{"id":36326,"date":"2016-08-17T19:19:56","date_gmt":"2016-08-17T15:19:56","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=36326","title":{"rendered":"&#8220;Kitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221; dastan\u0131nda &#8211; xal\u00e7a s\u0259n\u0259tinin izl\u0259ri v\u0259 r\u0259mzl\u0259ri"},"content":{"rendered":"<p>Q\u0259dim \u0259cdadlar\u0131m\u0131z\u0131n dam\u011fa v\u0259 onqonlar\u0131 dem\u0259k olar ki, h\u0259l\u0259 d\u0259 yet\u0259rinc\u0259 &ouml;yr\u0259nilm\u0259yib.&nbsp;<span style=\"line-height: 1.6em;\">&Ouml;z&uuml;n\u0259m\u0259xsus yarad\u0131c\u0131l\u0131q d\u0259y\u0259rl\u0259ri il\u0259 se&ccedil;il\u0259n xal&ccedil;a s\u0259n\u0259timizin b\u0259dii s&ouml;z d&uuml;nyam\u0131zdak\u0131 unudulmaz dastanlar\u0131m\u0131zla ba\u011fl\u0131 olan mahiyy\u0259ti n\u0259 q\u0259d\u0259r d\u0259rindirs\u0259 bir o q\u0259d\u0259r d\u0259 d&uuml;\u015f&uuml;nd&uuml;r&uuml;c&uuml;d&uuml;r. Az\u0259rbaycan dastan&ccedil;\u0131l\u0131\u011f\u0131nda xal&ccedil;a s\u0259n\u0259tinin izl\u0259rinin a\u015fkarlanmas\u0131 onun mifoloji struktur al\u0259minin &ouml;yr\u0259nilm\u0259si h\u0259r zaman bir-birin\u0259 ba\u011fl\u0131 olan amill\u0259rl\u0259 m&uuml;mk&uuml;nd&uuml;r. Bu amill\u0259r t\u0259kc\u0259 m\u0259i\u015f\u0259t bax\u0131m\u0131ndan deyil, b\u0259lk\u0259 d\u0259 tematik strukturun daxili varl\u0131\u011f\u0131ndan qaynaqlanaraq formala\u015f\u0131r. Q\u0259dim xalq\u0131m\u0131z\u0131n dastanlar\u0131 Az\u0259rbaycan folklor\u015f&uuml;nasl\u0131\u011f\u0131n\u0131n da formala\u015fmas\u0131nda \u0259h\u0259miyy\u0259tli v\u0259 m&uuml;h&uuml;m rol oynam\u0131\u015fd\u0131r.<\/span><\/p>\n<p>&ldquo;Kitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud&rdquo; boylar\u0131n\u0131n b\u0259zisind\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 gizlinc\u0259l\u0259rl\u0259 r\u0259mzi mahiyy\u0259t da\u015f\u0131yan bir ba\u015flan\u011f\u0131c olur ki, bu da &ldquo;xal\u0131&rdquo; &ndash; &ldquo;xalic\u0259&rdquo; &uuml;z\u0259rind\u0259n ke&ccedil;ir, h\u0259m d\u0259 boyun ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131nda &ouml;z&uuml;n\u0259m\u0259xsus t\u0259sviri v\u0259 v\u0259ziyy\u0259ti il\u0259 g&ouml;st\u0259rilir. M\u0259s\u0259l\u0259n: Dirs\u0259 xan o\u011flu Bu\u011fac xan boyunun ilk s\u0259tirl\u0259ri, a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 c&uuml;ml\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u015flay\u0131r: &ldquo;Bir g&uuml;n Qam Qan o\u011fl\u0131 xan Bay\u0131nd\u0131r yerind\u0259n turm\u0131\u015fd\u0131. \u015eami g&uuml;nli\u011fi yer y&uuml;z&uuml;n\u0259 dikdirmi\u015fdi. Ala sayvan\u0131 g&ouml;g y&uuml;zin\u0259 a\u015fam\u0131\u015fd\u0131. Bin yerd\u0259 ip\u0259k xalic\u0259si d&ouml;\u015f\u0259nmi\u015fdi&rdquo;. G&ouml;r&uuml;nd&uuml;y&uuml; kimi bu c&uuml;ml\u0259l\u0259r q\u0259dim \u0259cdadlar\u0131m\u0131z, O\u011fuz b\u0259yl\u0259rinin &ccedil;ox ciddi bir m\u0259rasim\u0259 haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131ndan x\u0259b\u0259r verir v\u0259 h\u0259min x\u0259b\u0259rin t\u0259m-t\u0259ra\u011f\u0131n\u0131 &ldquo;bin&rdquo; yerd\u0259 s\u0259rilmi\u015f (d&ouml;\u015f\u0259nmi\u015f) ip\u0259k xal&ccedil;alarla t\u0259svir edir. &Ccedil;ox maraql\u0131d\u0131r, qeyd olunan c&uuml;ml\u0259l\u0259r s\u0131ras\u0131nda &ldquo;\u015eami&rdquo; adl\u0131 g&uuml;nl&uuml;kd\u0259n d\u0259 s&ouml;z a&ccedil;\u0131l\u0131r. B\u0259zi t\u0259dqiqat&ccedil;\u0131lara g&ouml;r\u0259 bu s&ouml;z \u015eam (D\u0259m\u0259\u015fq) s&ouml;z&uuml; il\u0259 izah olunur. Y\u0259ni \u015eam \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 d&uuml;z\u0259ldilmi\u015f g&uuml;nl&uuml;kd\u0259n b\u0259hs edilir. Lakin c&uuml;ml\u0259nin \u0259vv\u0259lind\u0259 g\u0259l\u0259n &ldquo;\u015fami&rdquo; s&ouml;z&uuml; Az\u0259rbaycan nax\u0131\u015f s\u0259n\u0259tind\u0259 \u0259n geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f r\u0259mzi mahiyy\u0259t da\u015f\u0131yan elementl\u0259rd\u0259n birinin oldu\u011funu g&ouml;st\u0259rir. V\u0259 indi d\u0259 xal&ccedil;alar\u0131m\u0131zda &ldquo;\u015eami&rdquo;(yaxud &ldquo;S\u0259lcuq z\u0259nciri&rdquo;) adl\u0131 nax\u0131\u015f elementind\u0259n istifad\u0259 olunur&nbsp;<br \/>\nBundan ba\u015fqa &ldquo;xan Bay\u0131nd\u0131r yerind\u0259n turm\u0131\u015fd\u0131&rdquo; c&uuml;ml\u0259sinin r\u0259mzi t\u0259svirind\u0259n g&ouml;r&uuml;n&uuml;r ki, &ldquo;bin&rdquo; yerd\u0259 d&ouml;\u015f\u0259nmi\u015f xal\u0131lar yaz f\u0259slin\u0259 haz\u0131rl\u0131\u011fa i\u015far\u0259dir v\u0259 ip\u0259k xal\u0131lar\u0131n xeyri, toy-busat\u0131, m\u0259h\u0259bb\u0259ti ifad\u0259 ed\u0259n nax\u0131\u015flarla r\u0259mzl\u0259\u015fm\u0259si \u015f&uuml;bh\u0259sizdir. &ldquo;Ala sayvan&rdquo; is\u0259 q\u0259dir-qiym\u0259ti v\u0259 ya q\u0259d\u0259ri, say\u0131 bildir\u0259n uca, saxlayan q&uuml;ll\u0259nin ifad\u0259sidir. Bu q&uuml;ll\u0259 &uuml;z\u0259rin\u0259 aid oldu\u011fu boyun tam\u011fas\u0131 vurulurdu. Bayand\u0131r boyuna aid tam\u011falar indi d\u0259 Az\u0259rbaycan xal&ccedil;alar\u0131nda ya\u015famaqdad\u0131r. Dig\u0259r bir n&uuml;mun\u0259 Salur Qazan\u0131n evinin ya\u011fmaland\u0131\u011f\u0131 boyunda ilk s\u0259tirl\u0259ri r\u0259mzi ifad\u0259l\u0259rl\u0259 &ccedil;ox maraql\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 bu c&uuml;r t\u0259svir etmi\u015fl\u0259r: &ldquo;Bir g&uuml;n Ula\u015f o\u011fl\u0131 T&uuml;l&uuml; qu\u015fun yavr\u0131s\u0131, biz\u0259 miskin umud\u0131, Amit soy\u0131n\u0131n, asl\u0131n\u0131, qaracuq\u0131n qaplan\u0131, qonur at\u0131n iy\u0259si, xan Uruz\u0131n a\u011fas\u0131, Bayand\u0131r xan\u0131n g&ouml;yg&uuml;ci, Qal\u0131n O\u011fuz\u0131n d&ouml;vl\u0259ti, qalm\u0131\u015f yigit arxas\u0131 Salur Qazan yerind\u0259n turmu\u015fd\u0131. Toqsan yerd\u0259 ala qal\u0131-ip\u0259k g&ouml;\u015f\u0259mi\u015fdi&rdquo;. Y\u0259n\u0259 d\u0259 m&uuml;xt\u0259lif m\u0259dhl\u0259rl\u0259 ba\u015flanan boy c&uuml;ml\u0259l\u0259ri ip\u0259k xal\u0131lar\u0131n d&ouml;\u015f\u0259nm\u0259si il\u0259 sanki O\u011fuz m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin simvollar\u0131n\u0131n kitab\u0259sini \u015f\u0259rh edir. Burada ilk s\u0259tird\u0259 &ldquo;T&uuml;l&uuml;&rdquo; adl\u0131 al\u0131c\u0131 qu\u015fun &ldquo;yavr\u0131s\u0131&rdquo;ndan b\u0259hs edilir. Bu qu\u015f Salur qazan\u0131n atas\u0131 Ula\u015fa (x\u0259tt, s&uuml;vari, \u0259sk\u0259r) aid oldu\u011fu maraql\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 ifad\u0259 olunur. Dem\u0259li, Ula\u015f v\u0259 Salur adlar\u0131 ba\u015fqa adlardan f\u0259rqli olaraq q\u0259hr\u0259manl\u0131qla, \u015f&uuml;ca\u0259tl\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f adlard\u0131r. Bu adlar q\u0259hr\u0259man\u0131n xarakterini v\u0259 \u0259xlaq s\u0259viyy\u0259sini r\u0259mzi m\u0259nada ifad\u0259 ed\u0259n vasit\u0259l\u0259rd\u0259n say\u0131l\u0131r. Q\u0259hr\u0259manlar\u0131n ad\u0131n\u0131n yan\u0131ndak\u0131 ata adlar\u0131n\u0131n verilm\u0259si is\u0259 ata h&uuml;ququnun, ata ad\u0131n\u0131n b\u0259rpas\u0131 &uuml;&ccedil;&uuml;n apar\u0131lan sistemli ard\u0131c\u0131ll\u0131q i\u015fi olmaqla yana\u015f\u0131 h\u0259m d\u0259 sakral al\u0259m\u0259 ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n i\u015far\u0259sidir. Burada &ldquo;T&uuml;l&uuml;&rdquo; adl\u0131 al\u0131c\u0131 qu\u015fun t&ouml;r\u0259m\u0259si &ldquo;Salur&rdquo; adl\u0131 \u015fahin (sunqar) qu\u015fudur ki, bu da Qazan xan\u0131n onqonu say\u0131l\u0131r. V\u0259 qeyd olunan onqonlar &ldquo;Qu\u015flu&rdquo; adl\u0131 m&uuml;xt\u0259lif kompozisiya qurulu\u015funda olan Az\u0259rbaycan xal&ccedil;alar\u0131nda h\u0259l\u0259 d\u0259 &ldquo;Saluri&rdquo;, &ldquo;T&uuml;l&uuml;&rdquo; v\u0259 ba\u015fqa adlarla ya\u015famaqdad\u0131r.<br \/>\n&Uuml;mumiyy\u0259tl\u0259, O\u011fuzlar\u0131n h\u0259r hans\u0131 bir ada sahib olmas\u0131 m&uuml;drik bir uzaqg&ouml;r\u0259nliyin timsal\u0131nda &ccedil;ox b&ouml;y&uuml;k \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malikdir. &Ccedil;&uuml;nki ad qazanan \u015f\u0259xsiyy\u0259t (q\u0259r\u0259man) &ouml;z n\u0259slini, boyunu, daha do\u011frusu \u015f\u0259c\u0259r\u0259sini yaratmaqla b&ouml;y&uuml;y&uuml;r v\u0259 bu \u015f\u0259c\u0259r\u0259 geni\u015fl\u0259ndikc\u0259 h\u0259m d\u0259 dam\u011falar\u0131n\u0131 yaratmaqla m&uuml;xt\u0259lifl\u0259\u015fib &ccedil;oxal\u0131rd\u0131. Bu g&uuml;n Az\u0259rbaycan xal&ccedil;alar\u0131nda says\u0131z-hesabs\u0131z O\u011fuz dam\u011falar\u0131 h\u0259min uzaqg&ouml;r\u0259nliyin ki&ccedil;i&ccedil;ik bir sirr i&ccedil;ind\u0259 sirridir.<br \/>\nQ\u0259dim \u0259cdadlar\u0131m\u0131z\u0131n dam\u011fa v\u0259 onqonlar\u0131 dem\u0259k olar ki, h\u0259l\u0259 d\u0259 yet\u0259rinc\u0259 &ouml;yr\u0259nilm\u0259yib. Onlar\u0131n &ouml;yr\u0259nilm\u0259si is\u0259 tariximizin real m\u0259nz\u0259r\u0259sini g&ouml;z &ouml;n&uuml;nd\u0259 canland\u0131rma\u011fa \u015f\u0259rait yaradan \u0259sas vasit\u0259l\u0259rd\u0259n biri ola bil\u0259r. Bundan ba\u015fqa haqq\u0131nda s&ouml;z a&ccedil;d\u0131\u011f\u0131m\u0131z boyun dig\u0259r s\u0259tirl\u0259rind\u0259 m&uuml;xt\u0259lif t\u0259svirl\u0259rl\u0259 aslan, qaplan v\u0259 qonur at (quyru\u011fu d&uuml;y&uuml;nl&uuml; dem\u0259kdir) simvollar\u0131 Qazan xan\u0131n ad\u0131na x&uuml;susi xarakter ver\u0259r\u0259k, &ldquo;Toqsan ba\u015flu ban evl\u0259rin qara yerin &uuml;z\u0259rind\u0259 dikdirmi\u015fdi&rdquo; c&uuml;ml\u0259si il\u0259 davam edir. Burada &ldquo;qara yerin&rdquo; r\u0259mzi m\u0259nas\u0131 r\u0259ng bax\u0131m\u0131ndan a&ccedil;\u0131lmaqla sonrak\u0131 &ldquo;Toqsan yerd\u0259 ala qal\u0131 &ndash; ip\u0259g d&ouml;\u015f\u0259mi\u015fdi&rdquo; &nbsp;c&uuml;ml\u0259sin\u0259 t\u0259sir g&ouml;st\u0259r\u0259n vasit\u0259dir. Dem\u0259li Q\u0259dim O\u011fuz anlam\u0131na g&ouml;r\u0259 &ldquo;Qara&rdquo; s&ouml;z&uuml;n&uuml;n qardan, y\u0259ni qara b\u0259nz\u0259r s&ouml;z&uuml; il\u0259 h\u0259mah\u0259ng olmas\u0131 boydak\u0131 &ldquo;Qara&rdquo; ifad\u0259sin\u0259 m&uuml;xt\u0259lif r\u0259mzi m\u0259na verir. S&ouml;z&uuml;n t\u0259rkibind\u0259ki &ldquo;ar&rdquo; s&ouml;z&uuml; g&ouml;st\u0259rir ki, qar &ndash; xali\u015f, t\u0259miz, g&ouml;yd\u0259n g\u0259l\u0259n m\u0259nas\u0131ndan al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. Eyni zamanda boydak\u0131 &ldquo;qara&rdquo; s&ouml;z&uuml; m\u0259kana, torpa\u011fa qoyulmu\u015f ad kimi &ouml;z&uuml;n&uuml;n r\u0259mzi ifad\u0259sini ortaya &ccedil;\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131r ki, bu da m&uuml;q\u0259dd\u0259s &ldquo;Qaraba\u011f&rdquo; torpa\u011f\u0131na i\u015far\u0259 ola bil\u0259r. Y\u0259ni hadis\u0259l\u0259rin Qaraba\u011fda ba\u015f verm\u0259sinin ilkin c&uuml;c\u0259rtil\u0259ri buradan ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 g&ouml;r&uuml;nm\u0259kd\u0259dir. Bundan ba\u015fqa h\u0259r biri &ldquo;toqsan&rdquo; ba\u015flu ban evl\u0259rd\u0259n ibar\u0259t, &ldquo;toqsan&rdquo; yerd\u0259n s&ouml;hb\u0259t a&ccedil;\u0131l\u0131r. Bu ifad\u0259nin sirri Qazan xan\u0131n b&ouml;y&uuml;k bir &ouml;lk\u0259 sahibi oldu\u011fundan x\u0259b\u0259r verir. Burada is\u0259 m\u0259ni &ldquo;ban&rdquo; evl\u0259r ifad\u0259si daha &ccedil;ox &ouml;z&uuml;n\u0259 c\u0259lb edir. &Ccedil;&uuml;nki &ldquo;ban&rdquo; evl\u0259r &ldquo;ban ocaq&rdquo;lar adl\u0131 m&uuml;xt\u0259lif qurulu\u015flu nax\u0131\u015flar\u0131m\u0131z h\u0259l\u0259 d\u0259 Qaraba\u011f xal&ccedil;alar\u0131nda &ouml;z sirli qurulu\u015fu gizlinl\u0259rini saxlamaqdad\u0131r .<br \/>\nBoyun qeyd olunan sonuncu s&ouml;z&uuml; &ldquo;Toqsan yerd\u0259 olan qal\u0131 &ndash; ip\u0259g d&ouml;\u015f\u0259mi\u015fdi&rdquo; &nbsp;ifad\u0259si var-d&ouml;vl\u0259tin v\u0259 g&uuml;c&uuml;n r\u0259mzi olmaqla yana\u015f\u0131, h\u0259m d\u0259 pay\u0131z\u0131n ov m&ouml;vs&uuml;m&uuml;n&uuml;n g&ouml;st\u0259ricisi kimi ala &ldquo;qal\u0131&rdquo; (xal\u0131) s&ouml;z&uuml; il\u0259 ov situasiyas\u0131na yol a&ccedil;\u0131r. &Ccedil;&uuml;nki ov situasiyas\u0131 bu boydak\u0131 hadis\u0259l\u0259rin axar\u0131na m&uuml;\u0259yy\u0259n \u0259hval, ovqat g\u0259tir\u0259n bir hal kimi s\u0259ciyy\u0259l\u0259nir. Dastandak\u0131 ov situasiyalar\u0131 ya b\u0259db\u0259xt bir hadis\u0259nin ba\u015f verm\u0259 m\u0259kan\u0131na &ccedil;evrilir, ya da b\u0259db\u0259xt hadis\u0259nin ba\u015f verm\u0259sini dolay\u0131s\u0131 il\u0259 haz\u0131rlayan bir s\u0259b\u0259b olur. Lakin dastanda ov situasiyas\u0131 q\u0259hr\u0259man\u0131 &ouml;z i&ccedil;ind\u0259n ke&ccedil;irm\u0259kl\u0259 sanki onu qar\u015f\u0131dak\u0131 \u0259sas m&uuml;bariz\u0259d\u0259n \u0259vv\u0259l d&ouml;y&uuml;\u015f s\u0131naqlar\u0131ndan t\u0259lim &ndash; m\u0259\u015fq m\u0259rh\u0259l\u0259sind\u0259n ke&ccedil;irir. Q\u0259hr\u0259man bel\u0259 bir &ldquo;ov&rdquo; dan sonra \u0259sas d&ouml;y&uuml;\u015f yerin\u0259 m&uuml;bariz\u0259 meydan\u0131na yola d&uuml;\u015f&uuml;r. Dem\u0259li, bu c&uuml;r n\u0259tic\u0259 il\u0259 dastandak\u0131 ov situasiyas\u0131n\u0131n \u0259sas f\u0259ls\u0259f\u0259si &ldquo;ov&ccedil;uluq&rdquo; v\u0259 ya &ldquo;\u015figargah&rdquo; adl\u0131 xal&ccedil;alar\u0131m\u0131z\u0131n kompozisiyalar\u0131ndak\u0131 r\u0259mzl\u0259rl\u0259 &uuml;st-&uuml;st\u0259 d&uuml;\u015f&uuml;r. V\u0259 bu m&ouml;vzu \u0259srl\u0259rl\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259timizin m&uuml;q\u0259dd\u0259s be\u015fliyind\u0259 m&uuml;xt\u0259lif formalarla inki\u015faf edib m\u0259d\u0259ni irsimizd\u0259 ya\u015famaqdad\u0131r .<br \/>\n&ldquo;Qam b&ouml;r\u0259nin o\u011fl\u0131 Bams\u0131 Beyr\u0259k boy\u0131&rdquo;da ilk s\u0259tirl\u0259ri il\u0259 n\u0259z\u0259ri &ouml;z&uuml;n\u0259 c\u0259lb edir: &ldquo;Qam Qan o\u011fl\u0131 xan Bay\u0131nd\u0131r yerind\u0259n turm\u0131\u015fd\u0131. Qara yerin &uuml;st&uuml;n\u0259 a\u011f ban evin dikdirmi\u015fdi. Ala sayvan g&ouml;g y&uuml;zin\u0259 asanm\u0131\u015fd\u0131. Bin p\u0259rd\u0259 ip\u0259k xalic\u0259si d&ouml;\u015f\u0259nmi\u015fdi&rdquo; c&uuml;ml\u0259l\u0259ri sanki birinci boyun ox\u015far\u0131dr. Lakin birinci boyda Bayand\u0131r xan &ldquo;bin yerd\u0259 ip\u0259k xali&ccedil;\u0259si&rdquo;ni &ldquo;yer y&uuml;zin\u0259&rdquo;, haqq\u0131nda dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131m\u0131z boyda is\u0259 &ldquo;qara yerin &uuml;st&uuml;n\u0259&rdquo; d&ouml;\u015f\u0259nmi\u015fdi ifad\u0259si il\u0259 f\u0259rql\u0259nir. Burada yen\u0259 &ldquo;qara&rdquo; r\u0259ng \u0259sas m\u0259kana &ccedil;evrilir v\u0259 m&uuml;q\u0259dd\u0259s torpa\u011f\u0131n simvolunu ifad\u0259 edir. &ldquo;\u0130p\u0259k xali&ccedil;\u0259si d&ouml;\u015f\u0259nmi\u015fdi s&ouml;z&uuml;nd\u0259n &ouml;nc\u0259, &ldquo;p\u0259rd\u0259&rdquo; s&ouml;z&uuml;n&uuml;n i\u015fl\u0259nm\u0259si is\u0259 yer\u0259 d&ouml;\u015f\u0259n\u0259n xal&ccedil;alarla b\u0259rab\u0259r simvolik m\u0259na da\u015f\u0131yan divar xal&ccedil;alar\u0131n\u0131n da t\u0259svir edil\u0259n s\u0259hn\u0259d\u0259 olmas\u0131na i\u015far\u0259dir. &Ccedil;&uuml;nki &ldquo;Ala sayvan&rdquo; da i&ccedil; O\u011fuzla, d\u0131\u015f O\u011fuzun b\u0259yl\u0259ri Bayand\u0131r xan\u0131n h&uuml;zurunda bir araya g\u0259lmi\u015fdil\u0259r. Divardak\u0131 xal&ccedil;alar\u0131n r\u0259mzl\u0259ri is\u0259 h\u0259r bir boyun dam\u011fa v\u0259 onqonlar\u0131n\u0131 ifad\u0259 etm\u0259kl\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 h&ouml;rm\u0259tin v\u0259 birliyin ya\u015famas\u0131n\u0131 saxlayan \u0259sas amill\u0259rd\u0259n biri idi. \u0130ndi d\u0259 b\u0259zi q\u0259dim xal&ccedil;alar\u0131m\u0131z\u0131n sirri a&ccedil;\u0131lmayan nax\u0131\u015flar\u0131n\u0131n s\u0131ras\u0131nda birliyi ifad\u0259 ed\u0259n elementl\u0259r m&ouml;vcuddur. Qeyd etdiyimiz boyun ox\u015far x&uuml;susiyy\u0259tl\u0259rini is\u0259 &ldquo;Qazan b\u0259g o\u011flu Uruz b\u0259gin tutsaq old\u0131\u011f\u0131 boy&rdquo; v\u0259 &ldquo;Qa\u0131z\u0131l\u0131q qo&ccedil;a o\u011fl\u0131 yekn\u0259k boy\u0131&rdquo;nda da sezm\u0259k olar.<br \/>\n&ldquo;Kitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud&rdquo; dastan\u0131nda az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n mifik g&ouml;r&uuml;\u015fl\u0259rind\u0259 &ouml;z&uuml;n&uuml; qoruyub saxlayan, soy k&ouml;kl\u0259 ba\u011fl\u0131, ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 g\u0259r\u0259kli olan antropomorfik v\u0259 zoomorfik onqonlar\u0131n z\u0259nginliyi xal&ccedil;a s\u0259n\u0259timizin ornament toplusunda da &ouml;z&uuml;n\u0259m\u0259xsus yer tutur. Xal&ccedil;alar\u0131m\u0131zda bunlar\u0131n bir qismi ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259 &ccedil;arpsa da ifad\u0259li bo\u015fluqlarda v\u0259 kompozisiyalar\u0131n y&uuml;ks\u0259k stliz\u0259 edilmi\u015f motivl\u0259rinin b\u0259dii qatlar\u0131nda kodlu \u015f\u0259kild\u0259 &ouml;z ismarc\u0131 il\u0259 h\u0259m d\u0259 mifoloji d&uuml;nyam\u0131za k&ouml;rp&uuml; sal\u0131r. V\u0259 m&uuml;xt\u0259lif kultlar\u0131n s&ouml;z d&uuml;nyas\u0131ndak\u0131 varl\u0131\u011f\u0131 stiliz\u0259 edilmi\u015f nax\u0131\u015flar\u0131n timsal\u0131nda xal&ccedil;alar\u0131m\u0131z\u0131n ilm\u0259l\u0259rind\u0259 d&uuml;\u015f&uuml;n\u0259nl\u0259ri valeh etm\u0259kd\u0259dir. Say\u0131 d\u0259qiql\u0259\u015fm\u0259y\u0259n kultlar aras\u0131nda g&uuml;n\u0259\u015f, ay, ulduz, qurd, at , ilan, \u0259jdaha, qo&ccedil;, &ouml;k&uuml;z, ke&ccedil;i, qu\u015f, a\u011fac,od, qab v\u0259 ocaq adl\u0131 m\u0259fhumlar Az\u0259rbaycan xal&ccedil;alar\u0131nda m&uuml;xt\u0259lif motivl\u0259rl\u0259 geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<br \/>\n&ldquo;Kitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud&rdquo; dastan\u0131ndak\u0131 m\u0259zmun v\u0259 mifoloji qurulu\u015fda &ldquo;yaradan v\u0259 insan&rdquo;, &ldquo;xeyr v\u0259 \u015f\u0259r&rdquo;, &ldquo;ail\u0259 v\u0259 \u0259xlaq&rdquo;, &ldquo;t\u0259bi\u0259t v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t&rdquo;, &ldquo;m\u0259rdlik v\u0259 q\u0259hr\u0259manl\u0131q&rdquo;, &ldquo;sevgi v\u0259 m\u0259h\u0259bb\u0259t&rdquo; m\u0259fhumlar\u0131 xal&ccedil;alar\u0131m\u0131z\u0131n anavariantlar\u0131 olan elementl\u0259rin\u0259 azman ustadlar\u0131m\u0131z t\u0259r\u0259find\u0259n &ccedil;ox b&ouml;y&uuml;k ustal\u0131qla sistemli \u015f\u0259kild\u0259 hopdurulmu\u015fdur. Dem\u0259k olar ki, elementl\u0259\u015fm\u0259k hal\u0131n\u0131 ala bil\u0259n h\u0259r bir dastan motivin\u0259 xal&ccedil;alar\u0131m\u0131zda da rast g\u0259lm\u0259k m&uuml;mk&uuml;nd&uuml;r.<br \/>\nN\u0259tic\u0259d\u0259 camal\u0131n\u0131 e\u015fidib g&ouml;rd&uuml;y&uuml;m&uuml;z s&ouml;z &ndash; nax\u0131\u015f d&uuml;nyam\u0131z\u0131n c\u0259lal\u0131ndan, z\u0259rr\u0259 &#8211; z\u0259rr\u0259 &ouml;yr\u0259ndikc\u0259 ulu \u0259cdadlar\u0131m\u0131z\u0131n hans\u0131 m\u0259fkur\u0259nin sahibi olduqlar\u0131 g&ouml;z &ouml;n&uuml;nd\u0259 canlan\u0131r. V\u0259 onlar\u0131n qoyduqlar\u0131 m\u0259d\u0259niyy\u0259t sirab\u0131 &ccedil;oxlar\u0131n\u0131 \u0259fsunlay\u0131r v\u0259 d\u0259rin qaynaqlar labirintin\u0259 sal\u0131r. \u018fsrl\u0259rd\u0259n b\u0259ri sisteml\u0259\u015f\u0259n xal&ccedil;a kompozisiyalar\u0131m\u0131z\u0131n sirl\u0259rini, onlar\u0131n n&ouml;vd\u0259n qrupa, qrupdan tip\u0259, tipd\u0259n qanadlara, qanadlardan m\u0259kt\u0259bl\u0259r\u0259, m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259n ocaqlara ke&ccedil;m\u0259si bizim xal&ccedil;a d&uuml;nyam\u0131z\u0131n &ccedil;ox m&ouml;hk\u0259m monolit b&uuml;n&ouml;vr\u0259si oldu\u011funa i\u015far\u0259dir.<br \/>\nH\u0259l\u0259 do\u011fulmam\u0131\u015f k&ouml;rp\u0259l\u0259rin adlar\u0131na xal&ccedil;a toxunan, g&ouml;zl\u0259rini a&ccedil;\u0131b, dik ilm\u0259l\u0259r v\u0259 r\u0259ng al\u0259mind\u0259 im\u0259kl\u0259yib ayaq a&ccedil;an, toyda, busatda &uuml;z\u0259rind\u0259 add\u0131mlayan, ovda, t\u0259limd\u0259 yorulub &uuml;z\u0259rind\u0259 qorxusuz yatan, \u0259lam\u0259tl\u0259rd\u0259n \u0259lam\u0259tl\u0259r\u0259 ke&ccedil;\u0259r\u0259k, &ouml;l&uuml;m&uuml;l&uuml;k xal\u0131lar\u0131 il\u0259 axir\u0259t d&uuml;nyas\u0131na k&ouml;&ccedil;\u0259n n\u0259slimiz, irsimiz \u0259lb\u0259tt\u0259 ki, k\u0259\u015ff edilm\u0259mi\u015f d&uuml;nyad\u0131r v\u0259 bu d&uuml;nya &ldquo;Kitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud&rdquo; boylar\u0131n\u0131n s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259n d\u0259 boylan\u0131b ara\u015fd\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131 g&ouml;l\u0259yir.&nbsp;<\/p>\n<p>M\u0259mm\u0259dh&uuml;seyn H&uuml;seynov<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Q\u0259dim \u0259cdadlar\u0131m\u0131z\u0131n dam\u011fa v\u0259 onqonlar\u0131 dem\u0259k olar ki, h\u0259l\u0259 d\u0259 yet\u0259rinc\u0259 &ouml;yr\u0259nilm\u0259yib.&nbsp;&Ouml;z&uuml;n\u0259m\u0259xsus yarad\u0131c\u0131l\u0131q d\u0259y\u0259rl\u0259ri il\u0259 se&ccedil;il\u0259n xal&ccedil;a s\u0259n\u0259timizin b\u0259dii s&ouml;z d&uuml;nyam\u0131zdak\u0131 unudulmaz dastanlar\u0131m\u0131zla ba\u011fl\u0131 olan mahiyy\u0259ti n\u0259 q\u0259d\u0259r d\u0259rindirs\u0259 bir&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":251278,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-36326","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-esas"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/36326","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=36326"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/36326\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/251278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=36326"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=36326"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=36326"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}