{"id":244959,"date":"2026-06-10T10:13:09","date_gmt":"2026-06-10T06:13:09","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=244959","title":{"rendered":"Virtual qap\u0131n\u0131n etibarl\u0131 a\u00e7ar\u0131:"},"content":{"rendered":"<p><strong>Son g&uuml;nl\u0259r c\u0259miyy\u0259ti \u0259n &ccedil;ox d&uuml;\u015f&uuml;nd&uuml;r\u0259n, ail\u0259l\u0259rd\u0259n tutmu\u015f t\u0259hsil m&uuml;\u0259ssis\u0259l\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r h\u0259r yerd\u0259 m&uuml;zakir\u0259 edil\u0259n \u0259sas m&ouml;vzu &ldquo;\u0130nformasiya, informasiyala\u015fd\u0131rma v\u0259 informasiyan\u0131n m&uuml;hafiz\u0259si haqq\u0131nda&rdquo; Qanuna edil\u0259n son d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rdir. D&ouml;vl\u0259tin bu add\u0131m\u0131 virtual m&uuml;hitd\u0259 u\u015faq v\u0259 yeniyetm\u0259l\u0259rin t\u0259hl&uuml;k\u0259sizliyini t\u0259min etm\u0259k m\u0259qs\u0259di da\u015f\u0131sa da, qanunun yeniyetm\u0259 g\u0259ncl\u0259ri \u0259hat\u0259 ed\u0259n hiss\u0259si, onlar\u0131n b\u0259zi sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 yaln\u0131z valideyn raz\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 qeydiyyatdan ke&ccedil;\u0259 bilm\u0259si m&uuml;dd\u0259as\u0131 ciddi polemikalara yol a&ccedil;\u0131b. Bir t\u0259r\u0259f bunu g\u0259ncl\u0259rin azadl\u0131\u011f\u0131na m\u0259hdudiyy\u0259t kimi g&ouml;r&uuml;r, dig\u0259r t\u0259r\u0259f is\u0259 real t\u0259hl&uuml;k\u0259l\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alacaq \u0259n do\u011fru sip\u0259r hesab edir.&nbsp;<\/strong><\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 sad\u0259 dill\u0259 yana\u015fsaq, \u0259sas m\u0259qs\u0259d u\u015faqlar\u0131 z\u0259r\u0259rli informasiyadan qorumaqd\u0131r. &Ccedil;&uuml;nki informasiya h\u0259r zaman faydal\u0131 olmur. Bu g&uuml;n r\u0259q\u0259msal d&uuml;nya art\u0131q sad\u0259c\u0259 \u015f\u0259kill\u0259rin payla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131, dostlar\u0131n onlayn s&ouml;hb\u0259t etdiyi \u0259yl\u0259nc\u0259 platformas\u0131 deyil; bura h\u0259m d\u0259 b&ouml;y&uuml;k riskl\u0259rin, manipulyasiyalar\u0131n v\u0259 psixoloji t\u0259zyiql\u0259rin gizl\u0259ndiyi idar\u0259olunmaz bir m&uuml;hitdir. 16-18 ya\u015f is\u0259 insan\u0131n &ouml;z&uuml;n&uuml; axtard\u0131\u011f\u0131, emosional q\u0259rarlara \u0259n &ccedil;ox meylli oldu\u011fu, lakin h\u0259yat t\u0259cr&uuml;b\u0259sinin h\u0259l\u0259 tam formala\u015fmad\u0131\u011f\u0131 ke&ccedil;id d&ouml;vr&uuml;d&uuml;r. Bu ya\u015fda olan bir yeniyetm\u0259 xarici t\u0259sirl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 olduqca h\u0259ssasd\u0131r v\u0259 m&uuml;\u0259yy\u0259n t\u0259sirl\u0259r\u0259 m\u0259ruz qalaraq aqressiv davran\u0131\u015flar n&uuml;mayi\u015f etdirir v\u0259 ya psixoloji probleml\u0259rl\u0259 &uuml;zl\u0259\u015firl\u0259r. Bu bax\u0131mdan, d&ouml;vl\u0259tin valideyn raz\u0131l\u0131\u011f\u0131 t\u0259l\u0259bini ir\u0259li s&uuml;rm\u0259si, g\u0259ncl\u0259ri r\u0259q\u0259msal al\u0259md\u0259n tamamil\u0259 qoparmaq deyil, onlar\u0131n arxas\u0131nda h&uuml;quqi v\u0259 m\u0259n\u0259vi bir dayaq yaratmaq c\u0259hdidir.<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 daha d\u0259rind\u0259n yana\u015fsaq, bu g&uuml;n virtual m&uuml;hitd\u0259 ba\u015f ver\u0259n onlayn zorak\u0131l\u0131q v\u0259 \u015fantaj hadis\u0259l\u0259rinin \u0259n &ccedil;ox m\u0259hz bu ya\u015f qrupunda qurbanlar se&ccedil;diyini g&ouml;r\u0259rik. Real h\u0259yatdan n&uuml;mun\u0259 g\u0259tirs\u0259k, m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 m&uuml;\u0259lliml\u0259r tez-tez qeyd edir ki, b\u0259zi \u015fagirdl\u0259r d\u0259rs zaman\u0131 diqq\u0259tini itirir, gec\u0259l\u0259r sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 aktiv olduqlar\u0131 &uuml;&ccedil;&uuml;n yuxu rejimi pozulur. Yeniyetm\u0259l\u0259r aras\u0131nda bir-birin\u0259 qar\u015f\u0131 t\u0259hqir, la\u011f etm\u0259 v\u0259 psixoloji basq\u0131 sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r vasit\u0259sil\u0259 daha geni\u015f yay\u0131l\u0131r.&nbsp;<\/p>\n<p>Dig\u0259r bir yana\u015fma, ali m\u0259kt\u0259b\u0259 haz\u0131rla\u015fan 17 ya\u015fl\u0131 bir yeniyetm\u0259nin sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259d\u0259 tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131 \u015f\u0259xsl\u0259rin manipulyasiyas\u0131na m\u0259ruz qalmas\u0131, \u015f\u0259xsi \u015f\u0259kill\u0259ri v\u0259 ya m\u0259lumatlar\u0131 il\u0259 \u015fantaj edilm\u0259si hallar\u0131 az deyil. Bel\u0259 v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rd\u0259 g\u0259ncl\u0259r daxili qorxu v\u0259 utanc hissi s\u0259b\u0259bind\u0259n problemi ail\u0259sin\u0259 a&ccedil;a bilmir, n\u0259tic\u0259d\u0259 bu onlar\u0131n h\u0259m psixologiyas\u0131na, h\u0259m d\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k t\u0259hsilin\u0259 a\u011f\u0131r z\u0259rb\u0259 vurur. Qanunun t\u0259l\u0259b etdiyi valideyn n\u0259zar\u0259ti mexanizmi is\u0259 el\u0259 ilk add\u0131mda &mdash; profilin a&ccedil;\u0131lmas\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259sind\u0259 valideyni proses\u0259 daxil edir, yeniyetm\u0259y\u0259 t\u0259k olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 h\u0259r hans\u0131 t\u0259hl&uuml;k\u0259 an\u0131nda ail\u0259sin\u0259 s\u0131\u011f\u0131na bil\u0259c\u0259yini a\u015f\u0131lay\u0131r. Bu, sad\u0259 bir qada\u011fa deyil, g\u0259ncin \u0259traf\u0131na &ccedil;\u0259kil\u0259n qoruyucu bir qalxand\u0131r.<\/p>\n<p>Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259 as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n yeniyetm\u0259l\u0259rin zaman idar\u0259&ccedil;iliyin\u0259 vurdu\u011fu ziyan da g&ouml;z &ouml;n&uuml;nd\u0259dir. Valideynin &ouml;vlad\u0131n\u0131n r\u0259q\u0259msal ayaq izl\u0259rind\u0259n x\u0259b\u0259rdar olmas\u0131, ona zaman\u0131 daha s\u0259m\u0259r\u0259li b&ouml;l&uuml;\u015fd&uuml;rm\u0259kd\u0259 v\u0259 diqq\u0259tini real h\u0259d\u0259fl\u0259rin\u0259 y&ouml;n\u0259ltm\u0259kd\u0259 k&ouml;m\u0259k edir. Y\u0259ni, qanunun f\u0259ls\u0259f\u0259si g\u0259nci r\u0259q\u0259msal d&uuml;nyadan m\u0259hrum etm\u0259k deyil, onun bu d&uuml;nyada t\u0259hl&uuml;k\u0259siz v\u0259 faydal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 m&ouml;vcudlu\u011funu t\u0259min etm\u0259kdir.<\/p>\n<p>16&ndash;18 ya\u015f aral\u0131\u011f\u0131 art\u0131q f\u0259rdin formala\u015fma d&ouml;vr&uuml;d&uuml;r. Bu ya\u015fda olan g\u0259ncl\u0259r informasiya \u0259ld\u0259 etm\u0259y\u0259, &ouml;z fikirl\u0259rini b&ouml;l&uuml;\u015fm\u0259y\u0259 v\u0259 d&uuml;nyag&ouml;r&uuml;\u015fl\u0259rini geni\u015fl\u0259ndirm\u0259y\u0259 &ccedil;al\u0131\u015f\u0131rlar. Sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r is\u0259 bunun &uuml;&ccedil;&uuml;n m&uuml;h&uuml;m platformad\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, bir &ccedil;ox yeniyetm\u0259 onlayn kurslar, maarifl\u0259ndirici s\u0259hif\u0259l\u0259r v\u0259 beyn\u0259lxalq layih\u0259l\u0259r vasit\u0259sil\u0259 &ouml;z bilikl\u0259rini art\u0131r\u0131r, h\u0259tta g\u0259l\u0259c\u0259k karyeras\u0131 &uuml;&ccedil;&uuml;n ilkin add\u0131mlar at\u0131r. Odur ki, r\u0259q\u0259msal \u0259srin g\u0259ncliyini tam qada\u011falarla &ccedil;\u0259r&ccedil;iv\u0259y\u0259 salma\u011f\u0131n qeyri-m&uuml;mk&uuml;n oldu\u011funu da anlamaq laz\u0131md\u0131r. S\u0259rt v\u0259 mexaniki qada\u011falar is\u0259 sad\u0259c\u0259 &quot;qada\u011fan olunmu\u015f meyv\u0259&quot; sindromu yarada bil\u0259r; g\u0259ncl\u0259r m&uuml;xt\u0259lif texniki yollarla (m\u0259s\u0259l\u0259n, VPN v\u0259 ya saxta t\u0259v\u0259ll&uuml;dl\u0259rl\u0259) bu mane\u0259l\u0259ri a\u015fma\u011fa &ccedil;al\u0131\u015farlar ki, bu da ail\u0259 il\u0259 g\u0259nc aras\u0131nda inams\u0131zl\u0131q u&ccedil;urumu yaradar.<\/p>\n<p>Bundan ir\u0259li g\u0259l\u0259r\u0259k, tam qada\u011fa deyil, n\u0259zar\u0259tli istifad\u0259 daha effektiv yana\u015fmad\u0131r. Valideyn raz\u0131l\u0131\u011f\u0131 mexanizmi d\u0259 m\u0259hz bu m\u0259qs\u0259d\u0259 xidm\u0259t edir. Bu, h\u0259m valideynin &ouml;vlad\u0131n\u0131n onlayn f\u0259aliyy\u0259tind\u0259n x\u0259b\u0259rdar olmas\u0131na, h\u0259m d\u0259 m&uuml;\u0259yy\u0259n n\u0259zar\u0259t imkanlar\u0131n\u0131n yaranmas\u0131na \u015f\u0259rait yarad\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, valideyn u\u015fa\u011f\u0131n hans\u0131 platformalardan istifad\u0259 etdiyini, kiml\u0259rl\u0259 &uuml;nsiyy\u0259t qurdu\u011funu v\u0259 hans\u0131 m\u0259zmunlara baxd\u0131\u011f\u0131n\u0131 m&uuml;\u0259yy\u0259n q\u0259d\u0259r izl\u0259y\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>\u0130nki\u015faf etmi\u015f &ouml;lk\u0259l\u0259rin t\u0259cr&uuml;b\u0259sin\u0259 baxsaq, burada u\u015faqlara erk\u0259n ya\u015flardan &ldquo;r\u0259q\u0259msal t\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik&rdquo; qaydalar\u0131 &ouml;yr\u0259dilir. Onlara \u015f\u0259xsi m\u0259lumatlar\u0131n qorunmas\u0131, \u015f&uuml;bh\u0259li linkl\u0259rd\u0259n uzaq durmaq v\u0259 onlayn &uuml;nsiyy\u0259td\u0259 etik davran\u0131\u015f prinsipl\u0259ri izah olunur. Bu yana\u015fma qada\u011fadan daha &ccedil;ox \u015f&uuml;urlu istifad\u0259 v\u0259rdi\u015fi formala\u015fd\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>C\u0259miyy\u0259t olaraq qar\u015f\u0131da duran \u0259sas v\u0259zif\u0259 balans\u0131 d&uuml;zg&uuml;n qurmaqd\u0131r. M\u0259hz buna g&ouml;r\u0259 d\u0259 qanunun g\u0259tirdiyi &quot;valideyn raz\u0131l\u0131\u011f\u0131&quot; \u015f\u0259rti c\u0259miyy\u0259td\u0259 bir c\u0259za &uuml;sulu kimi deyil, r\u0259q\u0259msal valideynlik m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin formala\u015fmas\u0131 vasit\u0259si kimi q\u0259bul edilm\u0259lidir. Bu t\u0259nziml\u0259m\u0259 valideyn\u0259 imkan verir ki, &ouml;vlad\u0131n\u0131 qar\u015f\u0131s\u0131na al\u0131b internetin riskl\u0259rini v\u0259 imkanlar\u0131n\u0131 onunla dostcas\u0131na m&uuml;zakir\u0259 etsin. N\u0259tic\u0259 etibaril\u0259, indiki d&ouml;vrd\u0259 bel\u0259 bir n\u0259zar\u0259tin t\u0259tbiq edilm\u0259si tamamil\u0259 do\u011frudur v\u0259 z\u0259ruridir. &Ccedil;&uuml;nki virtual d&uuml;nya n\u0259 q\u0259d\u0259r sonsuzdursa, g\u0259ncliyimizin g\u0259l\u0259c\u0259yi d\u0259 bir o q\u0259d\u0259r qiym\u0259tlidir; bu g\u0259l\u0259c\u0259yi n\u0259zar\u0259tsiz ax\u0131na buraxmaq olmaz.&nbsp;<br \/>\nQeyd edil\u0259n bel\u0259 n\u0259tic\u0259 hasil edir ki, yeniyetm\u0259 g\u0259ncl\u0259rin sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r\u0259 m\u0259hdudiyy\u0259t m\u0259s\u0259l\u0259si birm\u0259nal\u0131 deyil. Bu, n\u0259 tam s\u0259rb\u0259st burax\u0131lmal\u0131, n\u0259 d\u0259 s\u0259rt \u015f\u0259kild\u0259 qada\u011fan olunmal\u0131d\u0131r. \u018fn optimal yol valideyn n\u0259zar\u0259ti, maarifl\u0259ndirm\u0259 v\u0259 texnoloji t\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik mexanizml\u0259rinin birlikd\u0259 t\u0259tbiqidir. &Ccedil;&uuml;nki \u0259sas m\u0259qs\u0259d g\u0259ncl\u0259ri yaln\u0131z qorumaq deyil, h\u0259m d\u0259 onlar\u0131 r\u0259q\u0259msal d&uuml;nyan\u0131n m\u0259suliyy\u0259tli istifad\u0259&ccedil;il\u0259rin\u0259 &ccedil;evirm\u0259kdir. Qap\u0131lar\u0131 kilidl\u0259m\u0259k &ccedil;ar\u0259 deyil, lakin a&ccedil;ar\u0131 etibarl\u0131 \u0259ll\u0259rd\u0259 saxlamaq h\u0259r bir ail\u0259nin m\u0259n\u0259vi borcudur.<\/p>\n<p><strong>F\u0259rid Mehdiyev&nbsp;<br \/>\nAz\u0259rbaycan D&ouml;vl\u0259t Aqrar Universitetinin Aqrobiznes, menecment v\u0259 marketinq kafedras\u0131n\u0131n dosenti, iqtisad elml\u0259ri &uuml;zr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru&nbsp;<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Son g&uuml;nl\u0259r c\u0259miyy\u0259ti \u0259n &ccedil;ox d&uuml;\u015f&uuml;nd&uuml;r\u0259n, ail\u0259l\u0259rd\u0259n tutmu\u015f t\u0259hsil m&uuml;\u0259ssis\u0259l\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r h\u0259r yerd\u0259 m&uuml;zakir\u0259 edil\u0259n \u0259sas m&ouml;vzu &ldquo;\u0130nformasiya, informasiyala\u015fd\u0131rma v\u0259 informasiyan\u0131n m&uuml;hafiz\u0259si haqq\u0131nda&rdquo; Qanuna edil\u0259n son d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rdir. D&ouml;vl\u0259tin bu add\u0131m\u0131&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[101],"tags":[],"class_list":["post-244959","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-cemiyyet"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/244959","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=244959"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/244959\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=244959"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=244959"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=244959"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}