{"id":37879,"date":"2016-09-22T18:58:06","date_gmt":"2016-09-22T14:58:06","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=37879","title":{"rendered":"E.\u0259 II minilliy\u0259 aid t\u00fcrk yaz\u0131 n\u00fcmun\u0259si"},"content":{"rendered":"<p><strong>Az\u0259rbaycan q\u0259dim t&uuml;rk yaz\u0131 sisteminin formala\u015faraq yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ilkin \u0259razil\u0259rd\u0259n biridir<\/strong><br \/>\n&nbsp;<br \/>\nSon d&ouml;vrl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycandan tap\u0131lan &ccedil;oxsayl\u0131 yaz\u0131 n&uuml;mun\u0259l\u0259rinin &nbsp;t\u0259hlil v\u0259 oxunu\u015fu &ouml;lk\u0259mizin yerl\u0259\u015fdiyi b&ouml;lg\u0259nin, elm al\u0259mind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 tap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yerin ad\u0131 il\u0259 &ldquo;Orxon-Yenisey&rdquo; yaz\u0131lar\u0131 adland\u0131r\u0131lan q\u0259dim t&uuml;rk yaz\u0131 sisteminin formala\u015faraq, b&uuml;t&uuml;n Avrasiya m\u0259kan\u0131na yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ilkin \u0259razi oldu\u011funu s&ouml;yl\u0259m\u0259y\u0259 \u0259sas verir. Bu bax\u0131mdan t\u0259r\u0259fimizd\u0259n elm al\u0259min\u0259 t\u0259qdim edil\u0259n &ldquo;Ciroft yaz\u0131s\u0131&rdquo;, &ldquo;Zaqatala yaz\u0131s\u0131&rdquo; &ldquo;N&uuml;v\u0259di yaz\u0131s\u0131&rdquo;, &ldquo;Manna yaz\u0131s\u0131&rdquo;, Midiya yaz\u0131s\u0131&rdquo;, C\u0259lilabaddan tap\u0131lan yaz\u0131, &ldquo;Ming\u0259&ccedil;evir yaz\u0131lar\u0131&rdquo; kimi &ccedil;oxsayl\u0131 epiqrafika n&uuml;mun\u0259l\u0259ri deyil\u0259nl\u0259r\u0259 \u0259n g&ouml;z\u0259l v\u0259 \u0259yani misallard\u0131r. Bu g&uuml;nl\u0259rd\u0259 sur\u0259tini \u0259ld\u0259 etdiyimiz v\u0259 \u0130ran m\u0259buat\u0131nda eyn\u0259n &ldquo;Midiya yaz\u0131s\u0131&rdquo; kimi &ldquo;\u018fh\u0259m\u0259ni yaz\u0131s\u0131&rdquo; olaraq t\u0259qdim edil\u0259n daha bir m&ouml;h&uuml;r, daha do\u011frusu onun gilbasmas\u0131 &uuml;z\u0259rind\u0259 h\u0259kk edilmi\u015f t\u0259svir v\u0259 5 i\u015far\u0259lik q\u0131sa yaz\u0131 yuxar\u0131da s&ouml;yl\u0259nil\u0259n fikri t\u0259sdiql\u0259m\u0259k v\u0259 q&uuml;vv\u0259tl\u0259ndirm\u0259k bax\u0131m\u0131ndan x&uuml;susi &ouml;n\u0259m da\u015f\u0131maqdad\u0131r. T\u0259qdim edil\u0259n \u015f\u0259kild\u0259n d\u0259 g&ouml;r&uuml;nd&uuml;y&uuml; kimi, T&uuml;rkiy\u0259nin Kappadokiya vilay\u0259tind\u0259n tap\u0131lm\u0131\u015f bu m&ouml;h&uuml;rd\u0259 \u0259lind\u0259ki b\u0131&ccedil;aqla qanadl\u0131 bir mifik (demonik) m\u0259xluqu q\u0259tl\u0259 yetir\u0259n insan t\u0259svir olunmu\u015fdur. Onun ba\u015f\u0131nda tac olmas\u0131 bu \u015f\u0259xsin h&ouml;kmdar oldu\u011funu d&uuml;\u015f&uuml;nm\u0259y\u0259 \u0259sas verir. Bu motiv &ccedil;ox q\u0259dim k&ouml;kl\u0259r\u0259 malikdir v\u0259 onun izl\u0259rin\u0259 q\u0259dim \u015eumer v\u0259 Elam m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rind\u0259 d\u0259 rast g\u0259linm\u0259kd\u0259dir. \u0130nsan\u0131n mifik-demonik m\u0259xluqu q\u0259tl\u0259 yetirm\u0259si s\u0259hn\u0259si sonrak\u0131 minillikl\u0259rd\u0259 d\u0259 Yax\u0131n v\u0259 Orta \u015e\u0259rq inc\u0259s\u0259n\u0259tind\u0259, o c&uuml;ml\u0259d\u0259n Manna v\u0259 Midiya s\u0259n\u0259t n&uuml;mun\u0259l\u0259rind\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259 sonrak\u0131 d&ouml;vrl\u0259rd\u0259 \u018fh\u0259m\u0259ni inc\u0259s\u0259n\u0259tind\u0259 tez-tez rast g\u0259lin\u0259n motivl\u0259rd\u0259ndir.<br \/>\nHaqq\u0131nda s&ouml;hb\u0259t a&ccedil;d\u0131\u011f\u0131m\u0131z gilbasma &uuml;z\u0259rind\u0259ki t\u0259svirin &ouml;n\u0259mi ondad\u0131r ki, onu 5 i\u015far\u0259lik bir yaz\u0131 m&uuml;\u015fayi\u0259t edir. \u0130ran m\u0259buat\u0131 &ldquo;Midiya yaz\u0131s\u0131n\u0131&rdquo; arami m\u0259n\u015f\u0259li yaz\u0131 n&uuml;mun\u0259si adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 kimi, bu yaz\u0131n\u0131 da \u018fh\u0259m\u0259nil\u0259r d&ouml;vr&uuml;n\u0259 aid edir. F\u0259q\u0259t arami \u0259lifbas\u0131 m\u0259lumdur v\u0259 buradak\u0131 i\u015far\u0259l\u0259rin s&ouml;z&uuml;ged\u0259n \u0259lifban\u0131n i\u015far\u0259l\u0259ri il\u0259 m&uuml;qayis\u0259si bu iddian\u0131n h\u0259qiq\u0259ti \u0259ks etdirm\u0259diyini g&ouml;st\u0259rir. \u018fv\u0259zind\u0259 is\u0259 eyn\u0259n &ldquo;Midiya yaz\u0131s\u0131nda&rdquo; oldu\u011fu kimi, buradak\u0131 i\u015far\u0259l\u0259rin d\u0259 &ldquo;Orxon-Yenisey&rdquo; \u0259lifbas\u0131n\u0131n i\u015far\u0259lri il\u0259 tam &uuml;st-&uuml;st\u0259 d&uuml;\u015fd&uuml;y&uuml;n&uuml; m&uuml;\u015fahid\u0259 edirik. S&ouml;z&uuml;ged\u0259n i\u015far\u0259l\u0259rin q\u0259dim t&uuml;rk i\u015far\u0259l\u0259ri il\u0259 m&uuml;qayis\u0259si buradak\u0131 &nbsp;yaz\u0131n\u0131n \u0259ski t&uuml;rk yaz\u0131s\u0131 oldu\u011funu v\u0259 burada sa\u011fdan sola s\u0131ra il\u0259 &ldquo;l&rdquo;, &ldquo;t&rdquo;, &ldquo;\u015f&rdquo;, &ldquo;r&rdquo; v\u0259 &ldquo;nq&rdquo; (sonor &ldquo;n&rdquo; \/\/ s\u0259\u011fir &ldquo;nun&rdquo;) s\u0259sl\u0259rini ifad\u0259 ed\u0259n i\u015far\u0259l\u0259rin qeyd edildiyini s&ouml;yl\u0259m\u0259y\u0259 \u0259sas verir. Y\u0259ni s&ouml;z&uuml;ged\u0259n i\u015far\u0259l\u0259rin ham\u0131s\u0131 samit s\u0259sl\u0259rdir. Odur ki, bu t\u0259svir v\u0259 yaz\u0131n\u0131n erk\u0259n Manna d&ouml;vr&uuml;n\u0259, b\u0259lk\u0259 d\u0259 daha \u0259ski &ccedil;a\u011flara, y\u0259ni sait s\u0259sl\u0259rin yaz\u0131 sisteml\u0259rind\u0259 h\u0259l\u0259 i\u015fl\u0259dilm\u0259diyi d&ouml;vr\u0259 aid oldu\u011funu birm\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 s&ouml;yl\u0259y\u0259 bil\u0259rik.<br \/>\n\u0130lk bax\u0131\u015fdan adamda el\u0259 bir yanl\u0131\u015f t\u0259s\u0259vv&uuml;r yarana bil\u0259r ki, burada sad\u0259c\u0259 bir s&ouml;z yaz\u0131l\u0131b. Lakin n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq ki, 5 samit s\u0259s \u0259n az\u0131 5 sait s\u0259s t\u0259l\u0259b edir, dem\u0259li \u0259slind\u0259 yaz\u0131 \u0259n az\u0131 10 fonetik s\u0259si ifad\u0259 edir, burada \u0259n az\u0131 iki s&ouml;z&uuml;n yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s&ouml;yl\u0259y\u0259 bil\u0259rik. Madam ki, burada \u0259n az\u0131 iki s&ouml;z yer al\u0131b v\u0259 s&ouml;zl\u0259r &ldquo;Manna yaz\u0131s\u0131&rdquo;ndan f\u0259rqli olaraq biri-birind\u0259n \u015f\u0259rti i\u015far\u0259l\u0259rl\u0259 ayr\u0131lmay\u0131b, eyn\u0259n &ldquo;N&uuml;v\u0259di yaz\u0131s\u0131&rdquo;nda oldu\u011fu kimi biti\u015fik yaz\u0131l\u0131b, onun \u0259n az\u0131 e.\u0259. II minilliy\u0259 aid oldu\u011funu &ccedil;\u0259kinm\u0259d\u0259n s&ouml;yl\u0259m\u0259k olar. \u015e&uuml;bh\u0259siz ki, buradak\u0131 yaz\u0131n\u0131n m\u0259zmunu t\u0259svirin m\u0259zmunu il\u0259 &uuml;st-&uuml;st\u0259 d&uuml;\u015fm\u0259lidir. Bel\u0259 olan halda is\u0259, yaz\u0131 ya demonik m\u0259xluqu m\u0259hc ed\u0259n &ldquo;\u015fah\u0131&rdquo; m\u0259dh etm\u0259lidir, ya da s&ouml;z&uuml;ged\u0259n mifik m\u0259xluqun m\u0259hvin\u0259 h\u0259sr olunmal\u0131d\u0131r. Yaz\u0131n\u0131n oxunu\u015funu ger&ccedil;\u0259kl\u0259\u015fdir\u0259rk\u0259n biz ilk &ouml;nc\u0259 ikinci variant\u0131n &uuml;z\u0259rind\u0259 dayanma\u011f\u0131 laz\u0131m bildik. Bu se&ccedil;imi ed\u0259rkn a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259ntiqd\u0259n &ccedil;\u0131x\u0131\u015f etdik: 1.Yax\u0131n v\u0259 Orta \u015e\u0259rqd\u0259n tap\u0131lan v\u0259 h\u0259r hans\u0131 bir h&ouml;kmdar\u0131n q\u0259hr\u0259manl\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u0259dh ed\u0259n t\u0259svirl\u0259rin, dem\u0259k olar ki, ham\u0131s\u0131nda h&ouml;kmdar ya \u015fir, ya da\u011f ke&ccedil;isi, ya da qaban ovlark\u0259n t\u0259svir edilir v\u0259 o, h\u0259d\u0259fi bir qayda olaraq, oxla vurur. \u018fks\u0259r halda day a at arabas\u0131nda, ya da at belind\u0259 t\u0259svir edilir. Burada is\u0259 &ldquo;q\u0259hr\u0259man&rdquo; piyadad\u0131r v\u0259 q\u0259tl al\u0259ti kimi b\u0131&ccedil;aqdan istifad\u0259 edir. &nbsp; 2.H&ouml;kmdarlar\u0131n m\u0259dh edildiyi b&uuml;t&uuml;n t\u0259svirl\u0259r \u0259n kamil ustalar t\u0259r\u0259find\u0259n d&uuml;z\u0259ldildiyi &uuml;&ccedil;&uuml;n onlar\u0131n h\u0259r biri y&uuml;ks\u0259k s\u0259n\u0259t n&uuml;mun\u0259sidir. Bizim t\u0259svir is\u0259 y&uuml;ks\u0259k s\u0259n\u0259t n&uuml;mun\u0259si hesab edil\u0259 v\u0259 h&ouml;kmdar\u0131 m\u0259dh etm\u0259k &uuml;&ccedil;&uuml;n onun sifari\u015fi il\u0259 haz\u0131rlanan s\u0259n\u0259t \u0259s\u0259rin\u0259 q\u0259tiyy\u0259n b\u0259nz\u0259mir. 3.T\u0259svir primitiv haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131ndan v\u0259 orada ox atma s\u0259hn\u0259si olmad\u0131\u011f\u0131ndan, el\u0259c\u0259 d\u0259 q\u0259tl al\u0259ti kimi b\u0131&ccedil;a\u011f\u0131n t\u0259svir edilm\u0259si s\u0259b\u0259bind\u0259n t\u0259svirin m\u0259qs\u0259dinin h&ouml;kmdar\u0131 m\u0259dh etm\u0259k yox, demonic m\u0259xluqun m\u0259hvini qabartmaqd\u0131r. &Ccedil;&uuml;nki b\u0131&ccedil;aq q\u0259dim t&uuml;rk mifoloji t\u0259s\u0259vv&uuml;rl\u0259rind\u0259 iyn\u0259, sancaq, \u015fi\u015f, balta v\u0259 dig\u0259r d\u0259mir al\u0259tl\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131 \u015f\u0259r ruhlardan qorunmaq vasit\u0259si hesab olunur. F.Bayat q\u0259dim t&uuml;rk mifologiyas\u0131ndan s&ouml;hb\u0259t a&ccedil;ark\u0259n qeyd edir ki, \u0259ski t&uuml;rkl\u0259rin, o c&uuml;ml\u0259d\u0259n &ldquo;yakut t&uuml;rkl\u0259rinin mifik t\u0259s\u0259vv&uuml;rl\u0259rin\u0259 g&ouml;r\u0259, d\u0259mir&ccedil;iliyin v\u0259 \u015famanlar\u0131n hamisi olan Kuday Baks\u0131 eyni zamanda h\u0259m d\u0259 d\u0259mir&ccedil;il\u0259r\u0259 v\u0259 \u015famanlara \u015f\u0259r ruhlar\u0131 qovmaqda k&ouml;m\u0259k edir&rdquo;.<br \/>\nC.B\u0259ydili k&ouml;rp\u0259 u\u015faqlara ziyan vurdu\u011funa inan\u0131lan &ldquo;\u015fe\u015f\u0259&rdquo; adl\u0131 demonik varl\u0131qdan s&ouml;hb\u0259t a&ccedil;araq, metal \u0259\u015fyan\u0131n, m\u0259s\u0259l\u0259n, iyn\u0259nin magik x&uuml;susiyy\u0259tini d\u0259 qeyd ed\u0259r\u0259k yaz\u0131r: &ldquo;\u015ee\u015f\u0259 vurdu\u011fu u\u015fa\u011f\u0131 bo\u011faz\u0131ndan vurur. G\u0259lib u\u015fa\u011fa z\u0259r\u0259r verm\u0259sin dey\u0259 u\u015fa\u011f\u0131n yan\u0131nda onun ad\u0131n\u0131 s&ouml;yl\u0259m\u0259zl\u0259r ve cocu\u011fun b\u0259l\u0259yin\u0259 iyn\u0259 sancarlar&rdquo;. A. K&uuml;&ccedil;&uuml;k is\u0259 yeni do\u011fan qad\u0131nlar\u0131 \u015f\u0259r ruhdan qorumaq &uuml;&ccedil;&uuml;n d\u0259mird\u0259n istifad\u0259 edildiyini diqq\u0259t\u0259 &ccedil;atd\u0131raraq yaz\u0131r ki, &ldquo;imkan daxilind\u0259 t\u0259k burax\u0131lmayan zah\u0131, ba\u015f\u0131 &uuml;st&uuml;n\u0259 qoyulan Quran, ki\u015fi geyimi, d\u0259mir, v\u0259 s. say\u0259sind\u0259 qorunma\u011fa &ccedil;al\u0131\u015f\u0131lark\u0259n, k&ouml;rp\u0259nin \u0259n &ouml;nemli qoruyucusu kimi d\u0259 Umay Ana &ccedil;\u0131x\u0131\u015f etmimi\u015fdir&rdquo;.<br \/>\nNas\u0131r\u0131nin yazd\u0131\u011f\u0131na g&ouml;r\u0259, q\u0259dim t&uuml;rkl\u0259r hamil\u0259 qad\u0131n\u0131 \u015f\u0259r ruhlardan qorumaq &uuml;&ccedil;&uuml;n d\u0259mir tava v\u0259 ya qazan\u0131 d&ouml;y\u0259cl\u0259m\u0259kl\u0259 s\u0259s-k&uuml;y salar v\u0259 bu yolla demonik varl\u0131qlar\u0131 uzaqla\u015fd\u0131rd\u0131qlar\u0131na inanard\u0131lar. Xristolyubov bildirir ki, teleut t&uuml;rkl\u0259ri \u015f\u0259r ruhlar\u0131 qovmaq &uuml;&ccedil;&uuml;n d\u0259mir qazanlar\u0131 &ccedil;\u0259kicl\u0259 d&ouml;y\u0259cl\u0259y\u0259r\u0259k hay-k&uuml;y qoparard\u0131lar. N.H\u0259kimova yaz\u0131r ki, &ldquo;\u0259ski t&uuml;rkl\u0259r do\u011fu\u015fun uzanmas\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bini qeyb al\u0259minin t\u0259siri il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirirdil\u0259r. Do\u011fmaq &uuml;zr\u0259 olan qad\u0131n\u0131 bu k\u0259nar t\u0259sirl\u0259rd\u0259n qorumaq &uuml;&ccedil;&uuml;n onun yan\u0131na b\u0131&ccedil;aq v\u0259 ya dig\u0259r metal \u0259\u015fyalar, sar\u0131msaq diliml\u0259ri v\u0259 Qurani-K\u0259rimd\u0259n se&ccedil;ilmi\u015f sur\u0259 v\u0259 ay\u0259l\u0259r qoyar, do\u011fu\u015fun asan ke&ccedil;m\u0259si &uuml;&ccedil;&uuml;n n\u0259z\u0259r duas\u0131 oxuyard\u0131lar&rdquo;. Deyil\u0259nl\u0259r\u0259 Az\u0259rbaycan etnoqrafiyas\u0131 kitab\u0131n\u0131n III cildind\u0259 yer alan a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 c&uuml;ml\u0259lri d\u0259 \u0259lav\u0259 etm\u0259k laz\u0131md\u0131r: &ldquo;&hellip; Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n arxaik t\u0259s\u0259vv&uuml;rl\u0259rin\u0259 g&ouml;r\u0259, d\u0259mir \u015f\u0259r q&uuml;vv\u0259l\u0259rl\u0259 m&uuml;bariz\u0259d\u0259 daha &ccedil;ox t\u0259sirli vasit\u0259 hesab olunurdu. Cin v\u0259 \u015feytanlar\u0131n metal al\u0259tl\u0259rin s\u0259sind\u0259n b\u0259rk qorxduqlar\u0131na da b&ouml;y&uuml;k inam var idi. Ona g&ouml;r\u0259 d\u0259 gec\u0259l\u0259r evd\u0259n &ccedil;\u0131xanda &ouml;zl\u0259ri il\u0259 metal \u0259\u015fya g&ouml;t&uuml;r\u0259rdil\u0259r&hellip; Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n inanclar\u0131na g&ouml;r\u0259, ev-oca\u011f\u0131 b\u0259dn\u0259z\u0259rd\u0259n qorumaq &uuml;&ccedil;&uuml;n qap\u0131n\u0131n &uuml;st&uuml;n\u0259 v\u0259 narahat yatan u\u015fa\u011f\u0131n bal\u0131\u015f\u0131n\u0131n alt\u0131na iti metal \u0259\u015fyalar qoyulurdu. G&uuml;n\u0259\u015f tutulmas\u0131 zaman\u0131 metal qab-qaca\u011f\u0131 bir-birin\u0259 vurard\u0131lar. Bu yolla metal \u0259\u015fyalar il\u0259 \u015f\u0259r q&uuml;vv\u0259l\u0259ri uzaqla\u015fd\u0131rard\u0131lar&rdquo;.<br \/>\nBu kimi misallar\u0131n say\u0131n\u0131 ist\u0259niln q\u0259d\u0259r art\u0131rmaq olar. Sadalad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu faktlar da haqq\u0131nda s&ouml;hb\u0259t a&ccedil;d\u0131\u011f\u0131m\u0131z t\u0259svirin, dem\u0259li, h\u0259m d\u0259 yaz\u0131 n&uuml;mun\u0259sinin d\u0259mirin magik g&uuml;c&uuml;n\u0259 inan\u0131lma\u011fa ba\u015fland\u0131\u011f\u0131 ilkin d&ouml;vrl\u0259r\u0259, y\u0259ni D\u0259mir d&ouml;vr&uuml;n&uuml;n ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131na (e.\u0259. II minilliy\u0259) aid oldu\u011funu s&ouml;yl\u0259m\u0259y\u0259 daha bir \u0259sas verir. Dem\u0259li, sait s\u0259sl\u0259rin h\u0259l\u0259 yaz\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 v\u0259 s&ouml;zl\u0259rin biti\u015fik yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d&ouml;vrd\u0259, y\u0259ni e.\u0259 II minillikd\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f bu yaz\u0131 hans\u0131sa h&ouml;kmdar\u0131n m\u0259dhi yox, \u015f\u0259r ruhun \u015faman t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259hv edilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 ola bil\u0259r. Bu m\u0259ntiqd\u0259n &ccedil;\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k v\u0259 m\u0259tnin iki s&ouml;zd\u0259n ibar\u0259t oldu\u011funu q\u0259bul ed\u0259r\u0259k, onlardan birinin q\u0259tl, y\u0259ni &ouml;ld&uuml;rm\u0259 (m\u0259hv etm\u0259) hadis\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 ola bil\u0259c\u0259yini d&uuml;\u015f&uuml;nd&uuml;k. N\u0259z\u0259r\u0259 alsaq ki. yaz\u0131n\u0131n ilk h\u0259rfi &ldquo;l&rdquo; s\u0259sini ifad\u0259 edir v\u0259 &ldquo;&ouml;l(m\u0259k)&rdquo; k\u0259lm\u0259sind\u0259 bu s\u0259s i\u015fl\u0259nir, bu halda birinci s&ouml;z&uuml;n &uuml;z\u0259rind\u0259 durma\u011f\u0131 laz\u0131m bildik. &ldquo;Q\u0259dim T&uuml;rk L&uuml;\u011f\u0259tini&rdquo; (Drevnet&ouml;rkskiy slovar\u011f) a&ccedil;araq t\u0259rkibind\u0259 &ldquo;l&rdquo; s\u0259si il\u0259 yana\u015f\u0131 yaz\u0131da ikinci yerd\u0259 g\u0259l\u0259n &ldquo;t&rdquo;s\u0259sinin birlikd\u0259 i\u015fl\u0259ndiyi s&ouml;z axtarma\u011fa ba\u015flad\u0131q. Bunun &uuml;&ccedil;&uuml;n f\u0259rqli-f\u0259rqli saitl\u0259rin i\u015fl\u0259ndiyi s&ouml;zl\u0259ri g&ouml;zd\u0259n ke&ccedil;irdik v\u0259 axtard\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 384-c&uuml; s\u0259hif\u0259d\u0259 tapd\u0131q. Burada birinci m\u0259nas\u0131 &ldquo;haldan d&uuml;\u015fm&uuml;\u015f&rdquo;, &nbsp;ikinci anlam\u0131 is\u0259 &ldquo;q\u0259tl&rdquo;, &ldquo;&ouml;ld&uuml;r&uuml;lm\u0259&rdquo;, &ldquo;m\u0259hv edilm\u0259&rdquo; olan &ldquo;&ouml;l&uuml;t&rdquo; s&ouml;z&uuml;n\u0259 rast g\u0259ldik. M\u0259lum oldu ki, h\u0259min k\u0259lm\u0259 eyni anlamda M. Ka\u015f\u011farl\u0131n\u0131n &ldquo;Divan&rdquo;\u0131ndan g&ouml;t&uuml;r&uuml;l\u0259r\u0259k d&ouml;z&uuml;ged\u0259n l&uuml;\u011f\u0259t\u0259 daxil edilmi\u015fdir.<br \/>\nDem\u0259li, yaz\u0131dak\u0131 birinci s&ouml;z sad\u0259c\u0259 &ldquo;l&rdquo; v\u0259 &ldquo;t&rdquo; h\u0259rfl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 edilmi\u015f &ldquo;&ouml;l&uuml;t&rdquo; (q\u0259tl, &ouml;ld&uuml;&uuml;lm\u0259, m\u0259hv edilm\u0259) k\u0259lm\u0259sidir. Bel\u0259 olan halda ikinci s&ouml;z &ouml;ld&uuml;r&uuml;l\u0259n obyektin, y\u0259ni demonik m\u0259xluqun ad\u0131 ola bil\u0259rdi. Bel\u0259 d&uuml;\u015f&uuml;nm\u0259y\u0259 biz\u0259 h\u0259m d\u0259 yaz\u0131n\u0131n sonundak\u0131 &ldquo;nq&rdquo; (sonor &ldquo;n&rdquo;) &nbsp;h\u0259rfi d\u0259 \u0259sas verirdi. &Ccedil;&uuml;nki bu h\u0259rf daha &ccedil;ox \u015f\u0259kil&ccedil;il\u0259rin, o c&uuml;ml\u0259d\u0259n yiy\u0259lik hal \u015f\u0259kil&ccedil;isinin t\u0259rkibind\u0259 i\u015fl\u0259nir. Q\u0259rara g\u0259ldik ki, yaz\u0131dak\u0131 3 v\u0259 4-c&uuml; yerd\u0259 g\u0259l\u0259n &ldquo;\u015f&rdquo; v\u0259 &ldquo;r&rdquo; h\u0259rfl\u0259rinin yer ald\u0131\u011f\u0131 ikinci k\u0259lm\u0259 &ouml;ld&uuml;r&uuml;l\u0259n demonik m\u0259xluqun, y\u0259ni \u015f\u0259r ruhun ad\u0131 ola bil\u0259r. Odur ki, T&uuml;rk mifologiyas\u0131na aid s&ouml;zl&uuml;k, l&uuml;\u011f\u0259t v\u0259 ensiklopediyalara n\u0259z\u0259r sal\u0131b t\u0259rkibind\u0259 &ldquo;\u015f&rdquo; v\u0259 &ldquo;r&rdquo; s\u0259sl\u0259rinin yer ald\u0131\u011f\u0131 ad\u0131 axtarma\u011fa ba\u015flad\u0131q. Lakin bir n\u0259tic\u0259 \u0259ld\u0259 ed\u0259 bilm\u0259dik. Axtard\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 yen\u0259 d\u0259 &ldquo;Q\u0259dim T&uuml;rk L&uuml;\u011f\u0259ti&rdquo;nd\u0259 tapd\u0131q. Burada, 212-ci s\u0259hif\u0259d\u0259 iki m\u0259nas\u0131 olan &ldquo;ir\u015fi&rdquo; s&ouml;z&uuml;n\u0259 rast g\u0259ldik. Bu s&ouml;z&uuml;n m\u0259nalar\u0131ndan biri &ldquo;pax\u0131ll\u0131q v\u0259 d&uuml;\u015fm\u0259n&ccedil;ilik&rdquo;dir. G&ouml;r&uuml;n&uuml;r, bu halda metateza hadis\u0259si, y\u0259ni eyn\u0259n &ldquo;kiprik \/\/ kirpik, toprak \/\/ torpaq s&ouml;zl\u0259rind\u0259 oldu\u011fu kimi samit s\u0259sl\u0259rin yerd\u0259yi\u015fm\u0259si il\u0259 &uuml;z-&uuml;z\u0259yik. Y\u0259ni: ir\u015fi \/\/ i\u015fri. Dem\u0259li, ikinci s&ouml;z &ldquo;ir\u015fi \/\/ i\u015fri (pax\u0131ll\u0131q v\u0259 d&uuml;\u015fm\u0259n&ccedil;ilik) s&ouml;z&uuml;d&uuml;r. Ax\u0131rdak\u0131 &ldquo;nq&rdquo; h\u0259rfi is\u0259 yiy\u0259lik hal \u015f\u0259kil&ccedil;isidir (-inq). K\u0259lm\u0259 bel\u0259 oxunmal\u0131d\u0131r: i\u015friinq \/\/ ir\u015fiinq (y\u0259ni &ldquo;pax\u0131ll\u0131q&rdquo;+\u0131n v\u0259 &ldquo;d&uuml;\u015fm\u0259n&ccedil;ilik&rdquo;+in = pax\u0131ll\u0131\u011f\u0131n v\u0259 d&uuml;\u015fm\u0259n&ccedil;iliyin). Madam ki, ikinci s&ouml;z yiy\u0259lik hal\u0131ndad\u0131r, o zaman birinci s&ouml;z m&uuml;tl\u0259q adl\u0131q hal\u0131nda deyil, t\u0259sirlik hal\u0131nda olmal\u0131d\u0131r. Y\u0259ni &ldquo;&ouml;l&uuml;t&rdquo; kimi deyil, &ldquo;&ouml;l&uuml;t&uuml;&rdquo; (&ouml;l&uuml;t&rdquo;+&uuml;) kimi oxunmal\u0131d\u0131r.<br \/>\nYuxar\u0131da deyil\u0259nl\u0259rd\u0259n &ccedil;\u0131xan n\u0259tic\u0259 bunlard\u0131r: 1.M\u0259tnd\u0259 &ldquo;&Ouml;l&uuml;t&uuml; \u0130\u015friinq&rdquo; (pax\u0131ll\u0131q v\u0259 d&uuml;\u015fm\u0259n&ccedil;iliyin &ouml;ld&uuml;r&uuml;lm\u0259si, m\u0259hv edilm\u0259si) yaz\u0131l\u0131b v\u0259 bu halda s&ouml;hb\u0259t pax\u0131ll\u0131q v\u0259 d&uuml;\u015fm\u0259n&ccedil;iliyin m&uuml;c\u0259ssim\u0259si, y\u0259ni simvolu kimi &ccedil;\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n \u015f\u0259r ruhun, ba\u015fqa s&ouml;zl\u0259 demonik m\u0259xluqun &ouml;ld&uuml;r&uuml;lm\u0259sind\u0259n gedir. 2.T\u0259svird\u0259ki adam d&uuml;\u015f&uuml;nd&uuml;y&uuml;m&uuml;z kimi h&ouml;kmdar yox, \u015famand\u0131r. &Ccedil;&uuml;nki \u0259ski t&uuml;rk mifologiyas\u0131nda \u015f\u0259r ruhlara qar\u015f\u0131 m&uuml;bariz\u0259 \u015famanlar\u0131n v\u0259zif\u0259sidir. 3.&Uuml;z\u0259rind\u0259 t\u0259svir v\u0259 yaz\u0131 olan gilbasma magik xarakterlidir v\u0259 insanlar\u0131 pax\u0131ll\u0131q v\u0259 d&uuml;\u015fm\u0259n&ccedil;ilik toxumu s\u0259p\u0259n \u015f\u0259r ruhlardan qorunmaq m\u0259qs\u0259di da\u015f\u0131y\u0131rm\u0131\u015f, y\u0259ni bir n&ouml;v, g&ouml;z muncuz\u011funun (n\u0259z\u0259r muncu\u011funun) oynad\u0131\u011f\u0131 funksiyan\u0131 yerin\u0259 yetirirmi\u015f. Daha d\u0259qiq ifad\u0259 es\u0259k, qoruyucu amulet imi\u015f.<br \/>\nP.S. Yazda ikinci yerd\u0259 g\u0259l\u0259n v\u0259 &ldquo;t&rdquo; kimi oxudu\u011fumuz i\u015far\u0259 bir q\u0259d\u0259r f\u0259rqli yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan &ldquo;Orxon-Yenisey&rdquo; \u0259lifbas\u0131ndak\u0131 &ldquo;n&ccedil;&rdquo; qo\u015fa s\u0259sini ifad\u0259 ed\u0259n h\u0259rf\u0259 d\u0259 &ccedil;ox b\u0259nz\u0259yir. \u018fg\u0259r h\u0259min i\u015far\u0259 &ldquo;t&rdquo; deyil, &ldquo;n&ccedil;&rdquo; h\u0259rfidirs\u0259, o zaman &ldquo;&ouml;l&uuml;t&uuml;&rdquo; k\u0259lm\u0259sini &ldquo;&ouml;l&uuml;n&ccedil;&uuml;&rdquo; kimi oxumaq (&ouml;l&uuml;n&ccedil;&uuml; er\u015fiinq) v\u0259 m\u0259tni &ldquo;pax\u0131ll\u0131q v\u0259 d&uuml;\u015fm\u0259&ccedil;iliyin m\u0259hv edilm\u0259si&rdquo; kimi deyil, &ldquo;pax\u0131ll\u0131q v\u0259 d&uuml;\u015fm\u0259&ccedil;iliyin m\u0259hvi, &ouml;l&uuml;m&uuml;&rdquo; kimi t\u0259rc&uuml;m\u0259 etm\u0259k laz\u0131m g\u0259l\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>B\u0259xtiyar Tuncay&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycan q\u0259dim t&uuml;rk yaz\u0131 sisteminin formala\u015faraq yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ilkin \u0259razil\u0259rd\u0259n biridir &nbsp; Son d&ouml;vrl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycandan tap\u0131lan &ccedil;oxsayl\u0131 yaz\u0131 n&uuml;mun\u0259l\u0259rinin &nbsp;t\u0259hlil v\u0259 oxunu\u015fu &ouml;lk\u0259mizin yerl\u0259\u015fdiyi b&ouml;lg\u0259nin, elm al\u0259mind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 tap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yerin&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":251278,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-37879","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-esas"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/37879","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=37879"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/37879\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/251278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=37879"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=37879"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=37879"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}