{"id":242547,"date":"2026-04-27T10:06:33","date_gmt":"2026-04-27T06:06:33","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=242547","title":{"rendered":"Niy\u0259 insanlar\u0131n 90%-i sa\u011f \u0259llidir:"},"content":{"rendered":"<p><strong>D&uuml;nyadak\u0131 insanlar\u0131n t\u0259xmin\u0259n 90%-i sa\u011f \u0259llidir v\u0259 bu x&uuml;susiyy\u0259t b&uuml;t&uuml;n qit\u0259l\u0259rd\u0259ki b&uuml;t&uuml;n m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r &uuml;&ccedil;&uuml;n ortaqd\u0131r. D\u0259rin t\u0259kam&uuml;l k&ouml;kl\u0259rin\u0259 malikdir v\u0259 beyin inki\u015faf\u0131ndan sosial davran\u0131\u015fa q\u0259d\u0259r bir ne&ccedil;\u0259 amil t\u0259r\u0259find\u0259n formala\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. <\/strong><\/p>\n<p>Ucnoqta.az x\u0259b\u0259r verir ki, amerikal\u0131 t\u0259kam&uuml;l bioloqu Skott Travers bu bar\u0259d\u0259 Forbes &uuml;&ccedil;&uuml;n yaz\u0131r.<br \/>\nOnun s&ouml;zl\u0259rin\u0259 g&ouml;r\u0259, &quot;\u0259l il\u0259 lateralizasiya&quot; elmi termini bir \u0259lin dig\u0259r \u0259l &uuml;z\u0259rind\u0259 &uuml;st&uuml;nl&uuml;y&uuml;n&uuml; t\u0259svir edir v\u0259 bu x&uuml;susiyy\u0259t yaln\u0131z insanlara xas deyil. Bir &ccedil;ox onur\u011fal\u0131 v\u0259 h\u0259tta b\u0259zi onur\u011fas\u0131zlar\u0131n \u0259zalar\u0131na f\u0259rdi &uuml;st&uuml;nl&uuml;kl\u0259ri var.<\/p>\n<p>Lakin insanlar populyasiya &uuml;zr\u0259 &uuml;st&uuml;nl&uuml;k n&uuml;mayi\u015f etdirirl\u0259r: dem\u0259k olar ki, h\u0259r c\u0259miyy\u0259td\u0259 insanlar\u0131n t\u0259xmin\u0259n 90%-i sa\u011f \u0259llidir. Bioloq yaz\u0131r ki, dig\u0259r n&ouml;vl\u0259rd\u0259 &uuml;st&uuml;nl&uuml;kl\u0259r t\u0259xmin\u0259n b\u0259rab\u0259r paylan\u0131r &#8211; 50\/50. O, insan t\u0259kam&uuml;l&uuml;nd\u0259 b&uuml;t&uuml;n populyasiyan\u0131 bir istiqam\u0259t\u0259 &quot;\u0259y\u0259n&quot; vacib bir \u015feyin ba\u015f verdiyini ir\u0259li s&uuml;r&uuml;r. Travers iddia edir ki, ilk ipuclar\u0131 elmi bir ara\u015fd\u0131rmada t\u0259svir edil\u0259n arxeoloji tap\u0131nt\u0131lardan g\u0259lir. Oraya g&ouml;r\u0259, t\u0259xmin\u0259n 2,6 milyon il \u0259vv\u0259l\u0259 aid \u0259n q\u0259dim m\u0259lum al\u0259t olan Oldovan da\u015f al\u0259tl\u0259rinin istehsal&ccedil;\u0131lar\u0131 \u0259sas\u0259n sa\u011f \u0259lli idil\u0259r:<\/p>\n<p>&quot;Bu, \u0259lam\u0259tdar bir k\u0259\u015ffdir, &ccedil;&uuml;nki bu o dem\u0259kdir ki, Homo sapiens-in ortaya &ccedil;\u0131xmas\u0131ndan \u0259vv\u0259l, Homo erectus-un tam inki\u015faf\u0131ndan \u0259vv\u0259l hominidl\u0259r art\u0131q bu g&uuml;n n&uuml;mayi\u015f etdirdiyimiz eyni q\u0259r\u0259zliliyi n&uuml;mayi\u015f etdirirdil\u0259r&rdquo;.<\/p>\n<p>Alimin qeyd etdiyi kimi, Neandertallardan \u0259ld\u0259 edil\u0259n m\u0259lumatlar daha da a\u015fkard\u0131r. Da\u015f al\u0259tl\u0259rin istifad\u0259 zaman\u0131 buraxd\u0131\u011f\u0131 &ouml;n di\u015fl\u0259rind\u0259ki c\u0131z\u0131qlar xarakterik soldan sa\u011fa istiqam\u0259t\u0259 malikdir &#8211; sa\u011f \u0259llilikl\u0259 tam eyni istiqam\u0259td\u0259.<\/p>\n<p>O \u0259lav\u0259 etdi ki, h\u0259tta 6-8 ya\u015fl\u0131 u\u015faqlar\u0131n di\u015fl\u0259rind\u0259 d\u0259 bu c&uuml;r izl\u0259r tap\u0131l\u0131b ki, bu da \u0259lliliyin erk\u0259n inki\u015faf etdiyini v\u0259 g&uuml;cl&uuml; bioloji \u0259sasa malik oldu\u011funu g&ouml;st\u0259rir.<br \/>\nPrimatlar\u0131n beyin t\u0259kam&uuml;l&uuml; il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir ara\u015fd\u0131rma g&ouml;st\u0259rib ki, bu asimmetriya &uuml;&ccedil;&uuml;n sinir \u015f\u0259rtl\u0259ri on milyonlarla il \u0259rzind\u0259 formala\u015f\u0131b. X&uuml;susil\u0259, frontal paylar v\u0259 beyincik aras\u0131ndak\u0131 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 t\u0259sirl\u0259rd\u0259 \u0259sas d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r t\u0259xmin\u0259n 30 milyon il \u0259vv\u0259l b&ouml;y&uuml;k meymunlar\u0131n \u0259cdadlar\u0131nda yaranm\u0131\u015f v\u0259 t\u0259xmin\u0259n 10 milyon il \u0259vv\u0259l ba\u015fqa bir yenid\u0259nqurma ba\u015f vermi\u015fdir. Homo-Pan cinsi ortaya &ccedil;\u0131xd\u0131\u011f\u0131 zaman beyin art\u0131q asimmetriyaya haz\u0131r idi.<\/p>\n<p>Dem\u0259k olar ki, b&uuml;t&uuml;n insanlar\u0131n niy\u0259 sa\u011f \u0259lli olmas\u0131na dair 4 \u0259sas izah<br \/>\nTravers qeyd etdi ki, sa\u011f \u0259lliliyin q\u0259dim v\u0259 universal olmas\u0131 \u0259sas suala cavab vermir: niy\u0259 sa\u011f \u0259l? O, d&ouml;rd \u0259sas f\u0259rziyy\u0259 t\u0259qdim edib v\u0259 ham\u0131s\u0131n\u0131n qism\u0259n do\u011fru oldu\u011funu ir\u0259li s&uuml;r&uuml;b.<\/p>\n<p>1. Al\u0259t istifad\u0259si f\u0259rziyy\u0259si. Da\u015f oyma v\u0259 ya al\u0259t d&uuml;z\u0259ltm\u0259 kimi d\u0259qiq h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259r asimmetriya t\u0259l\u0259b edir: bir \u0259l inc\u0259 i\u015f g&ouml;rm\u0259lidir, dig\u0259ri is\u0259 sabitl\u0259\u015fm\u0259lidir. T\u0259kam&uuml;l daha s\u0259m\u0259r\u0259li koordinasiyaya malik olanlara &uuml;st&uuml;nl&uuml;k vermi\u015f ola bil\u0259r v\u0259 zaman ke&ccedil;dikc\u0259 sa\u011f \u0259llilik dominant hala g\u0259ldi.<\/p>\n<p>2. Kommunikativ jest f\u0259rziyy\u0259si. \u0130nsanlarda nitq \u0259sas\u0259n b\u0259d\u0259nin sa\u011f t\u0259r\u0259fini idar\u0259 ed\u0259n beynin sol yar\u0131mk&uuml;r\u0259si t\u0259r\u0259find\u0259n idar\u0259 olunur. Nitq v\u0259 jestl\u0259rin inki\u015faf\u0131 sol yar\u0131mk&uuml;r\u0259 il\u0259 sa\u011f \u0259l aras\u0131ndak\u0131 \u0259laq\u0259ni g&uuml;cl\u0259ndirmi\u015f ola bil\u0259r.<\/p>\n<p>3. \u0130yerarxik h\u0259r\u0259k\u0259t hipotezi. Yem\u0259k bi\u015firm\u0259k, tikinti v\u0259 rituallar kimi m&uuml;r\u0259kk\u0259b ard\u0131c\u0131l h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259r &quot;planla\u015fd\u0131rma&quot; t\u0259l\u0259b edir. Sol yar\u0131mk&uuml;r\u0259nin bu c&uuml;r h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259ri daha yax\u015f\u0131 t\u0259\u015fkil etdiyin\u0259 inan\u0131l\u0131r ki, bu da sa\u011f \u0259lin rolunu daha da art\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>4. Sosial &ouml;yr\u0259nm\u0259. \u0130nsanlar t\u0259qlid yolu il\u0259 &ccedil;ox \u015fey &ouml;yr\u0259nirl\u0259r. M&uuml;\u0259llim v\u0259 \u015fagird eyni \u0259ld\u0259n istifad\u0259 etdikd\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259ri t\u0259qlid etm\u0259k daha asand\u0131r. \u018fks\u0259r insanlar\u0131n sa\u011f \u0259lli oldu\u011fu bir c\u0259miyy\u0259td\u0259 bu, bu meyli daha da g&uuml;cl\u0259ndirir.<br \/>\nTravers\u0259 g&ouml;r\u0259, bu hipotezl\u0259rin he&ccedil; biri &ouml;z-&ouml;z&uuml;n\u0259 kifay\u0259t deyil, lakin birlikd\u0259 sa\u011f \u0259lliliyin biomekanika, beyin funksiyas\u0131, idrak prosesl\u0259ri v\u0259 sosial amill\u0259rin birl\u0259\u015fm\u0259sinin n\u0259tic\u0259si oldu\u011funu g&ouml;st\u0259rir.<\/p>\n<p>Sol \u0259llil\u0259r v\u0259 ambidekstrl\u0259r<br \/>\nM&uuml;\u0259llif yaz\u0131r ki, sol \u0259llilik t\u0259kam&uuml;l bax\u0131m\u0131ndan \u0259lveri\u015fsiz olsayd\u0131, tamamil\u0259 yox olard\u0131, lakin bu ba\u015f verm\u0259di: insanlar\u0131n t\u0259xmin\u0259n 10%-i sol \u0259llidir v\u0259 bu r\u0259q\u0259m minillikl\u0259r boyu faktiki olaraq d\u0259yi\u015fm\u0259z qal\u0131b.<\/p>\n<p>Alimin fikrinc\u0259, bu fenomenin \u0259n &ccedil;ox ehtimal olunan izah\u0131 nadirlik effektidir. Bu, d&ouml;y&uuml;\u015f v\u0259 ya idman kimi birba\u015fa r\u0259qab\u0259t v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rind\u0259 sol \u0259lli insanlar\u0131n &uuml;st&uuml;nl&uuml;k qazand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g&ouml;st\u0259rir, &ccedil;&uuml;nki insanlar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259ti sa\u011f \u0259lli insanlara &ouml;yr\u0259\u015fib.<br \/>\nH\u0259r iki \u0259ld\u0259n eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 yax\u015f\u0131 istifad\u0259 ed\u0259n ambidekstr insanlar daha nadirdir. Travers vur\u011fulay\u0131r ki, \u0259sl ambidekstrliyi bir &ccedil;ox insan\u0131n f\u0259rqli tap\u015f\u0131r\u0131qlar &uuml;&ccedil;&uuml;n f\u0259rqli \u0259ll\u0259rd\u0259n istifad\u0259 etm\u0259k qabiliyy\u0259tind\u0259n ay\u0131rmaq vacibdir ki, bu da olduqca yayg\u0131nd\u0131r. O qeyd edib ki, \u0259sl ambidekstr insanlar h\u0259r iki \u0259ld\u0259 eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 &ccedil;evikdirl\u0259r v\u0259 bu, \u0259halinin t\u0259xmin\u0259n 0,1%-d\u0259 ba\u015f verir.<\/p>\n<p>Alim izah edib ki, bu c&uuml;r insanlar\u0131n beyin t\u0259dqiqatlar\u0131 yar\u0131mk&uuml;r\u0259l\u0259rin daha z\u0259if &quot;ixtisasla\u015fmas\u0131n\u0131&quot;, lakin onlar aras\u0131nda daha yax\u015f\u0131 \u0259laq\u0259ni g&ouml;st\u0259rir. Bu o dem\u0259kdir ki, beyin yar\u0131mk&uuml;r\u0259l\u0259r aras\u0131nda daha geni\u015f &uuml;nsiyy\u0259t vasit\u0259sil\u0259 dominantl\u0131\u011f\u0131n olmamas\u0131n\u0131 kompensasiya edir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>D&uuml;nyadak\u0131 insanlar\u0131n t\u0259xmin\u0259n 90%-i sa\u011f \u0259llidir v\u0259 bu x&uuml;susiyy\u0259t b&uuml;t&uuml;n qit\u0259l\u0259rd\u0259ki b&uuml;t&uuml;n m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r &uuml;&ccedil;&uuml;n ortaqd\u0131r. D\u0259rin t\u0259kam&uuml;l k&ouml;kl\u0259rin\u0259 malikdir v\u0259 beyin inki\u015faf\u0131ndan sosial davran\u0131\u015fa q\u0259d\u0259r bir ne&ccedil;\u0259 amil t\u0259r\u0259find\u0259n formala\u015fm\u0131\u015fd\u0131r.&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[97],"tags":[],"class_list":["post-242547","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-maraqli"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/242547","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=242547"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/242547\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=242547"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=242547"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=242547"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}