{"id":45088,"date":"2017-03-29T17:11:06","date_gmt":"2017-03-29T13:11:06","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=45088","title":{"rendered":"Erm\u0259nil\u0259rin Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si"},"content":{"rendered":"<p><em style=\"line-height: 1.6em;\"><strong>\u018fli H\u0259s\u0259nov,&nbsp;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin&nbsp;<\/strong><\/em><em style=\"line-height: 1.6em;\"><strong>ictimai-siyasi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r &uuml;zr\u0259 k&ouml;m\u0259k&ccedil;isi,<\/strong><\/em><br \/>\n<em style=\"line-height: 1.6em;\"><strong>tarix elml\u0259ri doktoru, professor<\/strong><\/em><\/p>\n<p>\n<strong>Erm\u0259nil\u0259rin Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;lm\u0259si<\/strong><\/p>\n<p>Son iki \u0259srd\u0259 xalq\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 erm\u0259ni mill\u0259t&ccedil;il\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259qs\u0259dy&ouml;nl&uuml; \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke&ccedil;iril\u0259n etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259, soyq\u0131r\u0131m\u0131 v\u0259 t\u0259cav&uuml;zkarl\u0131q siyas\u0259ti Az\u0259rbaycan tarixinin faci\u0259l\u0259rl\u0259, o c&uuml;ml\u0259d\u0259n qanl\u0131 hadis\u0259l\u0259rl\u0259 dolu &ccedil;ox a\u011fr\u0131l\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rini t\u0259\u015fkil edir. Bu mill\u0259t&ccedil;i-\u015fovinist siyas\u0259tin \u0259sas m\u0259qs\u0259di az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 &ouml;z tarixi torpaqlar\u0131ndan qovmaqla \u0259z\u0259li Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin uydurduqlar\u0131 &ldquo;B&ouml;y&uuml;k Erm\u0259nistan&rdquo; d&ouml;vl\u0259ti yaratmaq olmu\u015fdur. Tarixi faktlar g&ouml;st\u0259rir ki, strateji bax\u0131mdan m&uuml;h&uuml;m \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malik olan Az\u0259rbaycan\u0131n Qaraba\u011f b&ouml;lg\u0259sinin da\u011fl\u0131q hiss\u0259sin\u0259 \u0130randan v\u0259 T&uuml;rkiy\u0259d\u0259n &ccedil;oxlu sayda erm\u0259ni \u0259halisinin k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;lm\u0259sin\u0259 XIX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131r. Bu d&ouml;vrd\u0259 regionun z\u0259ngin t\u0259bii s\u0259rv\u0259tl\u0259ri &uuml;z\u0259rind\u0259 n\u0259zar\u0259ti \u0259l\u0259 ke&ccedil;irm\u0259k ist\u0259y\u0259n &ccedil;ar Rusiyas\u0131 XVIII \u0259srin sonu XIX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 T&uuml;rki-y\u0259 v\u0259 \u0130rana qar\u015f\u0131 m&uuml;harib\u0259 aparark\u0259n &ldquo;er-m\u0259ni amili&rdquo;nd\u0259n siyasi al\u0259t kimi istifad\u0259 etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>XIX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Qafqazdak\u0131 rus qo\u015funlar\u0131n\u0131n ba\u015f komandan\u0131 P.D.Sisianov G\u0259nc\u0259ni tutduqdan sonra 1805-ci il 22 may tarixli, 19 n&ouml;mr\u0259li raportunda yaz\u0131rd\u0131 ki, Qaraba\u011f &ouml;z&uuml;n&uuml;n co\u011frafi m&ouml;vqeyin\u0259 g&ouml;r\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n, el\u0259c\u0259 d\u0259 \u0130ran\u0131n qap\u0131s\u0131 hesab edilir, buna g&ouml;r\u0259 d\u0259 onu ita\u0259td\u0259 saxlamal\u0131 v\u0259 burada m&ouml;vqeyimizi m&ouml;hk\u0259ml\u0259tm\u0259y\u0259 daha &ccedil;ox c\u0259hd g&ouml;st\u0259rm\u0259liyik. Bel\u0259 bir m\u0259qs\u0259d tezlikl\u0259 h\u0259yata ke&ccedil;irildi. 1805-ci il may\u0131n 14-d\u0259 Qaraba\u011f xan\u0131 \u0130brahim xanla general Sisianov aras\u0131nda m&uuml;qavil\u0259 imzaland\u0131. Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131 Rusiyan\u0131n t\u0259rkibin\u0259 daxil olan kimi P.D.Sisianov d\u0259rhal Qaraba\u011fda &ccedil;arizmin m&ouml;vqeyini m&ouml;hk\u0259ml\u0259tm\u0259k &uuml;&ccedil;&uuml;n C\u0259nubi Qafqaz\u0131n dig\u0259r \u0259yal\u0259tl\u0259rind\u0259n erm\u0259nil\u0259ri bura k&ouml;&ccedil;&uuml;rm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p>Qaraba\u011f \u0259halisinin say\u0131 v\u0259 etnik t\u0259rkibi haqq\u0131nda \u0259trafl\u0131 m\u0259lumat ver\u0259n m&uuml;h&uuml;m s\u0259n\u0259d olan v\u0259 &ccedil;ar m\u0259murlar\u0131 Yermolov v\u0259 Mogilyovski t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259rtib edil\u0259n &ldquo;Qaraba\u011f \u0259yal\u0259tinin t\u0259sviri&rdquo;n\u0259 g&ouml;r\u0259, 1823-c&uuml; ild\u0259 Qaraba\u011f \u0259yal\u0259tind\u0259 20 min 95 ail\u0259, o c&uuml;ml\u0259d\u0259n 15 min 729 az\u0259rbaycanl\u0131 v\u0259 4 min 366 erm\u0259ni ail\u0259si olmu\u015fdur. Y\u0259ni, h\u0259l\u0259 1823-c&uuml; il\u0259 q\u0259d\u0259r Qaraba\u011fa k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;l\u0259n erm\u0259nil\u0259rin hesab\u0131na \u0259yal\u0259td\u0259 erm\u0259ni ail\u0259-l\u0259rinin say\u0131 art\u0131b 4 min 366-ya &ccedil;atm\u0131\u015fd\u0131r. Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259 erm\u0259ni \u0259halisinin xeyli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 &ccedil;oxald\u0131lmas\u0131 XIX \u0259srin 20-ci ill\u0259rind\u0259, x&uuml;susil\u0259 C\u0259nubi Qaf-qaz\u0131n Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edilm\u0259sind\u0259n sonra ba\u015f vermi\u015fdir. 1804-1813-c&uuml;, 1826-1828-ci ill\u0259r Rusiya-\u0130ran v\u0259 1828-1829-cu ill\u0259r Rusiya-T&uuml;rkiy\u0259 m&uuml;harib\u0259l\u0259rinin gedi-\u015find\u0259, h\u0259m d\u0259 sonralar erm\u0259nil\u0259rin \u0130ran, T&uuml;rkiy\u0259 v\u0259 C\u0259nubi Az\u0259rbaycandan k&uuml;tl\u0259vi sur\u0259td\u0259 C\u0259nubi Qafqaza, o c&uuml;ml\u0259d\u0259n Qaraba\u011fa k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;lm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 burada onlar\u0131n say\u0131 ilb\u0259il artma\u011fa ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p>&Ccedil;ar Rusiyas\u0131n\u0131n Qafqaz\u0131 i\u015f\u011fal etm\u0259sini N.N.\u015eavrov a&ccedil;\u0131q s&ouml;yl\u0259yir v\u0259 bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 h\u0259min \u0259raziy\u0259 ilk d\u0259f\u0259 ba\u015fqa mill\u0259tl\u0259rin k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;lm\u0259sini yaz\u0131rd\u0131: &ldquo;Biz m&uuml;st\u0259ml\u0259k\u0259&ccedil;ilik f\u0259aliyy\u0259timiz\u0259 Qafqaza rus \u0259halisinin deyil, xaricil\u0259rin k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;lm\u0259sind\u0259n ba\u015flad\u0131q. V\u0259t\u0259nd\u0259 arzuedilm\u0259z &uuml;ns&uuml;rl\u0259r say\u0131lan bu kolonistl\u0259rd\u0259n Tiflis v\u0259 Yelizavetpol (G\u0259nc\u0259) quberniyalar\u0131nda koloniyalar yaratd\u0131q. Onlara \u0259n yax\u015f\u0131 torpaqlar ayr\u0131ld\u0131 v\u0259 m&uuml;xt\u0259lif imtiyazlar verildi&rdquo;.<\/p>\n<p>Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sin\u0259 \u0259vv\u0259lc\u0259 r\u0259sm\u0259n 124 min, daha sonra is\u0259 qeyri-r\u0259smi olaraq xeyli erm\u0259ni k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;lm&uuml;\u015fd&uuml;r. &Uuml;mumiyy\u0259tl\u0259, 1828-1830-cu ill\u0259r \u0259rzind\u0259 Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sin\u0259 200 mind\u0259n &ccedil;ox erm\u0259ni k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;lm&uuml;\u015fd&uuml;r. Bu faktlar\u0131 N.N.\u015eavrov bel\u0259 t\u0259svir edir: &ldquo;1828-1830-cu ill\u0259r m&uuml;harib\u0259si qurtard\u0131qdan sonra biz 40 mind\u0259n &ccedil;ox \u0130ran v\u0259 84 min T&uuml;rkiy\u0259 erm\u0259nisini k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;b onlar\u0131, dem\u0259k olar ki, erm\u0259nil\u0259r ya\u015famayan Yelizavetpol v\u0259 \u0130r\u0259van quberniyalar\u0131nda, Tiflis, Bor&ccedil;al\u0131, Axalsix, Axalk\u0259l\u0259k q\u0259zalar\u0131n\u0131n \u0259n yax\u015f\u0131 d&ouml;vl\u0259t tor-paqlar\u0131nda yerl\u0259\u015fdirdik. Onlar\u0131n m\u0259skunla\u015fmas\u0131 &uuml;&ccedil;&uuml;n 200.000 desyatind\u0259n &ccedil;ox x\u0259zin\u0259 torpa\u011f\u0131 ayr\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 habel\u0259 bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 m&uuml;s\u0259lmanlardan 2 milyon manatl\u0131qdan &ccedil;ox x&uuml;susi sahibkar torpa\u011f\u0131 sat\u0131n al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. H\u0259min erm\u0259nil\u0259r Yeliza-vetpol quberniyas\u0131n\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259si (Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur) v\u0259 G&ouml;y&ccedil;\u0259 g&ouml;l&uuml;n&uuml;n sahill\u0259rind\u0259 m\u0259skun-la\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131lar. Bunu da n\u0259z\u0259r\u0259 almaq laz\u0131md\u0131r ki, r\u0259smi olaraq k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;l\u0259n 124 min er-m\u0259nid\u0259n ba\u015fqa, buraya qeyri-r\u0259smi k&ouml;&ccedil;\u0259nl\u0259rl\u0259 birlikd\u0259 onlar\u0131n say\u0131 200 min n\u0259f\u0259rd\u0259n &ccedil;oxdur&rdquo;.<\/p>\n<p>Bu fakt onu g&ouml;st\u0259rir ki, k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;l\u0259n erm\u0259nil\u0259r, \u0259sas\u0259n erm\u0259nil\u0259r ya\u015famayan v\u0259 ya az erm\u0259ni ya\u015fayan \u0259razil\u0259rd\u0259 yerl\u0259\u015f-dirildil\u0259r. Buradan bel\u0259 m\u0259lum olur ki, XIX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rin\u0259, x&uuml;susil\u0259 T&uuml;rkm\u0259n&ccedil;ay m&uuml;qavil\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n G\u0259nc\u0259 v\u0259 \u0130r\u0259van quberniyalar\u0131nda erm\u0259nil\u0259rin say\u0131 &ccedil;ox az olmu\u015fdur. Bel\u0259likl\u0259, T&uuml;rkm\u0259n&ccedil;ay m&uuml;qavil\u0259sind\u0259n sonrak\u0131 iki ild\u0259 &ccedil;ar Rusiyas\u0131n\u0131n himay\u0259darl\u0131\u011f\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 erm\u0259nil\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n m&uuml;xt\u0259lif yerl\u0259rind\u0259, o c&uuml;ml\u0259d\u0259n Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259 m\u0259skunla\u015fma\u011fa nail oldular. &Ccedil;arizmin er-m\u0259nil\u0259r\u0259 olan bu himay\u0259darl\u0131\u011f\u0131 sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259 d\u0259 &ouml;z&uuml;n&uuml; g&ouml;st\u0259rirdi.<\/p>\n<p>XIX \u0259srin sonu-XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 C\u0259nubi Qafqaza erm\u0259nil\u0259rin k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;lm\u0259si davam etdirildi. T\u0259kc\u0259 1896-c\u0131 ild\u0259n 1908-ci il\u0259d\u0259k &#8211; 13 ild\u0259 Zaqafqaziyaya 400 min erm\u0259ni k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;lm&uuml;\u015fd&uuml;. Bu bar\u0259d\u0259 N.N.\u015eavrov yaz\u0131r: &ldquo;1896-c\u0131 ild\u0259 general-adyutant \u015eeremetyev Zaqafqaziyada ya\u015fayan erm\u0259-nil\u0259r haqq\u0131nda m\u0259lumat\u0131nda onlar\u0131n say\u0131n\u0131n 900 min n\u0259f\u0259r oldu\u011funu g&ouml;st\u0259rmi\u015fdir. 1908-ci ild\u0259 is\u0259 onlar\u0131n say\u0131 1 milyon 300 min n\u0259f\u0259r\u0259 &ccedil;atm\u0131\u015fd\u0131r, y\u0259ni bu m&uuml;dd\u0259t \u0259rzind\u0259 erm\u0259nil\u0259r 400 min n\u0259f\u0259rd\u0259n art\u0131q &ccedil;oxalm\u0131\u015flar. Hal-haz\u0131rda Zaqafqaziyada ya\u015fayan 1 milyon 300 min erm\u0259nid\u0259n 1 milyon n\u0259f\u0259ri diyar\u0131n k&ouml;kl&uuml; sakinl\u0259ri deyil. Onlar\u0131 buraya biz k&ouml;&ccedil;&uuml;rm&uuml;\u015f&uuml;k&rdquo;.<\/p>\n<p>&Uuml;mumiyy\u0259tl\u0259, Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sin\u0259 erm\u0259nil\u0259rin k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;lm\u0259si b&ouml;lg\u0259d\u0259 demoqrafik v\u0259ziyy\u0259t\u0259 ciddi t\u0259sir g&ouml;st\u0259rdi. 1897-ci ild\u0259 \u0259halinin siyah\u0131yaal\u0131nmas\u0131 zaman\u0131 Qaraba\u011fda ya\u015fayan 54 min 841 ail\u0259d\u0259n 29 min 350-nin az\u0259rbaycanl\u0131, 18 min 616-n\u0131n is\u0259 erm\u0259ni ail\u0259si oldu\u011fu bildirilir. 1917-ci ild\u0259 is\u0259 Qaraba\u011fda erm\u0259nil\u0259rin say\u0131 g\u0259lm\u0259l\u0259rin hesab\u0131na artaraq &uuml;mumi \u0259halinin 46 faizini, az\u0259rbaycanl\u0131lar is\u0259 51 faizini t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>1917-ci ilin &ldquo;Kavkazski kalendar&rdquo; m\u0259cmu\u0259sinin yazd\u0131\u011f\u0131na g&ouml;r\u0259, Qaraba\u011fda 199 min az\u0259rbaycanl\u0131 (58,3 faiz) v\u0259 142 min erm\u0259ni (41,7 faiz) ya\u015fay\u0131rd\u0131. G&ouml;r&uuml;nd&uuml;y&uuml; kimi, &ccedil;ar Rusiyas\u0131n\u0131n himay\u0259si say\u0259sind\u0259 s&uuml;ni sur\u0259td\u0259 erm\u0259nil\u0259rin m\u0259rh\u0259l\u0259-m\u0259rh\u0259l\u0259 k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;l&uuml;b Qaraba\u011fda yerl\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 baxmayaraq, az\u0259rbaycanl\u0131lar h\u0259min torpaqlar\u0131n \u0259z\u0259li sakinl\u0259ri olmaqla yana\u015f\u0131, b&uuml;t&uuml;n d&ouml;vrl\u0259rd\u0259 &ccedil;oxluq t\u0259\u015fkil etmi\u015fl\u0259r. &ldquo;Kavkazski kalendar&rdquo;\u0131n salnam\u0259l\u0259rind\u0259 veril\u0259n statistik m\u0259lumatlar s&uuml;but edir ki, Erm\u0259nistan\u0131n indiki \u0259razisind\u0259 d\u0259 \u0259vv\u0259ll\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131lar erm\u0259nil\u0259rd\u0259n xeyli &ccedil;ox olmu\u015fdur. M\u0259s\u0259l\u0259n, 1886-c\u0131 ild\u0259 G\u0259nc\u0259 (Yelizavetpol) quberniyas\u0131n\u0131n Z\u0259ng\u0259zur q\u0259zas\u0131ndak\u0131 326 k\u0259ndd\u0259n 154-&uuml; az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndi (45,7 faiz), 91-i k&uuml;rd k\u0259ndi (27,8 faiz) v\u0259 yaln\u0131z 81-i erm\u0259ni k\u0259ndi (24,8 faiz) olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>1889-cu ild\u0259 Z\u0259ng\u0259zur q\u0259zas\u0131n\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halisi erm\u0259nil\u0259rd\u0259n 1500 n\u0259f\u0259r &ccedil;ox olmu\u015fdur. 1897-ci ild\u0259 is\u0259 Z\u0259n-g\u0259zurun \u0259halisi 142 min n\u0259f\u0259r olmu\u015fdur ki, onlardan 71,2 mini (50,1 faiz) az\u0259rbaycanl\u0131, 63,6 min n\u0259f\u0259ri is\u0259 (44,8 faiz) erm\u0259ni olmu\u015fdur. Erm\u0259nistan M\u0259rk\u0259zi Statistika \u0130dar\u0259sinin 1962-ci ild\u0259 n\u0259\u015fr olunmu\u015f statistik m\u0259cmu\u0259sind\u0259 g&ouml;st\u0259rilir ki, 1831-ci ild\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin 18 min 766 n\u0259f\u0259r \u0259halisinin 15 min 992 n\u0259f\u0259ri, 1866-c\u0131 ild\u0259 is\u0259 27 min 246 n\u0259f\u0259rd\u0259n 23 min 627 n\u0259f\u0259ri az\u0259rbaycanl\u0131 olmu\u015fdur (y\u0259ni \u0259halinin 85,2 faizi).<\/p>\n<p>Z.Korkodyan\u0131n 1932-ci ild\u0259 \u0130r\u0259vanda n\u0259\u015fr olunmu\u015f &ldquo;Sovet Erm\u0259nistan\u0131n\u0131n \u0259halisi 1831-1931&rdquo; kitab\u0131nda da qeyd edilir ki, \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n \u0130r\u0259van, E&ccedil;mi\u0259dzin, Yeni B\u0259yazid, Aleksandropol q\u0259zalar\u0131nda, Yelizavetpol (G\u0259nc\u0259) quberniyas\u0131n\u0131n Z\u0259ng\u0259zur v\u0259 Qazax-Dilican q\u0259zalar\u0131nda, Tiflis quberniyas\u0131n\u0131n Lori-P\u0259mb\u0259k (Bor&ccedil;al\u0131 mahal\u0131) q\u0259zas\u0131nda 2310 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sind\u0259n 2000-i az\u0259rbaycanl\u0131lara m\u0259xsus olmu\u015fdur. \u0130r\u0259vanda ya\u015fayan 10 min n\u0259f\u0259r \u0259halinin 7 min n\u0259f\u0259ri az\u0259rbaycanl\u0131 olmaqla yana\u015f\u0131, el\u0259c\u0259 d\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131 idar\u0259 ed\u0259n 40 n\u0259f\u0259rin ham\u0131s\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131lar olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>\u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n 1920-ci il\u0259d\u0259k Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 olan q\u0259zalar\u0131nda, x&uuml;susil\u0259 \u0130r\u0259van q\u0259zas\u0131nda az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halinin say\u0131 xeyli &ccedil;ox olmu\u015fdur. M\u0259s\u0259l\u0259n, q\u0259zada olan 99 min n\u0259f\u0259rd\u0259n 62,6 mini az\u0259rbaycanl\u0131 (66 faiz), 36,4 min n\u0259f\u0259ri erm\u0259ni (34 faiz) olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>\u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n E&ccedil;mi\u0259dzin, Yeni B\u0259yazid, S&uuml;rm\u0259li q\u0259zalar\u0131nda is\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar \u0259halinin &uuml;&ccedil;d\u0259birini t\u0259\u015fkil et-mi\u015fdir. 1916-c\u0131 il yanvar\u0131n 1-n\u0259 olan m\u0259lumata g&ouml;r\u0259, bu &ouml;lk\u0259l\u0259rd\u0259 \u0259halinin etnik t\u0259rkibi yen\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n xeyrin\u0259 &ccedil;oxluq t\u0259\u015fkil edirdi. \u0130r\u0259van q\u0259zas\u0131nda 74,2 min n\u0259f\u0259r v\u0259 ya 48 faiz, Z\u0259ng\u0259zur q\u0259zas\u0131nda 119,5 min v\u0259 ya 53,3 faiz, Yeni B\u0259yazid q\u0259zas\u0131nda 50,7 min n\u0259f\u0259r, S&uuml;rm\u0259li q\u0259zas\u0131nda 45 min n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 olmu\u015fdur. Bu r\u0259q\u0259ml\u0259r \u0259yani sur\u0259td\u0259 s&uuml;but edir ki, XIX v\u0259 XX \u0259srl\u0259rin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 indiki Erm\u0259nistan\u0131n \u0259razisind\u0259 yerli \u0259hali olan az\u0259rbaycanl\u0131lar \u0259ks\u0259riyy\u0259t t\u0259\u015fkil etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>Erm\u0259ni mill\u0259t&ccedil;il\u0259ri XIX \u0259srin sonlar\u0131nda &#8211; 1885-ci ild\u0259 Marseld\u0259 &ldquo;Armenakan&rdquo;, 1887-ci ild\u0259 Cenevr\u0259d\u0259 &ldquo;Qn&ccedil;aq&rdquo;, 1890-c\u0131 ild\u0259 is\u0259 Tiflisd\u0259 &ldquo;Da\u015fnaks&uuml;tyun&rdquo; partiyalar\u0131n\u0131 yarat-d\u0131lar. Bundan sonra erm\u0259nil\u0259rin &ldquo;B&ouml;y&uuml;k Erm\u0259nistan&rdquo; yaratmaq iddialar\u0131 yeni m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 q\u0259d\u0259m qoydu.<\/p>\n<p>\n<strong>XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 v\u0259 soyq\u0131r\u0131m\u0131 siyas\u0259ti<\/strong><\/p>\n<p>&Ccedil;ar Rusiyas\u0131n\u0131n m&uuml;st\u0259ml\u0259k\u0259&ccedil;ilik siyas\u0259tinin t\u0259rkib hiss\u0259si olan k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;lm\u0259 prosesi b&uuml;t&uuml;n XIX \u0259sr boyunca davam etdi-rilmi\u015f v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 regionda demoqrafik v\u0259-ziyy\u0259t\u0259 t\u0259sir g&ouml;st\u0259rmi\u015fdir. Erm\u0259nil\u0259rin bu b&ouml;lg\u0259d\u0259 s&uuml;ni sur\u0259td\u0259 &ccedil;oxald\u0131lmas\u0131 onlar\u0131n XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n ba\u015flayaraq Az\u0259rbay-cana qar\u015f\u0131 \u0259razi iddialar\u0131 v\u0259 t\u0259cav&uuml;zkarl\u0131q siyas\u0259tinin ba\u015f qald\u0131rmas\u0131na s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 erm\u0259ni mill\u0259t&ccedil;il\u0259ri &ldquo;Da\u015fnaks&uuml;tyun&rdquo; partiyas\u0131n\u0131n proqram\u0131nda ir\u0259li s&uuml;r&uuml;l\u0259n &ldquo;B&ouml;y&uuml;k Erm\u0259nistan&rdquo; ideyas\u0131n\u0131 realla\u015fd\u0131rmaq istiqam\u0259tind\u0259 f\u0259aliyy\u0259tini ge-ni\u015fl\u0259ndir\u0259r\u0259k &ouml;z tarixi torpaqlar\u0131nda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 planl\u0131 sur\u0259td\u0259 do\u011fma yurdlar\u0131ndan qovmaqla etnik t\u0259miz-l\u0259m\u0259 v\u0259 soyq\u0131r\u0131m\u0131 siyas\u0259tini h\u0259yata ke&ccedil;irm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. Bel\u0259 ki, 1905-1906-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 erm\u0259nil\u0259r Bak\u0131da, G\u0259nc\u0259d\u0259, Qaraba\u011fda, \u0130r\u0259vanda, Nax&ccedil;\u0131vanda, Ordubadda, \u015e\u0259rur-D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259zd\u0259, Tiflisd\u0259, Z\u0259ng\u0259zurda, Qazaxda v\u0259 ba\u015fqa yerl\u0259rd\u0259 dinc az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 q\u0131r\u011f\u0131nlar t&ouml;r\u0259tmi\u015f, \u0259hali amans\u0131zl\u0131qla q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015f, \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 k\u0259ndl\u0259r yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 da\u011f\u0131-d\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri \u015eu\u015fa, Z\u0259ng\u0259zur v\u0259 C\u0259bray\u0131l q\u0259zalar\u0131nda, \u0130r\u0259van v\u0259 G\u0259nc\u0259 quberniyalar\u0131nda az\u0259rbaycanl\u0131lar ya\u015fayan 200-d\u0259n art\u0131q ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sini viran qoymu\u015f, on minl\u0259rl\u0259 soyda\u015f\u0131m\u0131z &ouml;z do\u011fma yurdlar\u0131ndan qa&ccedil;q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k&ouml;&ccedil;k&uuml;n d&uuml;\u015fm&uuml;\u015fl\u0259r. Erm\u0259nil\u0259r 200 mind\u0259n art\u0131q az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131 (u\u015faq, qad\u0131n, qoca) f\u0259rq qoymadan q\u0259tl\u0259 yetirm\u0259kl\u0259 h\u0259min \u0259razil\u0259rd\u0259 &ccedil;ar Rusiyas\u0131n\u0131n onlara v\u0259d etdiyi &ldquo;Erm\u0259nistan d&ouml;vl\u0259ti&rdquo;ni qurmaq &uuml;&ccedil;&uuml;n etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 aparm\u0131\u015flar. Bel\u0259 ki, Birinci D&uuml;nya m&uuml;harib\u0259si ill\u0259rind\u0259 d\u0259 &ccedil;arizmin himay\u0259sin\u0259 s\u0131\u011f\u0131nan erm\u0259nil\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131 davam etdirm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n<p>1917-ci ild\u0259 Rusiyada ba\u015f ver\u0259n fevral v\u0259 oktyabr hadis\u0259l\u0259rind\u0259n sonra &ldquo;Da\u015fnaks&uuml;tyun&rdquo; partiyas\u0131 v\u0259 Erm\u0259ni Milli Konqresi daha geni\u015f f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131lar. Eyni zamanda, V.Lenin t\u0259r\u0259find\u0259n 1917-ci ilin dekabr\u0131nda Qafqaz i\u015fl\u0259ri &uuml;zr\u0259 m&uuml;v\u0259qq\u0259ti f&ouml;vq\u0259lad\u0259 komissar t\u0259yin edil\u0259n S.\u015eaumyan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n k&uuml;tl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n\u0131n t\u0259\u015fkilat&ccedil;\u0131s\u0131 v\u0259 r\u0259hb\u0259rin\u0259 &ccedil;evrildi. Erm\u0259ni silahl\u0131 q&uuml;vv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n 1917-ci ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n 1918-ci ilin mart ay\u0131na q\u0259d\u0259r olan d&ouml;vrd\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda 197 k\u0259nd, Z\u0259ng\u0259zur q\u0259zas\u0131nda 109, Qaraba\u011fda 157 k\u0259nd da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f, dig\u0259r b&ouml;lg\u0259l\u0259rd\u0259 60 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259ni m\u0259hv edilmi\u015f, yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 viran qoyulmu\u015fdur.<\/p>\n<p>1918-ci ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259, y\u0259ni, mart q\u0131r\u011f\u0131n\u0131 \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 bilavasit\u0259 \u015eaumyana tabe olan erm\u0259ni silahl\u0131 q&uuml;vv\u0259l\u0259rinin say\u0131 20 min\u0259 yax\u0131n idi. Bol\u015fevikl\u0259rin, o c&uuml;ml\u0259d\u0259n Leninin himay\u0259si alt\u0131nda \u015eaumyan Bak\u0131 Kommunas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri oldu. H\u0259min il mart\u0131n 30-da erm\u0259ni-bol\u015fevik birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri Bak\u0131 \u015f\u0259-h\u0259rini g\u0259mil\u0259rd\u0259n yayl\u0131m at\u0259\u015fin\u0259 tutdular. Bunun ard\u0131nca is\u0259 silahl\u0131 da\u015fnaklar az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n evl\u0259rin\u0259 h&uuml;cum ed\u0259r\u0259k amans\u0131z q\u0259tll\u0259r t&ouml;r\u0259tdil\u0259r. Mart\u0131n 31-d\u0259 v\u0259 aprelin ilk g&uuml;nl\u0259rind\u0259 q\u0131r\u011f\u0131nlar k&uuml;tl\u0259vi xarakter ald\u0131. Minl\u0259rl\u0259 dinc az\u0259rbaycanl\u0131 yaln\u0131z milli m\u0259nsubiyy\u0259tin\u0259 g&ouml;r\u0259 m\u0259hv edildi. H\u0259min g&uuml;nl\u0259rd\u0259 erm\u0259ni-bol\u015fevik birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri Bak\u0131da 12 min dinc az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131 q\u0259tl\u0259 yetirdil\u0259r. Bu qanl\u0131 hadis\u0259l\u0259r zaman\u0131 insanlar evl\u0259rind\u0259 diri-diri yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, el\u0259c\u0259 d\u0259 x&uuml;susi i\u015fg\u0259nc\u0259l\u0259rl\u0259 v\u0259 amans\u0131zl\u0131qla &ouml;ld&uuml;r&uuml;lm&uuml;\u015fd&uuml;r.<\/p>\n<p>Erm\u0259nil\u0259rin silahl\u0131 h&uuml;cumu n\u0259tic\u0259sind\u0259 1918-ci ilin ilk be\u015f ay\u0131 \u0259rzind\u0259 Quba q\u0259zas\u0131nda 16 mind\u0259n &ccedil;ox insan x&uuml;susi q\u0259d-darl\u0131qla q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015f, 167 k\u0259nd da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r ki, onlardan 35-i haz\u0131rda m&ouml;vcud deyil. Erm\u0259ni-da\u015fnak d\u0259st\u0259l\u0259rinin Quba q\u0259zas\u0131nda az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 k&uuml;tl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 q\u0259tl\u0259 yetirm\u0259l\u0259rin\u0259 dair a\u015fkar edilmi\u015f faktlar son vaxtlar bir daha s&uuml;buta yetirilmi\u015fdir. Bel\u0259 ki, 2007-ci ild\u0259 Quba \u015f\u0259-h\u0259rind\u0259 k&uuml;tl\u0259vi m\u0259zarl\u0131qlar\u0131n a\u015fkar edilm\u0259si erm\u0259ni vandalizmini t\u0259sdiql\u0259y\u0259n faktlard\u0131r. M\u0259zarl\u0131\u011f\u0131n t\u0259dqiqi zaman\u0131 1918-ci ild\u0259 er-m\u0259ni silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin Qubaya h&uuml;cumu zaman\u0131 insanlar\u0131n h\u0259r c&uuml;r zorak\u0131l\u0131\u011fa m\u0259ruz qalaraq q\u0259ddarl\u0131qla q\u0259tl\u0259 yetirilm\u0259si v\u0259 h\u0259min m\u0259zarl\u0131\u011f\u0131n sonradan k&uuml;tl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 basd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f yerli sakinl\u0259r\u0259 m\u0259xsus oldu\u011fu m&uuml;\u0259yy\u0259n edilmi\u015fdir. Onu da qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, Amazasp\u0131n r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 erm\u0259ni h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri Qubada t&uuml;rk-m&uuml;s\u0259lman \u0259halisi il\u0259 yana\u015f\u0131, y\u0259hudil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 da q\u0131r\u011f\u0131nlar t&ouml;r\u0259tmi\u015fl\u0259r. Apar\u0131lan t\u0259dqiqatlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u0259lum olmu\u015fdur ki, 1918-1919-cu ill\u0259rd\u0259 Qubada erm\u0259nil\u0259r t\u0259-r\u0259find\u0259n 3 min n\u0259f\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r y\u0259hudi q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Bundan \u0259lav\u0259, Az\u0259rbaycan\u0131n y&uuml;zl\u0259rl\u0259 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si, o c&uuml;ml\u0259d\u0259n Qaraba\u011fda 150-d\u0259n &ccedil;ox k\u0259nd da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, el\u0259c\u0259 d\u0259 \u015eu\u015fada az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 amans\u0131z q\u0131r\u011f\u0131nlar t&ouml;r\u0259dilmi\u015fdir. Erm\u0259ni da\u015fnaklar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n 1918-ci ilin mart-aprel aylar\u0131nda Bak\u0131da v\u0259 dig\u0259r Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rind\u0259 50 min\u0259 yax\u0131n insan x&uuml;susi i\u015fg\u0259nc\u0259l\u0259rl\u0259 q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015fdir. Z\u0259ng\u0259zur q\u0259zas\u0131nda 10 mind\u0259n &ccedil;ox, \u015eamax\u0131 q\u0259zas\u0131n-da 10 min 270 n\u0259f\u0259r, \u015f\u0259h\u0259rl\u0259 birlikd\u0259 is\u0259 18 min 270 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 amans\u0131zl\u0131qla &ouml;ld&uuml;r&uuml;lm&uuml;\u015fd&uuml;r.<\/p>\n<p>1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 indiki Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f 575 min az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n 565 min n\u0259f\u0259ri &ouml;ld&uuml;r&uuml;lm&uuml;\u015f v\u0259 do\u011fma torpa\u011f\u0131ndan did\u0259rgin sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. Bu r\u0259q\u0259mi Z.Korkodyan &ouml;z&uuml;n&uuml;n &ldquo;Sovet Erm\u0259nistan\u0131n\u0131n \u0259halisi 1831-1931&rdquo; adl\u0131 kitab\u0131nda t\u0259sdiq ed\u0259r\u0259k yaz\u0131r ki, &ldquo;1920-ci ild\u0259 sovet h&ouml;-kum\u0259tin\u0259 da\u015fnaklardan c\u0259mi 10 min n\u0259f\u0259rd\u0259n bir q\u0259d\u0259r art\u0131q t&uuml;rk (az\u0259rbaycanl\u0131) \u0259hali qalm\u0131\u015fd\u0131r. 1922-ci ild\u0259 60 min qa&ccedil;q\u0131n geri qay\u0131td\u0131qdan sonra az\u0259rbaycanl\u0131lar burada 72 min 596 n\u0259f\u0259r, 1931-ci ild\u0259 is\u0259 105 min 838 n\u0259f\u0259r olmu\u015fdur&rdquo;. 1919-cu ilin son iki ay\u0131nda \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n E&ccedil;mi\u0259dzin v\u0259 S&uuml;rm\u0259li q\u0259zalar\u0131nda 96 k\u0259nd, \u0130r\u0259van q\u0259zas\u0131n\u0131n is\u0259 b&uuml;t&uuml;n k\u0259ndl\u0259ri m\u0259hv edilmi\u015f, \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda 132 min az\u0259rbaycanl\u0131 q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>&Uuml;mumilikd\u0259, 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n t&ouml;r\u0259dilmi\u015f k&uuml;tl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n Bak\u0131, Quba, \u015eamax\u0131, K&uuml;rd\u0259mir, L\u0259nk\u0259ranla yana\u015f\u0131, \u015eu\u015fada, \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259, Z\u0259ng\u0259zurda, Nax&ccedil;\u0131vanda, \u015e\u0259rurda, Ordubadda, Qarsda v\u0259 ba\u015fqa b&ouml;lg\u0259l\u0259rd\u0259 amans\u0131z \u015f\u0259kild\u0259 davam etdirilm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 on minl\u0259rl\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259n q\u0259ddar &uuml;sullarla q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015f, bir milyondan &ccedil;ox \u0259hali &ouml;z do\u011fma torpaqlar\u0131ndan did\u0259rgin sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. Tarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259fin-d\u0259n bu v\u0259h\u015filikl\u0259r t&ouml;r\u0259dil\u0259rk\u0259n m\u0259kt\u0259bl\u0259r, m\u0259scidl\u0259r yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, maddi-m\u0259d\u0259niyy\u0259t n&uuml;mun\u0259l\u0259ri m\u0259hv edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>1918-ci il may\u0131n 28-d\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C&uuml;mhuriyy\u0259ti qurulduqdan sonra F&ouml;vq\u0259lad\u0259 T\u0259hqiqat Komissiyas\u0131 yarad\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 erm\u0259nil\u0259rin t&ouml;r\u0259tdikl\u0259ri cinay\u0259tl\u0259r ara\u015fd\u0131r\u0131lma\u011fa ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131r. H&ouml;kum\u0259tin q\u0259rar\u0131 il\u0259 h\u0259r il (1919-cu v\u0259 1920-ci il mar-t\u0131n 31-d\u0259 &Uuml;mummilli Mat\u0259m G&uuml;n&uuml; kimi qeyd edilmi\u015fdir) mart ay\u0131n\u0131n 31-nin Mat\u0259m G&uuml;n&uuml; kimi qeyd edilm\u0259si q\u0259rara al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. Lakin Az\u0259rbaycan Xalq C&uuml;mhuriyy\u0259tinin s&uuml;qutu bu i\u015fi ba\u015fa &ccedil;atd\u0131rma\u011fa imkan verm\u0259di. Az\u0259r-baycan Xalq C&uuml;mhuriyy\u0259ti yarad\u0131lark\u0259n regionda m&ouml;vcud olan geosiyasi v\u0259ziyy\u0259t 1918-ci il may\u0131n 29-da \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin erm\u0259nil\u0259r\u0259 siyasi m\u0259rk\u0259z kimi verilm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b oldu. Bel\u0259likl\u0259, 1918-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda &#8211; ke&ccedil;mi\u015f \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259razisind\u0259 Erm\u0259nistan Respubli-kas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>&Ccedil;ar Rusiyas\u0131n\u0131n m&uuml;st\u0259ml\u0259k\u0259&ccedil;ilik siyas\u0259tinin t\u0259rkib hiss\u0259si olan v\u0259 b&uuml;t&uuml;n XIX \u0259sr boyunca davam etdirilmi\u015f k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;lm\u0259 prosesi n\u0259tic\u0259sind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259 s&uuml;ni sur\u0259td\u0259 &ccedil;oxald\u0131lmas\u0131 onlar\u0131n XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n ba\u015flayaraq Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 \u0259razi iddialar\u0131 v\u0259 t\u0259ca-v&uuml;zkarl\u0131q siyas\u0259tinin ba\u015f qald\u0131rmas\u0131na s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. Erm\u0259nil\u0259rin \u0259n b&ouml;y&uuml;k iddias\u0131 Qaraba\u011f\u0131 v\u0259 Z\u0259ng\u0259zuru \u0259l\u0259 ke&ccedil;irm\u0259k idi. Erm\u0259nistan h&ouml;kum\u0259ti i\u015f\u011fal planlar\u0131n\u0131 h\u0259yata ke&ccedil;irm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 oraya silahl\u0131 q&uuml;vv\u0259l\u0259r g&ouml;nd\u0259rdi. N\u0259tic\u0259d\u0259, Qaraba\u011f torpaqlar\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke&ccedil;irm\u0259y\u0259 can atan erm\u0259ni silahl\u0131 q&uuml;vv\u0259l\u0259ri y&uuml;zl\u0259rl\u0259 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sini da\u011f\u0131td\u0131, minl\u0259rl\u0259 dinc az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halisini q\u0259ddarcas\u0131na m\u0259hv etdi.<\/p>\n<p>1919-cu ilin yanvar\u0131nda da\u015fnak Erm\u0259nistan h&ouml;kum\u0259ti Qaraba\u011fla \u0259laq\u0259dar Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 \u0259razi iddias\u0131 ir\u0259li s&uuml;rd&uuml;. Bununla da, Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sinin Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si &uuml;&ccedil;&uuml;n ilk r\u0259smi c\u0259hd edildi. Problemi dinc vasit\u0259l\u0259rl\u0259 h\u0259ll etm\u0259k &uuml;&ccedil;&uuml;n Az\u0259rbaycan h&ouml;kum\u0259ti d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 t\u0259klifl\u0259rl\u0259 &ccedil;\u0131x\u0131\u015f ets\u0259 d\u0259, da\u015fnaklar\u0131n tutdu\u011fu m&ouml;vqe bu t\u0259klifl\u0259rin h\u0259yata ke&ccedil;m\u0259sin\u0259 mane oldu.<\/p>\n<p>\u018frazi b&uuml;t&ouml;vl&uuml;y&uuml;n&uuml; qoruyub saxlama\u011f\u0131 v\u0259 &ouml;z v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n\u0131n t\u0259hl&uuml;k\u0259sizliyini t\u0259min etm\u0259yi &ouml;z&uuml;n&uuml;n ba\u015fl\u0131ca v\u0259zif\u0259si hesab ed\u0259n Az\u0259rbaycan Xalq C&uuml;mhuriyy\u0259ti Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razi iddialar\u0131n\u0131 q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 r\u0259dd etdi. Az\u0259rbaycan parlamenti &ldquo;Qaraba\u011f&rdquo; m\u0259s\u0259l\u0259sini m&uuml;zakir\u0259 ed\u0259r\u0259k separat&ccedil;\u0131l\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq &uuml;&ccedil;&uuml;n \u0259m\u0259li t\u0259dbirl\u0259r h\u0259yata ke&ccedil;irm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 Az\u0259rbaycan h&ouml;kum\u0259ti 1919-cu il yanvar\u0131n 15-d\u0259 \u015eu\u015fa, C\u0259bray\u0131l, Cavan\u015fir v\u0259 Z\u0259ng\u0259zur q\u0259zalar\u0131n\u0131 G\u0259nc\u0259 quberniyas\u0131ndan ay\u0131r\u0131b, m\u0259rk\u0259zi \u015eu\u015fa \u015f\u0259h\u0259ri olmaqla h\u0259min q\u0259zalardan ibar\u0259t Qaraba\u011f general-qubernatorlu\u011funu yaratd\u0131 v\u0259 Xosrov b\u0259y Sultanov general-qubernator t\u0259yin edildi. Az\u0259rbaycan h&ouml;kum\u0259ti ona tap\u015f\u0131rd\u0131 ki, orada qayda-qanun yarats\u0131n v\u0259 yerli hakimiyy\u0259ti t\u0259\u015fkil etsin.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan h&ouml;kum\u0259tinin g\u0259rgin s\u0259yi n\u0259tic\u0259sind\u0259 1919-cu il noyabr\u0131n 23-d\u0259 Tiflisd\u0259 AB\u015e n&uuml;may\u0259nd\u0259liyinin vasit\u0259&ccedil;iliyi il\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan respublikalar\u0131 aras\u0131nda m&uuml;qavil\u0259 imzaland\u0131. \u0130mzalanan m&uuml;qavil\u0259y\u0259 g&ouml;r\u0259, toqqu\u015fmalar dayand\u0131r\u0131lmal\u0131, m&uuml;bahis\u0259li m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r, o c&uuml;ml\u0259d\u0259n d\u0259 s\u0259rh\u0259d m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri dan\u0131\u015f\u0131qlar yolu il\u0259 h\u0259ll edilm\u0259li idi. Lakin Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259fi bu sazi\u015fi kobud sur\u0259td\u0259 pozmu\u015f v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rin\u0259 &ouml;z qo\u015funlar\u0131n\u0131 g&ouml;n-d\u0259r\u0259r\u0259k az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 d\u0259h\u015f\u0259tli q\u0131r\u011f\u0131nlar t&ouml;r\u0259tmi\u015fdir. B&uuml;t&uuml;n bunlara baxmayaraq, Az\u0259rbaycan Xalq C&uuml;mhuriyy\u0259-tinin m&ouml;vcud oldu\u011fu d&ouml;vrd\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n Qaraba\u011f\u0131 diplomatik v\u0259 h\u0259rbi vasit\u0259l\u0259rl\u0259 \u0259l\u0259 ke&ccedil;irm\u0259k c\u0259hdl\u0259rinin qar\u015f\u0131s\u0131 q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 al\u0131nd\u0131. Lakin Xalq C&uuml;mhuriyy\u0259tinin s&uuml;qutunda da az rol oynamayan da\u015fnaklar\u0131n bu \u0259razi iddialar\u0131 Az\u0259rbaycan sovetl\u0259\u015f\u0259nd\u0259n sonra yenid\u0259n ortaya at\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>C\u0259nubi Qafqaz\u0131n sovetl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n &ouml;z m\u0259qs\u0259dl\u0259ri &uuml;&ccedil;&uuml;n istifad\u0259 ed\u0259n erm\u0259nil\u0259r 1920-ci ild\u0259 Z\u0259ng\u0259zuru v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n bir s\u0131ra torpaqlar\u0131n\u0131 Erm\u0259nistan SSR-y\u0259 daxil etm\u0259y\u0259 nail oldular. Bununla da, Nax&ccedil;\u0131van\u0131n Az\u0259rbaycandan ayr\u0131 sal\u0131nmas\u0131 v\u0259 quru \u0259laq\u0259l\u0259rin k\u0259silm\u0259si ba\u015f vermi\u015fdir. Sonrak\u0131 d&ouml;vrl\u0259rd\u0259 is\u0259 erm\u0259nil\u0259r Erm\u0259nistana verilmi\u015f Z\u0259ng\u0259zurda v\u0259 dig\u0259r \u0259razil\u0259rd\u0259 d\u0259 tarix\u0259n ya\u015fam\u0131\u015f az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n deportasiya edilm\u0259si siyas\u0259tini daha da geni\u015fl\u0259ndirdil\u0259r.<\/p>\n<p>Bu siyas\u0259tin davam\u0131 olaraq Az\u0259rbaycan\u0131n Qaraba\u011f b&ouml;lg\u0259sinin da\u011fl\u0131q hiss\u0259sin\u0259 XIX \u0259srd\u0259 k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;l\u0259n erm\u0259nil\u0259r\u0259 1923-c&uuml; il iyulun 7-d\u0259 muxtar vilay\u0259t statusu verildi. Bu q\u0259rar sovet Rusiyas\u0131n\u0131n himay\u0259si v\u0259 i\u015ftirak\u0131 il\u0259 h\u0259yata ke&ccedil;irildi. Halbuki, ke&ccedil;mi\u015f SSR\u0130 m\u0259kan\u0131ndak\u0131 dig\u0259r respublikalarda Qaraba\u011fda ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259rd\u0259n daha &ccedil;ox erm\u0259ni ya\u015fay\u0131rd\u0131. Bundan ba\u015fqa, Erm\u0259nistanda tarix\u0259n ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n say\u0131n\u0131n Qaraba\u011f erm\u0259nil\u0259rind\u0259n d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 &ccedil;ox olmas\u0131na baxmayaraq, Az\u0259rbaycan onlar &uuml;&ccedil;&uuml;n Erm\u0259nistandan milli-d&ouml;vl\u0259t qurumu yarad\u0131lmas\u0131n\u0131 he&ccedil; vaxt t\u0259l\u0259b etm\u0259mi\u015fdi.<\/p>\n<p>Bununla yana\u015f\u0131, DQMV yarad\u0131lan zaman Az\u0259rbaycan\u0131n 1923-c&uuml; il\u0259 q\u0259d\u0259rki inzibati-\u0259razi b&ouml;lg&uuml;s&uuml; kobudcas\u0131na pozulmu\u015f v\u0259 q\u0259bul edil\u0259n q\u0259rara g&ouml;r\u0259, Cavan\u015fir, Qubadl\u0131, \u015eu\u015fa q\u0259zalar\u0131n\u0131n \u0259razil\u0259ri b&ouml;l&uuml;n&uuml;b DQMV yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. &ldquo;\u018fsasnam\u0259&rdquo;y\u0259 g&ouml;r\u0259, \u015eu\u015fa q\u0259zas\u0131ndan \u015eu\u015fa, Xank\u0259ndi v\u0259 115 k\u0259nd, Cavan\u015fir q\u0259zas\u0131ndan 52 k\u0259nd, Qaryagin q\u0259zas\u0131ndan 30 k\u0259nd, Qubadl\u0131 q\u0259zas\u0131ndan is\u0259 Qalad\u0259r\u0259si DQMV-y\u0259 verilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>N\u0259tic\u0259d\u0259, Az\u0259rbaycan\u0131n ayr\u0131lmaz t\u0259rkib hiss\u0259si olan Qaraba\u011f s&uuml;ni \u015f\u0259kild\u0259 aran v\u0259 da\u011fl\u0131q hiss\u0259l\u0259rin\u0259 b&ouml;l&uuml;nm&uuml;\u015f v\u0259 Az\u0259rbaycan r\u0259hb\u0259rliyi Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259 sonradan m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f erm\u0259nil\u0259r\u0259 muxtariyy\u0259t statusu verm\u0259y\u0259 m\u0259cbur edilmi\u015fdi. Eyni zamanda, bu muxtariyy\u0259t statusu Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda tarix\u0259n ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n r\u0259yi n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmadan v\u0259 onlar\u0131n h&uuml;quqlar\u0131 kobudcas\u0131na pozularaq h\u0259yata ke&ccedil;irilmi\u015fdi.<\/p>\n<p>Bu hadis\u0259 t\u0259kc\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n inzibati-\u0259razi b&ouml;lg&uuml;s&uuml;n&uuml;n pozulmas\u0131 deyil, h\u0259m d\u0259 erm\u0259nil\u0259rin &ouml;lk\u0259miz\u0259 qar\u015f\u0131 g\u0259l\u0259c\u0259k \u0259razi iddialar\u0131 &uuml;&ccedil;&uuml;n bir vasit\u0259 olmu\u015f v\u0259 el\u0259 o vaxt-dan da Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f termini meydana &ccedil;\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r. Muxtariyy\u0259tin yarad\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259bul edil\u0259n dekretd\u0259 vilay\u0259t m\u0259r-k\u0259zinin Xank\u0259ndi olmas\u0131 g&ouml;st\u0259rils\u0259 d\u0259, az sonra 1923-c&uuml; il sentyabr\u0131n 18-d\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f vilay\u0259t partiya komit\u0259sinin q\u0259rar\u0131 il\u0259 Xank\u0259ndinin ad\u0131 d\u0259yi\u015fdirilib S.\u015eaumyan\u0131n \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 Stepanakert adland\u0131r\u0131ld\u0131. Bununla da, Qaraba\u011fda Az\u0259rbaycan\u0131n tarixi yerl\u0259rinin, mahal, rayon v\u0259 k\u0259nd adlar\u0131n\u0131n d\u0259yi\u015fdirilm\u0259sinin t\u0259m\u0259li qoyuldu.<\/p>\n<p>Sovet d&ouml;vr&uuml;nd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Qaraba\u011f b&ouml;lg\u0259sinin da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259 ya\u015fayan erm\u0259ni icmas\u0131 b&uuml;t&uuml;n siyasi, iqtisadi, sosial v\u0259 m\u0259d\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u0259hat\u0259 ed\u0259n muxtariyy\u0259t\u0259 malik olsa da, Erm\u0259nistan &ouml;z \u0259razi iddialar\u0131n\u0131 bir ne&ccedil;\u0259 d\u0259f\u0259 ortaya atm\u0131\u015f, ancaq ist\u0259yin\u0259 nail ola bilm\u0259mi\u015fdir. Lakin bunun \u0259v\u0259zind\u0259 1947-ci il dekabr\u0131n 23-d\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin &ldquo;Erm\u0259nistan SSR-d\u0259n kolxoz&ccedil;u v\u0259 dig\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halinin Az\u0259rbaycan SSR-in K&uuml;r-Araz oval\u0131\u011f\u0131na k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;lm\u0259si haqq\u0131nda&rdquo; q\u0259rar\u0131na \u0259sas\u0259n 1948-53-c&uuml; ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n tarixi torpaqlar\u0131ndan, x&uuml;susil\u0259 d\u0259 \u0130r\u0259van v\u0259 onun \u0259traf rayonlar\u0131ndan k&uuml;tl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 deportasiya olunmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 150 min\u0259 yax\u0131n soyda\u015f\u0131m\u0131z zorak\u0131l\u0131qla Az\u0259rbaycan\u0131n aran rayonlar\u0131na k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;lm&uuml;\u015fd&uuml;r.<\/p>\n<p>\n<strong>XX \u0259srin sonlar\u0131nda Erm\u0259nistan\u0131n Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 \u0259razi iddialar\u0131 v\u0259 h\u0259rbi t\u0259cav&uuml;z&uuml;<\/strong><\/p>\n<p>XX \u0259srin 80-ci ill\u0259rinin ikinci yar\u0131s\u0131nda erm\u0259nil\u0259r &ouml;zl\u0259rinin yax\u0131n v\u0259 uzaq xaricd\u0259ki himay\u0259darlar\u0131n\u0131n k&ouml;m\u0259kliyi il\u0259 &ldquo;B&ouml;y&uuml;k Erm\u0259nistan&rdquo; ideyas\u0131n\u0131 h\u0259yata ke&ccedil;irm\u0259k &uuml;&ccedil;&uuml;n yaranm\u0131\u015f v\u0259ziyy\u0259td\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k yenid\u0259n Az\u0259rbaycan\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f b&ouml;lg\u0259sin\u0259 dair \u0259razi iddialar\u0131 ir\u0259li s&uuml;rd&uuml;l\u0259r. H\u0259r d\u0259f\u0259 Qaraba\u011fa dair \u0259razi iddialar\u0131 k\u0259nardan, m\u0259hz Erm\u0259nistan\u0131n t\u0259bli\u011fi, t\u0259hriki v\u0259 t\u0259zyiqi il\u0259 ortaya at\u0131l\u0131rd\u0131. He&ccedil; \u015f&uuml;bh\u0259siz, erm\u0259nil\u0259rin bu \u0259razi iddialar\u0131 bird\u0259n-bir\u0259 deyil, Yerevanda v\u0259 Q\u0259rbd\u0259 olan himay\u0259darlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259l\u0259 xeyli \u0259vv\u0259l diqq\u0259tl\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259 h\u0259rt\u0259r\u0259fli plan \u0259sas\u0131nda haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131. Sovet d&ouml;vr&uuml;nd\u0259 m\u0259rk\u0259zi hakimiyy\u0259t orqanlar\u0131n\u0131n himay\u0259darl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259leyhin\u0259 m\u0259qs\u0259dy&ouml;nl&uuml; \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259bli\u011fat kampaniyas\u0131 apar\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259, neqativ ictimai fikir formala\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Erm\u0259ni ideoloqlar\u0131 v\u0259 onlar\u0131n ilhamvericil\u0259ri Az\u0259rbaycan\u0131n tarixi, sosial-iqtisadi inki\u015faf\u0131 haqq\u0131nda faktlar\u0131 a&ccedil;\u0131q-a\u015fkar saxtala\u015fd\u0131raraq b&uuml;t&uuml;n \u0130ttifaq miqyas\u0131nda yaym\u0131\u015fd\u0131lar.<\/p>\n<p>1988-ci il hadis\u0259l\u0259ri ba\u015flananda ilk vaxtlar v\u0259ziyy\u0259ti son d\u0259r\u0259c\u0259 g\u0259rginl\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259, ictimai r\u0259yi &ouml;z t\u0259r\u0259fl\u0259rin\u0259 &ccedil;\u0259km\u0259y\u0259 &ccedil;al\u0131\u015fan erm\u0259ni siyas\u0259t&ccedil;il\u0259ri v\u0259 onlar\u0131n himay\u0259darlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n vilay\u0259tin iqtisadi geriliyi p\u0259rd\u0259si alt\u0131nda Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si &uuml;&ccedil;&uuml;n uzun m&uuml;dd\u0259td\u0259n b\u0259ri haz\u0131rlanm\u0131\u015f plan &uuml;zr\u0259 Xank\u0259ndid\u0259 v\u0259 Yerevanda davaml\u0131 t\u0259till\u0259r ke&ccedil;irilir, m&uuml;\u0259ssis\u0259l\u0259r dayand\u0131r\u0131l\u0131r v\u0259 k&uuml;tl\u0259vi mitinql\u0259r t\u0259\u015fkil edilirdi. Lakin ba\u015f ver\u0259n sonrak\u0131 hadis\u0259l\u0259r DQMV-nin sosial-iqtisadi geriliyi bar\u0259d\u0259 erm\u0259ni siyas\u0259t&ccedil;il\u0259ri v\u0259 onlar\u0131n M\u0259rk\u0259zd\u0259ki himay\u0259darlar\u0131n\u0131n ir\u0259li s&uuml;rd&uuml;kl\u0259ri bu saxta tezisin yaln\u0131z b\u0259han\u0259, \u0259sas m\u0259qs\u0259din is\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 \u0259razi iddias\u0131 oldu\u011funu g&ouml;st\u0259rdi.<\/p>\n<p>Art\u0131q ilin ikinci yar\u0131s\u0131nda v\u0259ziyy\u0259t o q\u0259d\u0259r m&uuml;r\u0259kk\u0259bl\u0259\u015fdi ki, DQMV-nin az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halisin\u0259 qar\u015f\u0131 silahl\u0131 t\u0259cav&uuml;z oldu. Bel\u0259 ki, avqustun ax\u0131r\u0131 v\u0259 sentyabr\u0131n \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 K\u0259rkicahan v\u0259 Xocal\u0131 &uuml;z\u0259rin\u0259 erm\u0259nil\u0259rin k&uuml;tl\u0259vi h&uuml;cumu ba\u015f verdi. Sentyabr\u0131n 18-d\u0259 erm\u0259nil\u0259r Xank\u0259ndid\u0259 ya\u015fayan 15 min\u0259 q\u0259-d\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131 \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n zorak\u0131l\u0131qla &ccedil;\u0131xard\u0131lar, onlar\u0131n evl\u0259ri yand\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>1989-cu il dekabr\u0131n 1-d\u0259 Erm\u0259nistan SSR Ali Soveti Az\u0259rbaycan\u0131n suverenliyini kobud sur\u0259td\u0259 pozaraq DQMV-nin Erm\u0259nistan SSR-\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda Konstitusiyaya zidd q\u0259rar q\u0259bul etdi. DQMV-nin m&uuml;\u0259ssis\u0259l\u0259ri Erm\u0259nistan\u0131n m&uuml;vafiq nazirlik v\u0259 idar\u0259l\u0259rinin tabeliyin\u0259 verildi. Birba\u015fa sovet r\u0259hb\u0259rliyinin f\u0259aliyy\u0259tsizliyi, b\u0259z\u0259n is\u0259 a&ccedil;\u0131q himay\u0259darl\u0131\u011f\u0131 say\u0259sind\u0259 DQMV iqtisadiyyat\u0131n\u0131n v\u0259 dig\u0259r sah\u0259l\u0259rinin, faktiki olaraq, Az\u0259rbaycandan ayr\u0131lmas\u0131 v\u0259 Erm\u0259-nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si ba\u015f verdi. B&uuml;t&uuml;n rayon partiya komit\u0259l\u0259ri Erm\u0259nistan KP-nin t\u0259rkibin\u0259 daxil edildi. DQMV \u0259razisind\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n bayra\u011f\u0131 qald\u0131r\u0131ld\u0131. Sovet r\u0259hb\u0259rliyinin &ccedil;ox ciddi v\u0259 ba\u011f\u0131\u015flan\u0131lmaz s\u0259hvl\u0259ri v\u0259 erm\u0259nip\u0259r\u0259st siyas\u0259ti 1990-c\u0131 ilin sonu-1991-ci ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 v\u0259ziy-y\u0259tin getdikc\u0259 k\u0259skinl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 g\u0259tirib &ccedil;\u0131xard\u0131, DQMV v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Erm\u0259nistanla h\u0259ms\u0259rh\u0259d b&ouml;lg\u0259l\u0259rind\u0259 erm\u0259ni t\u0259cav&uuml;z&uuml; daha geni\u015f miqyas ald\u0131.<\/p>\n<p>Bu ill\u0259rd\u0259 Moskva-Bak\u0131 s\u0259rni\u015fin qatarlar\u0131nda, Tbilisi-Bak\u0131, Tbilisi-A\u011fdam, A\u011fdam-\u015eu\u015fa, A\u011fdam-Xocal\u0131 mar\u015frutlar\u0131 &uuml;zr\u0259 avtomobill\u0259rd\u0259 t&ouml;r\u0259dil\u0259n terror aktlar\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 y&uuml;zl\u0259rl\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n h\u0259yat\u0131na son qoyuldu. Minl\u0259rl\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 SSR\u0130-nin hakim dair\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n himay\u0259 edil\u0259n erm\u0259nil\u0259rin i\u015f\u011fal&ccedil;\u0131l\u0131q siyas\u0259tinin qurban\u0131 oldu. T\u0259\u0259ss&uuml;f ki, hadis\u0259l\u0259rin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131nda erm\u0259ni separat&ccedil;\u0131lar\u0131n\u0131n qar-\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmamas\u0131 v\u0259ziyy\u0259ti get-ged\u0259 k\u0259skinl\u0259\u015fdirirdi. N\u0259tic\u0259d\u0259, erm\u0259nil\u0259r Az\u0259r-baycan h&ouml;kum\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n n\u0259zar\u0259t olun-mayan vilay\u0259td\u0259 Erm\u0259nistandan g&ouml;nd\u0259ril\u0259n silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259r v\u0259 h\u0259rbi texnikan\u0131n k&ouml;m\u0259yi il\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 daha qanl\u0131 cinay\u0259tl\u0259r t&ouml;r\u0259tdil\u0259r ki, bu da m&uuml;naqi\u015f\u0259nin b&ouml;y&uuml;y&uuml;b irimiqyasl\u0131 m&uuml;harib\u0259y\u0259 &ccedil;evrilm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b oldu.<\/p>\n<p>1991-ci ild\u0259n Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259 ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259rin g\u0259rginliyi get-ged\u0259 art\u0131rd\u0131. Art\u0131q ictimai-siyasi v\u0259ziyy\u0259t b&ouml;y&uuml;k f\u0259lak\u0259tin yax\u0131nla\u015fmas\u0131ndan x\u0259b\u0259r verirdi. H\u0259min ilin iyun-dekabr aylar\u0131nda erm\u0259ni silahl\u0131 q&uuml;vv\u0259l\u0259rinin Xocav\u0259ndin Qarada\u011fl\u0131 v\u0259 \u018fsg\u0259ran rayonunun Me\u015f\u0259li k\u0259ndin\u0259 h&uuml;cumu n\u0259tic\u0259sind\u0259 12 n\u0259f\u0259r &ouml;ld&uuml;r&uuml;ld&uuml;, 15 n\u0259f\u0259r is\u0259 yaraland\u0131. H\u0259min ilin avqust v\u0259 sentyabr aylar\u0131nda \u015eu\u015fa-C\u0259milli, A\u011fdam-Xocav\u0259nd v\u0259 A\u011fdam-Qarada\u011fl\u0131 avtobuslar\u0131n\u0131n erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n at\u0259\u015f\u0259 tutulmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 17 n\u0259f\u0259r h\u0259lak oldu, 90 n\u0259f\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r az\u0259rbay-canl\u0131 yaraland\u0131. 1991-ci il oktyabr\u0131n sonunda v\u0259 noyabr ay\u0131 \u0259rzind\u0259 Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259ki 30-dan &ccedil;ox ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si, o c&uuml;ml\u0259d\u0259n Tu\u011f, \u0130mar\u0259t-Q\u0259rv\u0259nd, S\u0131rxav\u0259nd, Me\u015f\u0259li, C\u0259milli, Umudlu, Qarada\u011fl\u0131, K\u0259rkicahan v\u0259 s. bu kimi dig\u0259r strateji \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malik k\u0259ndl\u0259rimiz erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n yand\u0131r\u0131ld\u0131, da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131 v\u0259 talan edildi.<\/p>\n<p>&Uuml;mumiyy\u0259tl\u0259, 1988-1991-ci ill\u0259rd\u0259, y\u0259ni hadis\u0259l\u0259rin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131ndan SSR\u0130-nin s&uuml;qutuna q\u0259d\u0259r olan d&ouml;vrd\u0259 \u0130ttifaq\u0131n hakim dair\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n himay\u0259 edil\u0259n Erm\u0259nistan Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 a&ccedil;\u0131q-a\u015fkar t\u0259cav&uuml;zkarl\u0131q siyas\u0259ti yeritmi\u015f, n\u0259tic\u0259d\u0259 dinc sakinl\u0259r q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015f, ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f, talan edilmi\u015f v\u0259 yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f b&ouml;lg\u0259sind\u0259 ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259r\u0259 Az\u0259rbaycandan ayr\u0131laraq Erm\u0259nistanla birl\u0259\u015fm\u0259yin z\u0259ruriliyin\u0259 nail olmaq ideyas\u0131n\u0131 s&uuml;ni sur\u0259td\u0259 q\u0259bul etdir\u0259n t\u0259cav&uuml;zkar d&ouml;vl\u0259t buna nail olmaq &uuml;&ccedil;&uuml;n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fdan 50 min az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131na v\u0259 t\u0259cav&uuml;z\u0259 m\u0259ruz qoyub did\u0259rgin salm\u0131\u015fd\u0131r. Bu ill\u0259r \u0259rzind\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n t&ouml;r\u0259dilmi\u015f 2559 toqqu\u015fma, 315 silahl\u0131 basq\u0131n, 1388 at\u0259\u015f\u0259 tutma hallar\u0131 qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r ki, bunlar\u0131n da n\u0259tic\u0259sind\u0259 514 n\u0259f\u0259r h\u0259lak olmu\u015f, 1318 n\u0259f\u0259r yaralanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Eyni zamanda, bu d&ouml;vrd\u0259 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Erm\u0259nistandak\u0131 185 az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndind\u0259n 250 min n\u0259f\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 t\u0259cav&uuml;z\u0259 m\u0259ruz qalaraq zorak\u0131l\u0131qla do\u011fma yurdlar\u0131ndan qovuldu. N\u0259tic\u0259d\u0259, Erm\u0259nistan\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131lardan t\u0259mizl\u0259m\u0259k aksiyas\u0131 h\u0259yata ke&ccedil;iril\u0259r\u0259k 216 az\u0259rbaycanl\u0131 v\u0259h\u015fic\u0259sin\u0259 q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015f, minl\u0259rl\u0259 qad\u0131n, u\u015faq v\u0259 qoca b\u0259d\u0259n x\u0259sar\u0259ti alm\u0131\u015f, on minl\u0259rl\u0259 ail\u0259nin \u0259mlak\u0131 qar\u0259t olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>1992-ci ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n ba\u015flayaraq Erm\u0259nistan ordusu bir-birinin ard\u0131nca yuxar\u0131 Qaraba\u011fda az\u0259rbaycanl\u0131lar ya\u015fayan sonuncu ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rini d\u0259 i\u015f\u011fal etdi. Bel\u0259 ki, fevral ay\u0131n\u0131n 12-d\u0259 \u015eu\u015fan\u0131n Mal\u0131b\u0259yli v\u0259 Qu\u015f&ccedil;ular k\u0259ndl\u0259ri Erm\u0259nistan silahl\u0131 q&uuml;vv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n z\u0259bt olundu. Fevral\u0131n 13-d\u0259n 17-d\u0259k Xocav\u0259nd rayonunun Qarada\u011fl\u0131 k\u0259ndin\u0259 silahl\u0131 h&uuml;cum zaman\u0131 118 n\u0259f\u0259r (u\u015faq, qad\u0131n, qoca) \u0259sir g&ouml;t&uuml;r&uuml;lm&uuml;\u015f, 33 n\u0259f\u0259r erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n g&uuml;ll\u0259l\u0259nmi\u015f eyni zamanda, &ouml;ld&uuml;r&uuml;l\u0259n v\u0259 yaral\u0131 halda olanlar\u0131 bir yerd\u0259 t\u0259s\u0259rr&uuml;fat quyusuna t&ouml;k\u0259r\u0259k basd\u0131rm\u0131\u015flar. \u018fsir g&ouml;t&uuml;r&uuml;l\u0259nl\u0259rd\u0259n 68 n\u0259f\u0259ri amans\u0131zl\u0131qla &ouml;ld&uuml;r&uuml;lm&uuml;\u015f, 50 n\u0259f\u0259ri is\u0259 b&ouml;y&uuml;k &ccedil;\u0259tinlikl\u0259 \u0259sirlikd\u0259n azad edilmi\u015fdir. Azad olunanlar\u0131n 18 n\u0259f\u0259ri ald\u0131q-lar\u0131 sa\u011falmaz yaralardan sonra v\u0259fat etmi\u015fdir. \u018fsirlikd\u0259 saxlan\u0131lanlara qar\u015f\u0131 v\u0259h\u015fi, vandalizm h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259ri il\u0259 davran\u0131l-mas\u0131, insanlar\u0131n ba\u015flar\u0131n\u0131n k\u0259silm\u0259si, diri-diri basd\u0131r\u0131lmas\u0131, di\u015fl\u0259rinin zorla &ccedil;\u0131xar\u0131l-mas\u0131, ac-susuz saxlan\u0131lmas\u0131, i\u015fg\u0259nc\u0259 veril\u0259r\u0259k &ouml;ld&uuml;r&uuml;lm\u0259si insanl\u0131\u011fa qar\u015f\u0131 t&ouml;r\u0259dilmi\u015f \u0259n a\u011f\u0131r cinay\u0259t hadis\u0259si idi. Qarada\u011fl\u0131 k\u0259ndind\u0259 2 ail\u0259nin h\u0259r birind\u0259n 4 n\u0259f\u0259r &ouml;ld&uuml;r&uuml;lm&uuml;\u015f, 42 ail\u0259 &ouml;z ba\u015f&ccedil;\u0131s\u0131n\u0131 itirmi\u015f, 140-a yax\u0131n u\u015faq yetim qalm\u0131\u015fd\u0131r. &Uuml;mumilikd\u0259, \u0259halisi erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259sl soyq\u0131r\u0131m\u0131na m\u0259ruz qalm\u0131\u015f bu k\u0259ndd\u0259 91 n\u0259f\u0259r, y\u0259ni k\u0259nd sakinl\u0259rinin h\u0259r 10 n\u0259-f\u0259rind\u0259n biri q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>1992-ci il fevral\u0131n 25-d\u0259n 26-na ke&ccedil;\u0259n gec\u0259 Erm\u0259nistan silahl\u0131 q&uuml;vv\u0259l\u0259ri Xank\u0259ndid\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n sovet ordusundan qal-m\u0131\u015f 366-c\u0131 motoat\u0131c\u0131 alay\u0131n 180 n\u0259f\u0259r h\u0259rbi m&uuml;t\u0259x\u0259ssisi v\u0259 a\u011f\u0131r texnikas\u0131n\u0131n i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Xocal\u0131 \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 h&uuml;cum ed\u0259r\u0259k \u015f\u0259h\u0259ri yerl\u0259-yeksan etdil\u0259r. &Ccedil;oxsayl\u0131 a\u011f\u0131r texnika il\u0259 \u015f\u0259h\u0259r tamamil\u0259 da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131, yand\u0131r\u0131ld\u0131 v\u0259 insanlar x&uuml;susi q\u0259ddarl\u0131qla q\u0259tl\u0259 yetirildi. Bu soyq\u0131r\u0131m\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 r\u0259smi r\u0259q\u0259ml\u0259r\u0259 g&ouml;r\u0259, 613 n\u0259f\u0259r &ouml;ld&uuml;r&uuml;lm&uuml;\u015fd&uuml; ki, onlardan 63 n\u0259f\u0259ri u\u015faq, 106 n\u0259f\u0259ri qad\u0131n, 70 n\u0259f\u0259ri is\u0259 qoca idi. 8 ail\u0259 tamamil\u0259 m\u0259hv edilmi\u015fdi. 487 n\u0259f\u0259r \u015fik\u0259st olmu\u015fdu ki, onlardan da 76-s\u0131 u\u015faqd\u0131r. Bundan \u0259lav\u0259, 1275 n\u0259f\u0259r \u0259sir g&ouml;t&uuml;r&uuml;lm&uuml;\u015f, 150 n\u0259f\u0259rin taleyi indiy\u0259 kimi nam\u0259lumdur.<\/p>\n<p>Xocal\u0131ya h&uuml;cum zaman\u0131 366-c\u0131 motoat\u0131c\u0131 alay\u0131n 3-c&uuml; batalyonunda onlarca erm\u0259ni zabiti v\u0259 giziri i\u015ftirak etmi\u015fdir. Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131nda izl\u0259ri itirm\u0259k &uuml;&ccedil;&uuml;n 1992-ci il mart\u0131n 2-d\u0259 sovetl\u0259rd\u0259n qalma 366-c\u0131 motoat\u0131c\u0131 alay G&uuml;rc&uuml;stan\u0131n Vaziani \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;ld&uuml;, mart\u0131n 10-da is\u0259 h\u0259min alay l\u0259\u011fv edil\u0259r\u0259k, \u015f\u0259xsi hey\u0259ti v\u0259 h\u0259rbi texnikas\u0131 ba\u015fqa h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259r\u0259 payland\u0131.<\/p>\n<p>1992-ci il may\u0131n 8-d\u0259 \u0130ran\u0131n t\u0259\u015f\u0259bb&uuml;s&uuml; il\u0259 Tehranda Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rl\u0259ri aras\u0131nda &uuml;&ccedil;t\u0259r\u0259fli g&ouml;r&uuml;\u015f ke&ccedil;irildi. El\u0259 h\u0259min g&uuml;n \u015eu\u015fa i\u015f\u011fal edildi. Sonralar ayd\u0131n oldu ki, g&ouml;r&uuml;\u015f zaman\u0131 Az\u0259rbaycan-Erm\u0259nistan s\u0259rh\u0259di boyu v\u0259 Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259 at\u0259\u015fin dayand\u0131r\u0131lmas\u0131ndan erm\u0259ni t\u0259r\u0259fi, \u0259slind\u0259, ba\u015fqa m\u0259qs\u0259d g&uuml;d&uuml;rm&uuml;\u015f. M\u0259hz bu g&ouml;r&uuml;\u015f Erm\u0259nistana beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259td\u0259n &ouml;z niyy\u0259tl\u0259rini gizl\u0259tm\u0259k &uuml;&ccedil;&uuml;n laz\u0131m idi. \u015e&uuml;bh\u0259siz ki, Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rliyi haz\u0131rlanm\u0131\u015f h&uuml;cum \u0259m\u0259liyyat\u0131ndan \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n x\u0259b\u0259rdar olmu\u015fdur. &Ccedil;&uuml;nki \u015eu\u015fan\u0131n i\u015f\u011fal\u0131 Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rliyinin Tehranda dan\u0131\u015f\u0131qlar apard\u0131\u011f\u0131 vaxtla &uuml;st-&uuml;st\u0259 d&uuml;\u015f&uuml;r v\u0259 ba\u011flanan s&uuml;lh m&uuml;qavil\u0259si m&uuml;r\u0259kk\u0259bin qurudu\u011fu ana q\u0259d\u0259r q&uuml;vv\u0259d\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131r. Bununla yana\u015f\u0131, erm\u0259nil\u0259r, h\u0259mi\u015f\u0259 oldu\u011fu kimi, h&uuml;cum \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 b&uuml;t&uuml;n d&uuml;nyaya \u015eu\u015fadan Xank\u0259ndiy\u0259 g&uuml;cl&uuml; h&uuml;cumlar edilm\u0259si bar\u0259d\u0259 dezinformasiya yaym\u0131\u015fd\u0131lar.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, \u0259n m&uuml;asir texnika hesab\u0131na 289 kvadratkilometr \u0259razisi, 24 000 n\u0259f\u0259r \u0259halisi, 1 \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 30 k\u0259ndd\u0259n ibar\u0259t olan \u015eu\u015fa rayonu Erm\u0259nistan silahl\u0131 q&uuml;vv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edildi. \u015eu\u015fa u\u011frunda d&ouml;y&uuml;\u015fl\u0259rd\u0259 195 n\u0259f\u0259r \u015f\u0259hid oldu, 165 n\u0259f\u0259r is\u0259 yaraland\u0131, 58 n\u0259f\u0259r itkin d&uuml;\u015fd&uuml;. Bu hadis\u0259 m&uuml;t\u0259madi \u015f\u0259kild\u0259 BMT Nizamnam\u0259sini v\u0259 AT\u018fT-in prinsipl\u0259rini kobud \u015f\u0259kild\u0259 pozaraq Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sini zorla Erm\u0259nistana ilhaq etm\u0259y\u0259 &ccedil;al\u0131\u015fan Erm\u0259nistan h&ouml;kum\u0259tinin beyn\u0259lxalq h&uuml;quq normalar\u0131 il\u0259 bir araya s\u0131\u011fmayan t\u0259cav&uuml;zkar siyas\u0259t yeritdiyini bir daha t\u0259sdiq etdi. \u015eu\u015fan\u0131n i\u015f\u011fal\u0131 sonralar dig\u0259r Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rinin itirilm\u0259sind\u0259 \u0259sas rol oynad\u0131. Az\u0259rbaycan\u0131n q\u0259dim musiqi v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259rk\u0259zi \u015eu\u015fa \u015f\u0259h\u0259rinin i\u015f\u011fal\u0131ndan sonra erm\u0259ni h\u0259rbi q&uuml;vv\u0259l\u0259ri \u015eu\u015fa-La&ccedil;\u0131n yolunu ba\u011flayaraq birba\u015fa Er-m\u0259nistan Respublikas\u0131 \u0259razisind\u0259n La&ccedil;\u0131n \u015f\u0259h\u0259rini g&uuml;cl&uuml; top at\u0259\u015fin\u0259 tutdular. Erm\u0259ni h\u0259rbi q&uuml;vv\u0259l\u0259rinin m\u0259qs\u0259di i\u015f\u011fal etdikl\u0259ri Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda m&ouml;hk\u0259ml\u0259nm\u0259k, Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sini Erm\u0259nistan Respublikas\u0131na birl\u0259\u015fdirm\u0259k &uuml;&ccedil;&uuml;n onlar\u0131n aras\u0131nda d\u0259hliz a&ccedil;maq idi.<\/p>\n<p>\u015eu\u015fa i\u015f\u011fal edildikd\u0259n az sonra erm\u0259nil\u0259r q\u0131sa m&uuml;dd\u0259t \u0259rzind\u0259, y\u0259ni may\u0131n 18-d\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fdan k\u0259narda yerl\u0259\u015f\u0259n q\u0259dim Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259ri La&ccedil;\u0131n\u0131 da z\u0259bt etdil\u0259r. N\u0259tic\u0259d\u0259, 1835 kvadratkilometr \u0259razisi, 71 000 n\u0259f\u0259r \u0259halisi v\u0259 120 k\u0259ndi olan La&ccedil;\u0131n rayonu Erm\u0259nistan silahl\u0131 q&uuml;vv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olundu. He&ccedil; \u015f&uuml;bh\u0259siz ki, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f b&ouml;lg\u0259sinin erm\u0259ni icmas\u0131, h\u0259tta ist\u0259s\u0259ydi bel\u0259, k\u0259nardan &ccedil;ox b&ouml;y&uuml;k k&ouml;m\u0259k olmadan Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rini i\u015f\u011fal ed\u0259 bilm\u0259zdi. Bel\u0259likl\u0259, &ldquo;&ouml;z m&uuml;q\u0259dd\u0259rat\u0131n\u0131 t\u0259yin etm\u0259k&rdquo; ideyas\u0131n\u0131 realla\u015fd\u0131rmaq ad\u0131 alt\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f b&ouml;lg\u0259sini Erm\u0259nistanla birl\u0259\u015fdir\u0259n d\u0259hliz silah g&uuml;c&uuml;n\u0259 \u0259l\u0259 ke&ccedil;irildi. La&ccedil;\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal\u0131 m&uuml;harib\u0259nin Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f h&uuml;dudlar\u0131ndan &ccedil;\u0131xd\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n h\u0259rbi i\u015f\u011fal&ccedil;\u0131l\u0131q niyy\u0259tinin b&ouml;y&uuml;k oldu\u011funu g&ouml;st\u0259rdi. Erm\u0259nil\u0259rin &ldquo;humanitar d\u0259hliz&rdquo; adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bu yol il\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa k&uuml;lli miqdarda silah, d&ouml;y&uuml;\u015f sursat\u0131 v\u0259 h\u0259rbi q&uuml;vv\u0259 g\u0259tirildi.<\/p>\n<p>N\u0259tic\u0259d\u0259, monoetnik d&ouml;vl\u0259t yaratma\u011fa nail olan Erm\u0259nistan silahl\u0131 q&uuml;vv\u0259l\u0259ri ona himay\u0259darl\u0131q ed\u0259n d&ouml;v-l\u0259tl\u0259rin k&ouml;m\u0259yind\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f b&ouml;lg\u0259sinin (4,4 min kvadratkilometr) h&uuml;dudlar\u0131ndan k\u0259narda yerl\u0259\u015f\u0259n v\u0259 onun \u0259razisind\u0259n 4 d\u0259f\u0259 b&ouml;y&uuml;k olan La&ccedil;\u0131n, K\u0259lb\u0259c\u0259r, A\u011fdam, F&uuml;zuli, C\u0259bray\u0131l, Qubadl\u0131 v\u0259 Z\u0259ngilan b&ouml;lg\u0259l\u0259rini i\u015f\u011fal etdi. B&uuml;t&uuml;n bu \u0259razil\u0259r erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259-find\u0259n etnik t\u0259mizl\u0259nm\u0259y\u0259 m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131r. Bel\u0259 ki, Erm\u0259nistan\u0131n \u0259razi iddias\u0131 obyekti olan Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n erm\u0259ni icmas\u0131n\u0131n &ouml;z m&uuml;q\u0259dd\u0259rat\u0131n\u0131 t\u0259yin etm\u0259k c\u0259hdi kimi q\u0259l\u0259m\u0259 verdiyi bu proses Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rind\u0259n 1 milyondan &ccedil;ox az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halinin &ouml;z torpa\u011f\u0131nda qa&ccedil;q\u0131n v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 d&uuml;\u015fm\u0259sin\u0259 g\u0259tirib &ccedil;\u0131xard\u0131.<\/p>\n<p>Haz\u0131rda Az\u0259rbaycan \u0259razisinin 20 faizd\u0259n &ccedil;ox hiss\u0259si Erm\u0259nistan silahl\u0131 q&uuml;vv\u0259l\u0259rinin i\u015f\u011fal\u0131 alt\u0131ndad\u0131r. \u0130\u015f\u011fal n\u0259tic\u0259sind\u0259 900-\u0259 yax\u0131n ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si, 22 muzey v\u0259 4 r\u0259sm qalereyas\u0131, tarixi \u0259h\u0259miyy\u0259ti olan 9 saray, nadir tarixi \u0259h\u0259miyy\u0259tli 40 min muzey s\u0259rv\u0259ti v\u0259 eksponat\u0131, 44 m\u0259b\u0259d v\u0259 9 m\u0259scid da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f, talan edilmi\u015f v\u0259 yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Bundan \u0259lav\u0259, 927 kitabxanada 4,6 milyon kitab v\u0259 qiym\u0259tli tarixi \u0259lyazmalar m\u0259hv edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Eyni zamanda, d&ouml;vl\u0259t terrorizmi v\u0259 soyq\u0131r\u0131m\u0131 siyas\u0259ti yerid\u0259n Erm\u0259nistan v\u0259 i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rd\u0259ki separat&ccedil;\u0131 rejim t\u0259r\u0259find\u0259n &uuml;mumilikd\u0259, m&uuml;xt\u0259lif s\u0259pkili (s\u0259rni\u015fin avtobuslar\u0131nda, s\u0259rni\u015fin v\u0259 y&uuml;k qatarlar\u0131nda, Bak\u0131 Metropolitenind\u0259, hava n\u0259qliyyat\u0131nda, s\u0259rni\u015fin da\u015f\u0131yan d\u0259niz b\u0259r\u0259-sind\u0259, ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259, m&uuml;lki v\u0259 d&ouml;vl\u0259t obyektl\u0259rind\u0259) 373 terror akt\u0131 t&ouml;r\u0259dilmi\u015fdir ki, n\u0259tic\u0259d\u0259 1200 n\u0259f\u0259r h\u0259lak olmu\u015f, 1705 n\u0259f\u0259r yaralanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>B&uuml;t&uuml;n d&ouml;vrl\u0259rd\u0259 oldu\u011fu kimi, erm\u0259nil\u0259rin h\u0259yata ke&ccedil;irdiyi bu i\u015f\u011fal&ccedil;\u0131l\u0131q siyas\u0259ti k&uuml;tl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlarla m&uuml;\u015fayi\u0259t olunmu\u015fdur. Bel\u0259 ki, 1988-1993-c&uuml; ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n h\u0259rbi t\u0259cav&uuml;z&uuml; n\u0259tic\u0259sind\u0259 20 000 n\u0259f\u0259rd\u0259n &ccedil;ox az\u0259rbaycanl\u0131 h\u0259lak olmu\u015f, 100 000 n\u0259f\u0259rd\u0259n &ccedil;oxu yaralanm\u0131\u015f, 50 000 n\u0259f\u0259r is\u0259 m&uuml;xt\u0259lif d\u0259r\u0259c\u0259li x\u0259sar\u0259t alaraq \u0259lil olmu\u015fdur. M&uuml;naqi\u015f\u0259 d&ouml;vr&uuml;nd\u0259 4853 n\u0259f\u0259r itkin d&uuml;\u015fm&uuml;\u015f, onlardan 1357 n\u0259f\u0259ri \u0259sirlikd\u0259n azad edilmi\u015f, 783 n\u0259f\u0259ri is\u0259 h\u0259l\u0259 d\u0259 Erm\u0259nistanda \u0259sirlikd\u0259dir. Beyn\u0259lxalq Q\u0131rm\u0131z\u0131 Xa&ccedil; Komit\u0259sinin m\u0259lumat\u0131na g&ouml;r\u0259, 439 n\u0259f\u0259r \u0259sirlikd\u0259 &ouml;ld&uuml;r&uuml;lm&uuml;\u015fd&uuml;r.<\/p>\n<p>XX \u0259srin sonunda erm\u0259nil\u0259rin Xocal\u0131da t&ouml;r\u0259tdikl\u0259ri soyq\u0131r\u0131m\u0131 b&uuml;t&uuml;n insanl\u0131\u011fa v\u0259 b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 y&ouml;n\u0259ldilmi\u015f \u0259n a\u011f\u0131r cinay\u0259tl\u0259rd\u0259n biri kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilir. D&uuml;nya tarixind\u0259 Xocal\u0131 faci\u0259si tarixi yadda\u015flardan he&ccedil; vaxt silinm\u0259y\u0259n Xat\u0131n, Xirosima, Naqasaki, Sonqmi, Ruanda, Srebrenitsa v\u0259 Holokost kimi d\u0259h\u015f\u0259tli faci\u0259l\u0259rd\u0259n he&ccedil; d\u0259 geri qalm\u0131r. Ad\u0131&ccedil;\u0259kil\u0259n hadis\u0259l\u0259r m&uuml;harib\u0259l\u0259r tarixin\u0259 dinc \u0259halinin soyq\u0131r\u0131m\u0131 olaraq daxil olmu\u015f v\u0259 b&uuml;t&uuml;n d&uuml;nyada geni\u015f \u0259ks-s\u0259da do\u011furmu\u015fdur.<\/p>\n<p>B&uuml;t&uuml;n d&uuml;nyan\u0131n g&ouml;z&uuml; qar\u015f\u0131s\u0131nda ba\u015f ver\u0259n bu d\u0259h\u015f\u0259tli soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n \u0259sl mahiyy\u0259ti yaln\u0131z &uuml;mummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyev 1993-c&uuml; ild\u0259 siyasi hakimiyy\u0259t\u0259 yenid\u0259n qay\u0131td\u0131qdan sonra a&ccedil;\u0131qlanm\u0131\u015f, 1994-c&uuml; ilin fevral\u0131nda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Milli M\u0259clisi Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131na siyasi-h&uuml;quqi qiym\u0259t vermi\u015fdir. Bundan \u0259lav\u0259, erm\u0259nil\u0259rin az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 zaman-zaman t&ouml;r\u0259tdikl\u0259ri soyq\u0131r\u0131m\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar &uuml;mum-milli lider Heyd\u0259r \u018fliyevin 1998-ci il mart\u0131n 26-da imzalad\u0131\u011f\u0131 F\u0259rmanla 31 mart Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Soyq\u0131r\u0131m\u0131 G&uuml;n&uuml; elan edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>&Uuml;mummilli Liderin &ldquo;1948-1953-c&uuml; ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan k&uuml;tl\u0259vi sur\u0259td\u0259 deportasiyas\u0131 haqq\u0131nda&rdquo; 1997-ci il 18 dekabr tarixli F\u0259rman\u0131 Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259n az\u0259rbay-canl\u0131lar\u0131n deportasiyas\u0131n\u0131n h\u0259rt\u0259r\u0259fli t\u0259dqiq edilm\u0259si, bu cinay\u0259t\u0259 h&uuml;quqi-siyasi qiym\u0259t verilm\u0259si v\u0259 onun beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259t\u0259 &ccedil;atd\u0131r\u0131lmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan m&uuml;h&uuml;m \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. Bu f\u0259rmanlar t\u0259kc\u0259 tariximizin qanl\u0131 s\u0259hif\u0259l\u0259rinin &ouml;yr\u0259nilm\u0259si bax\u0131m\u0131ndan deyil, el\u0259c\u0259 d\u0259 erm\u0259ni \u015fovinizmi v\u0259 terrorizminin if\u015fa olunmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan da \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir.<\/p>\n<p>Beyn\u0259lxalq h&uuml;quqa g&ouml;r\u0259, soyq\u0131r\u0131m\u0131 s&uuml;lh v\u0259 insanl\u0131q \u0259leyhin\u0259 y&ouml;n\u0259l\u0259n \u0259m\u0259ldir v\u0259 \u0259n a\u011f\u0131r cinay\u0259t hesab edilir. Bu bar\u0259d\u0259 BMT Ba\u015f M\u0259clisinin 1948-ci il 9 dekabr tarixli 260 (III) sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259si q\u0259bul edilmi\u015f v\u0259 1951-ci ild\u0259n q&uuml;vv\u0259y\u0259 min\u0259n &ldquo;Soyq\u0131r\u0131m\u0131 cinay\u0259tinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 v\u0259 c\u0259zaland\u0131r\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda&rdquo; Konvensiyada soyq\u0131r\u0131m\u0131 cinay\u0259-tinin h&uuml;quqi \u0259sas\u0131 t\u0259sbit olunmu\u015fdur. Erm\u0259nistan\u0131n Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 t\u0259cav&uuml;z&uuml; zaman\u0131 h\u0259min konvensiyada t\u0259sbit edilmi\u015f soyq\u0131r\u0131m\u0131 cinay\u0259tini t\u0259\u015fkil ed\u0259n b&uuml;t&uuml;n \u0259m\u0259ll\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 t\u0259tbiq olun-mu\u015fdur.<\/p>\n<p>Erm\u0259nistan\u0131n bu cinay\u0259tkar siyas\u0259tinin davaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 s&uuml;but ed\u0259n faktlardan biri d\u0259 budur ki, t\u0259kc\u0259 XX \u0259srd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar 4 d\u0259f\u0259 &#8211; 1905-1906-c\u0131, 1918-1920-ci, 1948-1953-c&uuml; v\u0259 n\u0259hay\u0259t, 1988-1993-c&uuml; ill\u0259rd\u0259 erm\u0259ni mill\u0259t&ccedil;il\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n t&ouml;r\u0259dil\u0259n soyq\u0131r\u0131m\u0131 v\u0259 etnik t\u0259mizl\u0259nm\u0259l\u0259r\u0259 m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131r. Bu i\u015f\u011fal&ccedil;\u0131 d&ouml;vl\u0259tin y&uuml;r&uuml;td&uuml;y&uuml; t\u0259cav&uuml;zkarl\u0131q siyas\u0259ti 20 ild\u0259n art\u0131qd\u0131r ki, d&uuml;nya ictimaiyy\u0259tinin g&ouml;z&uuml; qar\u015f\u0131s\u0131nda ba\u015f verir. Ona g&ouml;r\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 bu konvensiyan\u0131 r\u0259hb\u0259r tutaraq Erm\u0259nistan Respublikas\u0131na qar\u015f\u0131 BMT-nin beyn\u0259lxalq m\u0259hk\u0259m\u0259sind\u0259 iddia qald\u0131rmaq &uuml;&ccedil;&uuml;n b&uuml;t&uuml;n h&uuml;quqi \u0259saslara malikdir.<\/p>\n<p>M&uuml;naqi\u015f\u0259nin nizama sal\u0131nmas\u0131 &uuml;&ccedil;&uuml;n apar\u0131lan dan\u0131\u015f\u0131qlarda da t\u0259cav&uuml;zkar Erm\u0259nistan qeyri-konstruktiv m&ouml;vqed\u0259n &ccedil;\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k i\u015f\u011fal&ccedil;\u0131l\u0131q siyas\u0259tind\u0259n \u0259l &ccedil;\u0259k-mir. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259, BMT v\u0259 AT\u018fT kimi beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n &ouml;z t\u0259klif v\u0259 q\u0259tnam\u0259l\u0259rini h\u0259yata ke&ccedil;irm\u0259k &uuml;&ccedil;&uuml;n konkret f\u0259aliyy\u0259t g&ouml;st\u0259rm\u0259m\u0259si dan\u0131\u015f\u0131qlar prosesind\u0259 ir\u0259lil\u0259yi\u015fin \u0259ld\u0259 olunmas\u0131na mane\u0259 t&ouml;r\u0259dir. Bununla yana\u015f\u0131, ke&ccedil;\u0259n d&ouml;vr \u0259rzind\u0259 AT\u018fT &ccedil;\u0259r&ccedil;iv\u0259sind\u0259 yarad\u0131lan Minsk qrupu v\u0259 bu qrupa h\u0259ms\u0259drlik ed\u0259n d&ouml;vl\u0259tl\u0259r &ldquo;ikili standartlar&rdquo; prinsipind\u0259n &ccedil;\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k, m&uuml;naqi\u015f\u0259nin \u0259dal\u0259tli h\u0259ll olunmas\u0131nda m\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131mam\u0131\u015f v\u0259 t\u0259cav&uuml;zkara qar\u015f\u0131 he&ccedil; bir t\u0259zyiq g&ouml;st\u0259rm\u0259k niyy\u0259tind\u0259 olmam\u0131\u015flar. Bundan \u0259lav\u0259, t\u0259cav&uuml;zkar Erm\u0259nistana qar\u015f\u0131 he&ccedil; bir \u0259m\u0259li t\u0259dbirin g&ouml;r&uuml;lm\u0259m\u0259si AT\u018fT-in n&uuml;fuzuna x\u0259l\u0259l g\u0259tirm\u0259kl\u0259 b\u0259rab\u0259r, onun t\u0259rkibind\u0259 yarad\u0131lan Minsk qrupuna olan &uuml;midl\u0259ri d\u0259 he&ccedil;\u0259 endirmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Buna baxmayaraq, Az\u0259rbaycan d&ouml;vl\u0259ti beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n, x&uuml;susil\u0259 d\u0259 m&uuml;naqi\u015f\u0259ni dinc vasit\u0259l\u0259rl\u0259 nizama salmaq &uuml;&ccedil;&uuml;n f\u0259aliyy\u0259t g&ouml;st\u0259r\u0259n AT\u018fT-in s&uuml;lhyaratma t\u0259klifl\u0259rin\u0259 h&ouml;rm\u0259tl\u0259 yana\u015faraq onun i\u015find\u0259 m&uuml;nt\u0259z\u0259m v\u0259 \u0259m\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 i\u015ftirak edir. Bu da m&uuml;naqi\u015f\u0259nin nizama sal\u0131nmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 apar\u0131lan dan\u0131\u015f\u0131qlarda Az\u0259rbaycan\u0131n ilk n&ouml;vb\u0259d\u0259 s&uuml;lh variant\u0131na &uuml;st&uuml;nl&uuml;k verdiyin\u0259 s&uuml;butdur.<\/p>\n<p>M&uuml;naqi\u015f\u0259nin nizama sal\u0131nmas\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n tutdu\u011fu m&ouml;vqe birm\u0259nal\u0131d\u0131r. Y\u0259ni, problem yaln\u0131z Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b&uuml;t&ouml;vl&uuml;y&uuml; v\u0259 &ouml;lk\u0259mizin beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 tan\u0131nm\u0131\u015f s\u0259rh\u0259dl\u0259ri &ccedil;\u0259r&ccedil;iv\u0259sind\u0259 h\u0259llini tapmal\u0131d\u0131r. Bu m&ouml;vqe beyn\u0259lxalq h&uuml;quq normalar\u0131 v\u0259 prinsipl\u0259ri, BMT Nizamnam\u0259si, Helsinki Yekun Akt\u0131 v\u0259 m&uuml;naqi\u015f\u0259nin nizamlanmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 q\u0259bul edilmi\u015f &ccedil;oxsayl\u0131 beyn\u0259lxalq s\u0259n\u0259dl\u0259r\u0259 \u0259saslan\u0131r. Eyni zamanda, m&uuml;naqi\u015f\u0259nin dinc vasit\u0259l\u0259rl\u0259 nizama sal\u0131nmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 b&uuml;t&uuml;n beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n q\u0259bul etdiyi s\u0259n\u0259dl\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n m&ouml;vqeyinin bir daha g&uuml;cl\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259nin beyn\u0259lxalq h&uuml;quq prinsipl\u0259ri \u0259sas\u0131nda h\u0259llinin t\u0259sdiql\u0259nm\u0259si dem\u0259kdir. Bu bax\u0131mdan BMT T\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n q\u0259bul etdiyi 4 q\u0259tnam\u0259 (822, 853, 874, 884), AT\u018fT, Avropa \u015euras\u0131 v\u0259 \u0130slam \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n q\u0259rarlar\u0131 da \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259dal\u0259tli m&ouml;vqeyinin beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 m&uuml;dafi\u0259si &uuml;&ccedil;&uuml;n h&uuml;quqi \u0259sasd\u0131r. Son zamanlar is\u0259, Avropa Parlamenti v\u0259 NATO-nun Zirv\u0259 toplant\u0131lar\u0131nda q\u0259bul olunan q\u0259rarlarda birm\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b&uuml;t&ouml;vl&uuml;y&uuml; d\u0259st\u0259kl\u0259nir v\u0259 i\u015f\u011fala son qoyulmas\u0131 bildirilir.<\/p>\n<p>Ona g&ouml;r\u0259 d\u0259 b&ouml;y&uuml;k d&ouml;vl\u0259tl\u0259r m&uuml;asir beyn\u0259lxalq m&uuml;nasib\u0259tl\u0259r &uuml;&ccedil;&uuml;n t\u0259hl&uuml;k\u0259li olan t\u0259cav&uuml;zkar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almal\u0131, BMT Nizamnam\u0259sinin VII f\u0259slin\u0259 m&uuml;vafiq sur\u0259td\u0259 q\u0259ti praktik add\u0131mlar atmal\u0131 v\u0259 Erm\u0259nistan\u0131 beyn\u0259lxalq birliyin irad\u0259sin\u0259 tabe etdirm\u0259lidirl\u0259r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u018fli H\u0259s\u0259nov,&nbsp;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin&nbsp;ictimai-siyasi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r &uuml;zr\u0259 k&ouml;m\u0259k&ccedil;isi, tarix elml\u0259ri doktoru, professor Erm\u0259nil\u0259rin Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;lm\u0259si Son iki \u0259srd\u0259 xalq\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 erm\u0259ni mill\u0259t&ccedil;il\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259qs\u0259dy&ouml;nl&uuml; \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke&ccedil;iril\u0259n etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259, soyq\u0131r\u0131m\u0131&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":251278,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[101],"tags":[],"class_list":["post-45088","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-cemiyyet"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45088","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=45088"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45088\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/251278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=45088"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=45088"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=45088"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}