xsus oldu\u011fu v\u0259 haz\u0131rda onun davam&ccedil;\u0131lar\u0131n\u0131n burada ya\u015fama\u011fa davam etm\u0259si bar\u0259d\u0259 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r m\u0259lumatl\u0131d\u0131r. H\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 bu g&uuml;n maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi irsimiz\u0259 sahib olmaq &ccedil;ox vacib m\u0259s\u0259l\u0259dir. Bildir\u0259k ki, xristianl\u0131q Az\u0259rbaycana yeni eran\u0131n ilk \u0259srl\u0259rind\u0259, h\u0259l\u0259 \u0130sa M\u0259sihin h\u0259varil\u0259ri d&ouml;vr&uuml;nd\u0259 n&uuml;fuz edib. &quot;70-ci ild\u0259 Yerus\u0259limin (Q&uuml;ds&uuml;n) s&uuml;qutundan sonra Qafqaza xristianlar\u0131n k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;lm\u0259si g&uuml;cl\u0259nib. G\u0259l\u0259nl\u0259r yeni dind\u0259n, \u0130san\u0131n g&ouml;st\u0259rdiyi m&ouml;c&uuml;z\u0259l\u0259rd\u0259n b\u0259hs edibl\u0259r. N\u0259tic\u0259d\u0259 b&ouml;lg\u0259d\u0259 ilk xristian icmalar\u0131 yaranma\u011fa ba\u015flay\u0131b. Qafqaz &nbsp;Albaniyas\u0131nda bu d&ouml;vr xristianl\u0131\u011f\u0131n yay\u0131lmas\u0131n\u0131n &ldquo;h\u0259vari d&ouml;vr&uuml;&rdquo; adlan\u0131r. H\u0259vari Faddeyin \u015fagirdl\u0259rind\u0259n olan Yelisey Yerus\u0259limin birinci patriarx\u0131 Yaqubun xeyir-duas\u0131 il\u0259 yeni dini t\u0259bli\u011f ed\u0259-ed\u0259 Aqvan diyar\u0131na g\u0259lib &ccedil;\u0131xm\u0131\u015f v\u0259 Ki\u015fd\u0259 yerli \u0259halinin k&ouml;m\u0259yi il\u0259 ilk kils\u0259 tikdirib. Bu kils\u0259nin tikili\u015f tarixi &nbsp;erm\u0259nil\u0259rin tikdirdiyi birinci xristian kils\u0259sind\u0259n xeyli q\u0259dimdir. Bu bar\u0259d\u0259 dosent \u018fyyub K\u0259rimov yaz\u0131b. Onun s&ouml;zl\u0259rin\u0259 g&ouml;r\u0259, Roma imperatoru Konstantin 313-c&uuml; ild\u0259 xristianl\u0131\u011fa etiqad &uuml;z\u0259rind\u0259n qada\u011fan\u0131 g&ouml;t&uuml;r\u0259nd\u0259n sonra &nbsp;Albaniya h&ouml;kmdar\u0131 Urnayr xristianl\u0131\u011f\u0131 d&ouml;vl\u0259t dini elan edib. Bu vaxtdan etibar\u0259n Az\u0259rbaycanda xristianl\u0131\u011f\u0131n yay\u0131lmas\u0131n\u0131n qrekofil d&ouml;vr&uuml; adlanan yeni m\u0259rh\u0259l\u0259 ba\u015flan\u0131b. Akademik Ziya B&uuml;nyadov g&ouml;st\u0259rir ki, Urnayr, II Va&ccedil;e v\u0259 III Va&ccedil;aqan &ouml;lk\u0259d\u0259 xristianl\u0131\u011f\u0131 yaymaq &uuml;&ccedil;&uuml;n &ccedil;ox b&ouml;y&uuml;k f\u0259all\u0131q g&ouml;st\u0259ribl\u0259r.&nbsp;<br \/>\n\u018fyyub KJ\u0259rimov bildirib ki, xristianl\u0131qla ba\u011fl\u0131 ara\u015fd\u0131rmalar aparan t\u0259dqiqat&ccedil;\u0131lar\u0131n &uuml;mumi q\u0259na\u0259tin\u0259 g&ouml;r\u0259, \u015e\u0259kid\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n, &ldquo;\u015e\u0259rq kils\u0259l\u0259rinin anas\u0131&rdquo; say\u0131lan v\u0259 g&uuml;n&uuml;m&uuml;z\u0259 q\u0259d\u0259r qorunub saxlan\u0131lan Ki\u015f kils\u0259si Qafqazda ilk xristian m\u0259b\u0259didir. \u018fslind\u0259, d&ouml;vr&uuml;m&uuml;z\u0259 q\u0259d\u0259r g\u0259lib &ccedil;atm\u0131\u015f v\u0259 b&ouml;y&uuml;k \u0259ks\u0259riyy\u0259ti Qaraba\u011f, Q\u0259b\u0259l\u0259-\u015e\u0259ki-Zaqatala b&ouml;lg\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n alban abid\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycan t&uuml;rkl\u0259rinin xristian m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259, &uuml;mumilikd\u0259, b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin m\u0259d\u0259ni d\u0259y\u0259rl\u0259r x\u0259zin\u0259sin\u0259 \u0259n b&ouml;y&uuml;k t&ouml;hf\u0259sidir. &quot;T\u0259\u0259ss&uuml;f ki, Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 i\u015f\u011fal&ccedil;\u0131l\u0131q siyas\u0259ti aparan t\u0259cav&uuml;zkar Erm\u0259nistan Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n tarixind\u0259 b&ouml;y&uuml;k bir m\u0259rh\u0259l\u0259ni t\u0259\u015fkil ed\u0259n Alban d&ouml;vr&uuml;n&uuml;, onun &nbsp;abid\u0259l\u0259rini saxtala\u015fd\u0131raraq qriqoryanla\u015fd\u0131rma\u011fa &ccedil;al\u0131\u015f\u0131bd\u0131r. &nbsp;Erm\u0259nistan i\u015f\u011fal etdiyi \u0259razil\u0259rd\u0259 saxtala\u015fd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 alban m\u0259b\u0259dl\u0259rini d&uuml;nyaya erm\u0259ni abid\u0259l\u0259ri kimi t\u0259qdim edir. Halbuki, h\u0259m tikili\u015fin\u0259, h\u0259m memarl\u0131q x&uuml;susiyy\u0259tl\u0259rin\u0259, h\u0259m d\u0259 dini atributlar\u0131n\u0131n formas\u0131na g&ouml;r\u0259 alban abid\u0259l\u0259ri erm\u0259ni kils\u0259l\u0259rind\u0259n f\u0259rql\u0259nir v\u0259 erm\u0259ni kils\u0259si il\u0259 m&uuml;qayis\u0259d\u0259 alban kils\u0259sinin daha q\u0259dim oldu\u011fu t\u0259sdiql\u0259nir&quot;,- o deyib.<br \/>\nQaraba\u011fa k&ouml;&ccedil;&uuml;rd&uuml;y&uuml; erm\u0259nil\u0259rin hiyl\u0259sin\u0259 uyan &ccedil;ar Rusiyas\u0131 1836-c\u0131 ild\u0259 alban kils\u0259sini l\u0259\u011fv edib, albanlara m\u0259xsus m\u0259b\u0259dl\u0259r, kils\u0259y\u0259 aid olan b&uuml;t&uuml;n avadanl\u0131q v\u0259 s\u0259n\u0259dl\u0259r erm\u0259ni &nbsp;kils\u0259sin\u0259 verilib.&nbsp;<br \/>\nAlban-Udi Xristian dini icmas\u0131n\u0131n s\u0259dri, Bak\u0131 D&ouml;vl\u0259t Universitetinin (BDU) ba\u015f elmi i\u015f&ccedil;isi Robert Mobili m&uuml;sahib\u0259l\u0259rinin birind\u0259 is\u0259 qeyd edib ki, Qafqaz Albaniyas\u0131 eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l IV \u0259srd\u0259n eram\u0131z\u0131n VII \u0259srin\u0259 q\u0259d\u0259r m&ouml;vcud olmu\u015f minillik tarixi olan &ouml;lk\u0259 olub. &quot;Bu g&uuml;n d\u0259 h\u0259min &ouml;lk\u0259nin varisi Az\u0259rbaycand\u0131r. Qafqaz Albaniyas\u0131 b&ouml;y&uuml;k bir d&ouml;vl\u0259t olub. H\u0259l\u0259 bir hiss\u0259si D\u0259rb\u0259ndd\u0259, bir hiss\u0259si Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259 qal\u0131b. Qafqaz Albaniyas\u0131nda I \u0259srd\u0259n xristian icmalar\u0131 yarand\u0131 v\u0259 IV \u0259srd\u0259, y\u0259ni 313-c&uuml; ild\u0259 xristianl\u0131q d&ouml;vl\u0259t dini oldu. Alban m\u0259d\u0259ni irsi Az\u0259rbaycanda h\u0259dd\u0259n art\u0131q z\u0259ngindir. Az\u0259rbaycan\u0131n dem\u0259k olar b&uuml;t&uuml;n b&ouml;lg\u0259l\u0259rind\u0259 bu m\u0259d\u0259ni irsin qal\u0131qlar\u0131 var. \u015e\u0259kid\u0259 olan Ki\u015f m\u0259b\u0259di Qafqaz Albaniyas\u0131n\u0131n, h\u0259tta Qafqaz\u0131n \u0259n q\u0259dim kils\u0259l\u0259rind\u0259n biridir. Qafqazda kils\u0259l\u0259rin anas\u0131 hesab olunan Ki\u015f Apostol kils\u0259sidir. Bu z\u0259ngin m\u0259d\u0259ni irs Az\u0259rbaycan\u0131n tarixi m\u0259d\u0259ni irsidir. Bu m\u0259d\u0259ni irs\u0259 &quot;qon\u015fular\u0131m\u0131z&quot; (h\u0259m \u015fimaldak\u0131, h\u0259m d\u0259 q\u0259rbd\u0259ki qon\u015fular\u0131m\u0131z) sahib olmaq ist\u0259yirl\u0259r. &Ccedil;&uuml;nki bu m\u0259d\u0259ni irs\u0259 yiy\u0259l\u0259nm\u0259k torpa\u011f\u0131n sahibi olmaqd\u0131r. &Ccedil;ar Rusiyas\u0131 Qafqaz\u0131 i\u015f\u011fal ed\u0259nd\u0259 iki b&ouml;y&uuml;k imperiyan\u0131n mara\u011f\u0131 olub. Qar\u015f\u0131durmalar\u0131n sonunda Az\u0259rbaycan\u0131 iki hiss\u0259y\u0259 ay\u0131rd\u0131lar. Az\u0259rbaycanda xristian m\u0259d\u0259ni irsin\u0259 sahib olan udil\u0259r, o c&uuml;ml\u0259d\u0259n alban tayfalar\u0131 birba\u015fa erm\u0259ni kils\u0259sin\u0259 verildi. &Ccedil;&uuml;nki &Ccedil;ar Rusiyas\u0131 Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 xristian &ouml;lk\u0259si yarada bilm\u0259zdi. Alban tayfalar\u0131ndan 5-6 k\u0259nd qalm\u0131\u015fd\u0131 v\u0259 h\u0259min m\u0259d\u0259ni irs\u0259 sahib olmaq &uuml;&ccedil;&uuml;n onlara b&ouml;y&uuml;k bir q&uuml;vv\u0259 laz\u0131m idi. N\u0259tic\u0259d\u0259 erm\u0259nil\u0259ri Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa k&ouml;&ccedil;&uuml;rm\u0259kl\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n tarixi torpaqlar\u0131nda yerl\u0259\u015fdirdil\u0259r&quot;. Onun s&ouml;zl\u0259rin\u0259 g&ouml;r\u0259 m\u0259qs\u0259d Qafqaz Albaniyas\u0131n\u0131n xristian m\u0259d\u0259ni fundamenti &uuml;z\u0259rind\u0259 erm\u0259ni icmas\u0131n\u0131n g&uuml;cl\u0259ndirilm\u0259si idi. &nbsp;&quot;Az\u0259rbaycan\u0131 par&ccedil;alad\u0131qdan sonra \u0130randa Rusiya s\u0259firi Aleksandr Qriboyedovu &ouml;ld&uuml;rm\u0259kl\u0259 antierm\u0259ni siyas\u0259t formala\u015fd\u0131rd\u0131lar v\u0259 bundan sonra erm\u0259nil\u0259ri Az\u0259rbaycana k&ouml;&ccedil;&uuml;rd&uuml;l\u0259r. Erm\u0259nil\u0259r daha &ccedil;ox \u0259sas\u0259n alban m\u0259b\u0259d-kils\u0259l\u0259rinin yerl\u0259\u015fdiyi \u0259razil\u0259r\u0259 k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;ld&uuml;l\u0259r. Alban kils\u0259si apostol kils\u0259si oldu\u011fundan tarixl\u0259 yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131 var. Erm\u0259nil\u0259r \u0259d\u0259biyyat\u0131, d\u0259ft\u0259rxanan\u0131, dini ocaqlar\u0131 &ouml;z kils\u0259l\u0259rin\u0259 uy\u011fun d\u0259yi\u015fdirm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. Onlar &ouml;zl\u0259rin\u0259 s\u0259rf ed\u0259nl\u0259ri t\u0259rc&uuml;m\u0259 edib d\u0259yi\u015fdirdil\u0259r, laz\u0131m olmayanlar\u0131n ham\u0131s\u0131n\u0131 da m\u0259hv etdil\u0259r&quot;,- Robert Mobili deyib. Onun s&ouml;zl\u0259rin\u0259 g&ouml;r\u0259, bu i\u015fl\u0259ri d\u0259 &Ccedil;ar Rusiyas\u0131n\u0131n k&ouml;m\u0259yi il\u0259 h\u0259yata ke&ccedil;irdil\u0259r. &quot;N\u0259tic\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n tarixi torpaqlar\u0131nda erm\u0259nil\u0259rin say\u0131 artd\u0131. Sonra T&uuml;rkiy\u0259d\u0259n d\u0259 erm\u0259nil\u0259ri k&ouml;&ccedil;&uuml;rd&uuml;l\u0259r. N\u0259tic\u0259d\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda o m\u0259d\u0259ni irsin sahibi erm\u0259nil\u0259r oldu. &Ccedil;ar Rusiyas\u0131n\u0131n \u0259sas ist\u0259yi Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 islam v\u0259 xristian dinl\u0259rin\u0259 m\u0259nsub olmaqla iki q&uuml;tb yaratmaq idi. Bir t\u0259r\u0259fd\u0259n erm\u0259nil\u0259rin m\u0259d\u0259ni irs\u0259 sahib olmalar\u0131na \u015f\u0259rait yaratd\u0131lar, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n d\u0259 islam\u0131n alban-xristian m\u0259d\u0259ni irsini erm\u0259ni m\u0259d\u0259ni irsi kimi q\u0259bul etm\u0259si &uuml;&ccedil;&uuml;n \u015feyx&uuml;lislaml\u0131q formala\u015fd\u0131rd\u0131lar. N\u0259tic\u0259d\u0259 alban s&ouml;z&uuml;n&uuml;, &uuml;mumiyy\u0259tl\u0259, terminologiyadan &ccedil;\u0131xard\u0131lar. O\u011fuzda ya\u015fayan udul\u0259ri pravoslav kils\u0259sin\u0259 q\u0259bul etdil\u0259r v\u0259 onlar &uuml;&ccedil;&uuml;n g&ouml;z\u0259l \u015f\u0259rait yaratd\u0131lar. Udil\u0259rd\u0259n m\u0259\u015fhur general, h\u0259rb&ccedil;il\u0259r, yaz\u0131&ccedil;\u0131lar &ccedil;\u0131x\u0131rd\u0131. Nic udil\u0259ri is\u0259 birba\u015fa erm\u0259nil\u0259rin tabe&ccedil;iliyin\u0259 verilmi\u015fdi&quot;.<br \/>\nRobert Mobili bildirib ki, m&uuml;asir tariximiz\u0259 baxanda Qaraba\u011f erm\u0259nil\u0259rinin bir hiss\u0259si vaxtil\u0259 d&ouml;nm&uuml;\u015f alban tayfalar\u0131d\u0131r. Onun i&ccedil;ind\u0259 bu g&uuml;n d\u0259 &ouml;zl\u0259rini erm\u0259ni kimi q\u0259l\u0259m\u0259 ver\u0259n udil\u0259r d\u0259 var. &quot;Alban tayfalar\u0131n\u0131n b&ouml;y&uuml;k bir hiss\u0259si islam\u0131 q\u0259bul etdil\u0259r, bir hiss\u0259si is\u0259 &ouml;zl\u0259rini qorumaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 G&uuml;rc&uuml;stana qa&ccedil;d\u0131lar v\u0259 g&uuml;rc&uuml;l\u0259\u015fdil\u0259r. Qvareli rayonunda bir k\u0259ndimiz tamamil\u0259 g&uuml;rc&uuml;l\u0259\u015fib. Sosialist inqilab\u0131ndan sonra kils\u0259l\u0259r diqq\u0259td\u0259n k\u0259narda qald\u0131&quot;.&nbsp;<br \/>\nLakin udil\u0259r bel\u0259 &ccedil;\u0259tin v\u0259ziyy\u0259td\u0259 d\u0259 misilsiz f\u0259dakarl\u0131q g&ouml;st\u0259r\u0259r\u0259k &ouml;z dinin\u0259, ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin\u0259, tarixi V\u0259t\u0259nin\u0259 sadiq qald\u0131, erm\u0259nil\u0259\u015fm\u0259mi\u015f, \u0259ksin\u0259 1836-c\u0131 ild\u0259 h\u0259yata ke&ccedil;iril\u0259n tarixi \u0259dal\u0259tsizliyi h\u0259mi\u015f\u0259 aradan g&ouml;t&uuml;rm\u0259y\u0259 &ccedil;al\u0131\u015fd\u0131lar. Az\u0259rbaycan m&uuml;st\u0259qilliyini \u0259ld\u0259 etdikd\u0259n sonra tarixi \u0259dal\u0259t &ouml;z yerini tapd\u0131 v\u0259 alban-udi kils\u0259si b\u0259rpa olundu. Bu g&uuml;n udil\u0259r Alban Apostol Avtokefal Kils\u0259sinin z\u0259ngin dini- m\u0259d\u0259ni irsinin varisl\u0259ri hesab olunur. Udi ziyal\u0131lar\u0131n\u0131n t\u0259\u015f\u0259bb&uuml;s&uuml; il\u0259 2003-c&uuml; ild\u0259 Alban-Udi Xristian \u0130cmas\u0131 yarad\u0131ld\u0131 v\u0259 m&uuml;vafiq qaydada d&ouml;vl\u0259t qeydiyyat\u0131ndan ke&ccedil;di. \u0130cman\u0131n qeydiyyat\u0131 Alban apostol avtokefal kils\u0259sinin dir&ccedil;\u0259ldilm\u0259si, &uuml;mumiyy\u0259tl\u0259, tarixi \u0259dal\u0259tsizliyin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 yolunda ilk add\u0131md\u0131r.&nbsp;<br \/>\n(ard\u0131 var)<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ki\u015f kils\u0259sinin tikili\u015f tarixi erm\u0259nil\u0259rin tikdirdiyi birinci xristian kils\u0259sind\u0259n xeyli q\u0259dimdir &nbsp;Qafqaz Alban Kils\u0259sinin d&uuml;nyada Az\u0259rbaycana m\u0259xsus q\u0259dim apostol kils\u0259si kimi tan\u0131d\u0131lmas\u0131 bu irsin erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259qs\u0259dy&ouml;nl&uuml; \u015f\u0259kild\u0259 m\u0259nims\u0259nilm\u0259sinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":251278,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-45120","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-esas"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45120","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=45120"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45120\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/251278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=45120"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=45120"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=45120"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}