{"id":245333,"date":"2026-06-22T06:39:04","date_gmt":"2026-06-22T02:39:04","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=245333","title":{"rendered":"Niy\u0259 b\u00fct\u00fcn Yer k\u00fcr\u0259sind\u0259 k\u00f6rp\u00fc tik\u0259 bilmirik?"},"content":{"rendered":"<p><strong>Bu yax\u0131nlarda q\u0259rib\u0259 bir fikirl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131m: niy\u0259 y&uuml;zl\u0259rl\u0259 kilometr uzunlu\u011funda k&ouml;rp&uuml;l\u0259r tik\u0259n b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t he&ccedil; vaxt b&uuml;t&uuml;n Yer k&uuml;r\u0259sind\u0259 k&ouml;rp&uuml; tikm\u0259yib?&nbsp;<\/strong><\/p>\n<p>Ucnoqta.az bildirir &nbsp;ki, b\u0259lum olur ki, &quot;b&uuml;t&uuml;n Yer k&uuml;r\u0259sind\u0259 k&ouml;rp&uuml;&quot; ifad\u0259sinin &ouml;z&uuml; &uuml;&ccedil; f\u0259rqli \u015f\u0259kild\u0259 ba\u015fa d&uuml;\u015f&uuml;l\u0259 bil\u0259r, h\u0259r biri &ouml;z qaydas\u0131nda m&uuml;mk&uuml;n deyil. G\u0259lin h\u0259r &uuml;&ccedil;&uuml;n&uuml; d&uuml;sturlar v\u0259 ya sirli terminologiya olmadan ara\u015fd\u0131raq.<\/p>\n<p><strong>Yer k&uuml;r\u0259sinin \u0259traf\u0131nda halqal\u0131 k&ouml;rp&uuml;<\/strong><br \/>\nBirinci se&ccedil;im \u0259n g&ouml;z\u0259lidir. Planeti ekvator boyunca \u0259hat\u0259 ed\u0259n, onun &uuml;z\u0259rind\u0259 u&ccedil;an v\u0259 ya s&uuml;tunlar\u0131n &uuml;z\u0259rind\u0259 dayanan n\u0259h\u0259ng bir halqan\u0131 t\u0259s\u0259vv&uuml;r edin. \u0130lk bax\u0131\u015fdan h\u0259r \u015fey m\u0259ntiqli g&ouml;r&uuml;n&uuml;r: Yer k&uuml;r\u0259 halqan\u0131 b&uuml;t&uuml;n istiqam\u0259tl\u0259rd\u0259 b\u0259rab\u0259r \u015f\u0259kild\u0259 &ccedil;\u0259kdiyind\u0259n, m&uuml;k\u0259mm\u0259l balansla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f t\u0259r\u0259zil\u0259r kimi sabit \u015f\u0259kild\u0259 as\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Amma t\u0259l\u0259 buradad\u0131r. Bu qurulu\u015f qeyri-sabit tarazl\u0131q v\u0259ziyy\u0259tind\u0259dir, sanki ucunda q\u0259l\u0259m dayan\u0131r. D&uuml;z oldu\u011fu m&uuml;dd\u0259tc\u0259 h\u0259r \u015fey qaydas\u0131ndad\u0131r, amma \u0259n ki&ccedil;ik bir meh d\u0259 d&uuml;\u015f\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>Fizikl\u0259rin bu problemi m&uuml;zakir\u0259 etdiyi AskPhysics forumuna g&ouml;r\u0259, problem ondad\u0131r ki, halqa Ay\u0131n cazib\u0259 q&uuml;vv\u0259si, d&uuml;\u015f\u0259n meteorit v\u0259 ya h\u0259tta k&uuml;l\u0259yin t\u0259siri il\u0259 bir santimetr bel\u0259 yerini d\u0259yi\u015f\u0259rs\u0259, simmetriya pozulur. Halqan\u0131n Yer\u0259 \u0259n yax\u0131n hiss\u0259si daha g&uuml;cl&uuml; \u015f\u0259kild\u0259 &ccedil;\u0259kilm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r, &ccedil;&uuml;nki cazib\u0259 q&uuml;vv\u0259si yax\u0131nla\u015fd\u0131qca art\u0131r. V\u0259 dartma n\u0259 q\u0259d\u0259r g&uuml;cl&uuml; olarsa, bir o q\u0259d\u0259r yax\u0131nla\u015f\u0131r v\u0259 bir o q\u0259d\u0259r g&uuml;cl&uuml; \u015f\u0259kild\u0259 &ccedil;\u0259kilir.<\/p>\n<p>Dartma eksponensial olaraq artacaq v\u0259 b&uuml;t&uuml;n halqa sonda inan\u0131lmaz s&uuml;r\u0259tl\u0259 planetin s\u0259thin\u0259 &ccedil;\u0131rp\u0131lacaq. He&ccedil; bir m&uuml;k\u0259mm\u0259l simmetriya bunu xilas ed\u0259 bilm\u0259z; o, &ccedil;ox k&ouml;vr\u0259kdir.<\/p>\n<p>Atlantik okean\u0131nda k&ouml;rp&uuml;<br \/>\n\u0130kinci se&ccedil;im daha sad\u0259dir: qit\u0259d\u0259n qit\u0259y\u0259, m\u0259s\u0259l\u0259n, Atlantik &uuml;z\u0259rind\u0259n Amerikadan Avropaya q\u0259d\u0259r sad\u0259 bir k&ouml;rp&uuml;. Burada kosmik estetika art\u0131q narahatl\u0131q do\u011furmur; bunun \u0259v\u0259zin\u0259 olduqca adi, lakin he&ccedil; d\u0259 az a\u015f\u0131lmaz olmayan probleml\u0259r yaran\u0131r.<\/p>\n<p>Birincisi, Yer qab\u0131\u011f\u0131n\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259tidir. Planetin qab\u0131\u011f\u0131 b\u0259rk qaya bloku deyil, yava\u015f-yava\u015f s&uuml;r&uuml;n\u0259n bir s\u0131ra l&ouml;vh\u0259l\u0259rd\u0259n ibar\u0259tdir. Orta Atlantik silsil\u0259si ild\u0259 t\u0259xmin\u0259n 2,5 santimetr s&uuml;r\u0259tl\u0259 ayr\u0131l\u0131r v\u0259 onillikl\u0259r \u0259rzind\u0259 bu, onlarla santimetr\u0259 &ccedil;at\u0131r. Geoloji q&uuml;vv\u0259l\u0259r ist\u0259nil\u0259n s\u0259rt k&ouml;rp&uuml;n&uuml; sad\u0259c\u0259 yar\u0131ya b&ouml;l\u0259r v\u0259 m&uuml;r\u0259kk\u0259b geni\u015fl\u0259ndirici birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r k&ouml;m\u0259k etm\u0259z.<\/p>\n<p>\u0130kinci problem d\u0259rinlikdir. Okean\u0131n orta d\u0259rinliyi t\u0259xmin\u0259n 3,7-4 kilometrdir v\u0259 b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t h\u0259l\u0259 d\u0259 bu h&uuml;nd&uuml;rl&uuml;kd\u0259 dayaqlar tikm\u0259k s\u0259n\u0259tin\u0259 yiy\u0259l\u0259nm\u0259yib. M&uuml;qayis\u0259 &uuml;&ccedil;&uuml;n n&uuml;mun\u0259 olaraq, d&uuml;nyan\u0131n \u0259n h&uuml;nd&uuml;r k&ouml;rp&uuml;s&uuml; olan Fransadak\u0131 Millau Viaduktunu g&ouml;st\u0259r\u0259 bil\u0259r\u0259m ki, o, 340 metr h&uuml;nd&uuml;rl&uuml;kd\u0259 dayaqlar &uuml;z\u0259rind\u0259 dayan\u0131r.<\/p>\n<p>B\u0259lk\u0259 d\u0259 k&ouml;rp&uuml;n&uuml; &uuml;z\u0259n hala g\u0259tirm\u0259liyik? Amma bu, i\u015f\u0259 yaramayacaq, &ccedil;&uuml;nki Qolfstrim v\u0259 f\u0131rt\u0131na kimi okean c\u0259r\u0259yanlar\u0131 onu m\u0259hv ed\u0259r. Minl\u0259rl\u0259 kilometrlik &ccedil;arpaz k&uuml;l\u0259kl\u0259r v\u0259 dal\u011falar el\u0259 \u0259yilm\u0259 y&uuml;kl\u0259ri yaradacaq ki, metal yorulacaq v\u0259 struktur &ccedil;&ouml;k\u0259c\u0259k. Worldbuilding Stack Exchange platformas\u0131ndak\u0131 m&uuml;h\u0259ndisl\u0259rin fikrinc\u0259, transatlantik k&ouml;rp&uuml;n&uuml; t\u0259miz fantaziyaya &ccedil;evir\u0259n m\u0259hz c\u0259r\u0259yanlar\u0131n, tektonikan\u0131n v\u0259 y&uuml;kl\u0259rin bu kombinasiyas\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Planetin m\u0259rk\u0259zind\u0259n ke&ccedil;id<br \/>\n&Uuml;&ccedil;&uuml;nc&uuml; se&ccedil;im, \u0259n h\u0259rfi v\u0259 \u0259n d\u0259lilik. B\u0259s &quot;Yerd\u0259n ke&ccedil;m\u0259k&quot; planetin m\u0259rk\u0259zind\u0259n bir yar\u0131mk&uuml;r\u0259d\u0259n dig\u0259rin\u0259 ke&ccedil;\u0259n bir tunel kimi ba\u015fa d&uuml;\u015f&uuml;ls\u0259 nec\u0259 olar? Burada biz m&uuml;h\u0259ndislik deyil, materiallar\u0131n fundamental m\u0259hdudiyy\u0259tl\u0259ri il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131q.<\/p>\n<p>\u018fsas problem istilikdir. Yerin m\u0259rk\u0259zind\u0259 temperatur G&uuml;n\u0259\u015fin s\u0259thi il\u0259 m&uuml;qayis\u0259 edil\u0259 bil\u0259n 5000-6000 d\u0259r\u0259c\u0259 Selsiy\u0259 &ccedil;at\u0131r. Odadavaml\u0131 volfram v\u0259 \u0259n m&ouml;hk\u0259m \u0259rintil\u0259r d\u0259 daxil olmaqla, h\u0259r hans\u0131 bir m\u0259lum material bel\u0259 \u015f\u0259raitd\u0259 d\u0259rhal mayel\u0259\u015f\u0259c\u0259k v\u0259 ya h\u0259tta buxarlanacaq.<\/p>\n<p>\u0130kinci problem t\u0259zyiqdir. Planetin daxilind\u0259 o, milyonlarla atmosferl\u0259 &ouml;l&ccedil;&uuml;l&uuml;r. He&ccedil; bir bo\u015f boru v\u0259 ya dayaq yuxar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131 bas\u0131lan mantiyan\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da\u015f\u0131ya bilm\u0259z; tunel d\u0259rhal \u0259zil\u0259c\u0259k v\u0259 \u0259rimi\u015f maqma il\u0259 su alt\u0131nda qalacaq. Sad\u0259 dill\u0259 des\u0259k, n&uuml;v\u0259d\u0259n ke&ccedil;\u0259n yol &ccedil;\u0259km\u0259k, partlay\u0131c\u0131 soban\u0131n i&ccedil;\u0259risind\u0259 tunel tikm\u0259y\u0259 &ccedil;al\u0131\u015fmaq kimidir.<\/p>\n<p>Niy\u0259 Yer &uuml;z\u0259rind\u0259n k&ouml;rp&uuml; tikm\u0259k m&uuml;mk&uuml;n deyil<br \/>\nB&uuml;t&uuml;n bu hekay\u0259nin \u0259n maraql\u0131 t\u0259r\u0259fi odur ki, \u0259sas mane\u0259 maliyy\u0259 v\u0259 ya tikinti materiallar\u0131n\u0131n &ccedil;at\u0131\u015fmazl\u0131\u011f\u0131 deyildi, baxmayaraq ki, planetin resurslar\u0131 h\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 kifay\u0259t deyildi. Problem daha d\u0259rin\u0259 gedir v\u0259 bu ideya t\u0259bi\u0259tin &uuml;&ccedil; qanununa ziddir: universal cazib\u0259 q&uuml;vv\u0259si, tektonik plit\u0259l\u0259rin h\u0259r\u0259k\u0259ti v\u0259 Yerin n&uuml;v\u0259sinin termodinamikas\u0131.<br \/>\nYer k&uuml;r\u0259si bu c&uuml;r i\u015fl\u0259r &uuml;&ccedil;&uuml;n sad\u0259c\u0259 &ccedil;ox canl\u0131d\u0131r. O, f\u0131rlan\u0131r, qab\u0131\u011f\u0131 yerd\u0259yi\u015fir, n&uuml;v\u0259si f\u0131rlan\u0131r v\u0259 cazib\u0259 q&uuml;vv\u0259si ist\u0259nil\u0259n asimmetrik k&uuml;tl\u0259ni amans\u0131zcas\u0131na a\u015fa\u011f\u0131 &ccedil;\u0259kir. Bel\u0259 bir planeti t\u0259k, h\u0259r\u0259k\u0259tsiz bir qurulu\u015fa salmaq, \u015fi\u015firil\u0259n v\u0259 bo\u015fald\u0131lan bir \u015far\u0131n &uuml;z\u0259rin\u0259 s\u0259rt bir &ccedil;\u0259r&ccedil;iv\u0259 yap\u0131\u015fd\u0131rmaq kimi olard\u0131.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bu yax\u0131nlarda q\u0259rib\u0259 bir fikirl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131m: niy\u0259 y&uuml;zl\u0259rl\u0259 kilometr uzunlu\u011funda k&ouml;rp&uuml;l\u0259r tik\u0259n b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t he&ccedil; vaxt b&uuml;t&uuml;n Yer k&uuml;r\u0259sind\u0259 k&ouml;rp&uuml; tikm\u0259yib?&nbsp; Ucnoqta.az bildirir &nbsp;ki, b\u0259lum olur ki, &quot;b&uuml;t&uuml;n Yer k&uuml;r\u0259sind\u0259 k&ouml;rp&uuml;&quot;&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":251278,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[97],"tags":[],"class_list":["post-245333","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-maraqli"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/245333","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=245333"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/245333\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/251278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=245333"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=245333"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=245333"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}