{"id":240087,"date":"2026-03-10T09:10:06","date_gmt":"2026-03-10T05:10:06","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=240087","title":{"rendered":"Niy\u0259 tutuqu\u015fular insan kimi dan\u0131\u015f\u0131r:"},"content":{"rendered":"<p><strong>He&ccedil; d&uuml;\u015f&uuml;nm&uuml;s&uuml;n&uuml;zm&uuml; ki, tutuqu\u015funuz niy\u0259 &quot;salam&quot; dey\u0259 bilir, halbuki ill\u0259rdir sizinl\u0259 yan-yana ya\u015fayan bir it v\u0259 ya pi\u015fik dey\u0259 bilmir? G&ouml;r&uuml;n&uuml;r, m\u0259m\u0259lil\u0259r beyin qurulu\u015funa g&ouml;r\u0259 biz\u0259 daha yax\u0131nd\u0131rlar. Lakin y&uuml;z milyonlarla il \u0259vv\u0259l t\u0259kam&uuml;l n\u0259slimizd\u0259n ayr\u0131lan qu\u015flar planetd\u0259ki dig\u0259r heyvanlardan daha yax\u015f\u0131 insan nitqini m\u0259nims\u0259yibl\u0259r.&nbsp;<br \/>\nHans\u0131 qu\u015flar dan\u0131\u015fa bil\u0259r?<\/strong><\/p>\n<p>Dan\u0131\u015fan qu\u015flara g\u0259ldikd\u0259, a\u011fla g\u0259l\u0259n ilk \u015fey tutuqu\u015fudur. \u018fslind\u0259, insan nitqini t\u0259qlid etm\u0259k qabiliyy\u0259ti &uuml;&ccedil; \u0259laq\u0259li olmayan qu\u015f qrupunun &uuml;zvl\u0259rind\u0259 olur: tutuqu\u015fular, oxuyan qu\u015flar (ke&ccedil;ici qu\u015flar) v\u0259 kolibril\u0259r. Bu fenomen s\u0259s &ouml;yr\u0259nm\u0259si adlan\u0131r v\u0259 heyvanlar al\u0259mind\u0259 inan\u0131lmaz d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 nadirdir.&nbsp;<\/p>\n<p>Ucnoqta.az x\u0259b\u0259r verir ki, &ldquo;Popular Science&rdquo;\u0259 g&ouml;r\u0259, 10.000-d\u0259n &ccedil;ox qu\u015f n&ouml;v&uuml;nd\u0259n yaln\u0131z bir ne&ccedil;\u0259 y&uuml;z&uuml; h\u0259qiq\u0259t\u0259n t\u0259qlid&ccedil;il\u0259rdir.<br \/>\nRekord q\u0131ranlar aras\u0131nda Afrika boz tutuqu\u015fusu (African grey papa\u011fan\u0131), hind mynas\u0131, s\u0131\u011f\u0131r&ccedil;\u0131nlar v\u0259 t\u0259\u0259cc&uuml;bl&uuml;d&uuml;r ki, b\u0259zi qar\u011falar var. T\u0259dqiqat&ccedil;\u0131 \u0130rene Pepperberq t\u0259r\u0259find\u0259n ara\u015fd\u0131r\u0131lan Afrika boz tutuqu\u015fusu Aleks 100-d\u0259n &ccedil;ox s&ouml;z bilirdi v\u0259 r\u0259ng, forma v\u0259 obyektl\u0259rin say\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 suallar\u0131 cavabland\u0131ra bilirdi. Bu, sad\u0259c\u0259 t\u0259krar deyildi: qu\u015f konteksti ba\u015fa d&uuml;\u015f&uuml;rd&uuml;.<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n, toyuqlar v\u0259 g&ouml;y\u0259r&ccedil;inl\u0259r, insanlarla geni\u015f \u0259laq\u0259l\u0259rin\u0259 baxmayaraq, bir k\u0259lm\u0259 d\u0259 &ouml;yr\u0259n\u0259 bilmirl\u0259r. Onlar\u0131n beyinl\u0259rind\u0259 sad\u0259c\u0259 laz\u0131mi strukturlar yoxdur. M\u0259lum olur ki, dan\u0131\u015fmaq qabiliyy\u0259ti insanlara yax\u0131nl\u0131q m\u0259s\u0259l\u0259si deyil, neyron arxitekturas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sidir.<\/p>\n<p>Tutuqu\u015fular niy\u0259 s&ouml;zl\u0259ri t\u0259krarlay\u0131rlar?<br \/>\nV\u0259h\u015fi t\u0259bi\u0259td\u0259 tutuqu\u015fular s\u0259ssiz deyill\u0259r. Onlar bir-biri il\u0259 m&uuml;r\u0259kk\u0259b s\u0259sl\u0259nm\u0259, fit v\u0259 klik sistemi vasit\u0259sil\u0259 &uuml;nsiyy\u0259t qururlar. Amma bir problem var: s&uuml;r&uuml;d\u0259ki h\u0259r bir tutuqu\u015fu s\u0259sl\u0259rini h\u0259mya\u015f\u0131dlar\u0131ndan &ouml;yr\u0259nir. C&uuml;c\u0259 &ouml;z qrupunun &quot;dilini&quot; bilm\u0259kl\u0259 do\u011fulmur; o, yetkin qu\u015flar\u0131n s\u0259sini dinl\u0259m\u0259kl\u0259 onu m\u0259nims\u0259yir. Bu, tutuqu\u015fular\u0131, m\u0259s\u0259l\u0259n, do\u011fu\u015fdan b\u0259ri mahn\u0131lar\u0131n\u0131 bil\u0259n ququ qu\u015flar\u0131ndan \u0259sasl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 f\u0259rql\u0259ndirir.<\/p>\n<p>Tutuqu\u015fu &ouml;z&uuml;n&uuml; insan evind\u0259 tapd\u0131qda, sahibini s&uuml;r&uuml;n&uuml;n &uuml;zv&uuml; kimi q\u0259bul edir. V\u0259 o, v\u0259h\u015fi t\u0259bi\u0259td\u0259 ed\u0259c\u0259yini etm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r: sosial qrupa &quot;uy\u011funla\u015fmaq&quot; &uuml;&ccedil;&uuml;n \u0259trafdak\u0131 s\u0259sl\u0259ri kopyalay\u0131r. Tutuqu\u015fu &uuml;&ccedil;&uuml;n insan nitqi sad\u0259c\u0259 &quot;s&uuml;r&uuml; l\u0259hc\u0259sinin&quot; ba\u015fqa bir formas\u0131d\u0131r. Buna g&ouml;r\u0259 qu\u015flar tez-tez emosional v\u0259 tez-tez deyil\u0259n s&ouml;zl\u0259ri t\u0259krarlay\u0131rlar: adlar, salamlar, l\u0259n\u0259tl\u0259r.<\/p>\n<p>Maraql\u0131d\u0131r ki, tutuqu\u015fular konteksti ay\u0131rd ed\u0259 bilirl\u0259r. T\u0259dqiqatlar g&ouml;st\u0259rir ki, b\u0259zi Afrika boz tutuqu\u015fular\u0131 x&uuml;susil\u0259 imtina v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rind\u0259 &quot;yox&quot; s&ouml;z&uuml;n&uuml;, yem\u0259k g&ouml;rd&uuml;kd\u0259 is\u0259 &quot;ist\u0259m\u0259k&quot; s&ouml;z&uuml;n&uuml; istifad\u0259 edirl\u0259r. Bu, qrammatikan\u0131n 100% ba\u015fa d&uuml;\u015f&uuml;lm\u0259si deyil, eyni zamanda m\u0259nas\u0131z t\u0259krardan da uzaqd\u0131r. M&uuml;qayis\u0259 &uuml;&ccedil;&uuml;n, heyvanlar al\u0259minin ziyal\u0131lar\u0131 hesab edil\u0259n v\u0259 h\u0259tta h\u0259rbi t\u0259tbiql\u0259rd\u0259 istifad\u0259 edil\u0259n delfinl\u0259r s\u0259s aparatlar\u0131n\u0131n qurulu\u015funa g&ouml;r\u0259 fiziki olaraq insan s&ouml;zl\u0259rini &ccedil;oxalda bilmirl\u0259r. Tutuqu\u015fular\u0131n bununla he&ccedil; bir problemi yoxdur: onlar\u0131n sirinksi (qu\u015flar\u0131n s\u0259s orqan\u0131) inan\u0131lmaz d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 &ccedil;evikdir.<\/p>\n<p>Qu\u015flarda nitqd\u0259n hans\u0131 genl\u0259r m\u0259suldur?<br \/>\n2014-c&uuml; ild\u0259 beyn\u0259lxalq aliml\u0259r qrupu geni\u015fmiqyasl\u0131 genom t\u0259dqiqat\u0131 apard\u0131 v\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ri Science jurnal\u0131nda d\u0259rc edildi. Onlar 48 qu\u015f n&ouml;v&uuml;n&uuml;n genomlar\u0131n\u0131 m&uuml;qayis\u0259 etdil\u0259r v\u0259 b&uuml;t&uuml;n &quot;dan\u0131\u015fan&quot; n&ouml;vl\u0259rin &quot;mahn\u0131 n&uuml;v\u0259l\u0259rind\u0259&quot; neyron \u0259laq\u0259l\u0259rinin \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259li 50-d\u0259n &ccedil;ox gend\u0259n ibar\u0259t aktiv d\u0259stin\u0259 malik oldu\u011funu a\u015fkar etdil\u0259r. &Uuml;st\u0259lik, bu genl\u0259rin &ccedil;oxu insan beyninin nitq sah\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259 aktivdir.<\/p>\n<p>\u018fsas genl\u0259rd\u0259n biri olan FOXP2 nitq genetikas\u0131nda &ccedil;oxdan m\u0259lumdur. \u0130nsanlarda bu gend\u0259 ba\u015f ver\u0259n mutasiyalar a\u011f\u0131r nitq poz\u011funluqlar\u0131na s\u0259b\u0259b olur. Mahn\u0131 oxuyan qu\u015flarda mahn\u0131 &ouml;yr\u0259nm\u0259 zaman\u0131 FOXP2 ifad\u0259si d\u0259yi\u015fir: qu\u015f yeni bir melodiya &ouml;yr\u0259ndikd\u0259, beyind\u0259 FOXP2 z&uuml;lal s\u0259viyy\u0259si azal\u0131r v\u0259 mahn\u0131 &quot;g&uuml;cl\u0259ndirildikd\u0259&quot; onlar normal v\u0259ziyy\u0259t\u0259 qay\u0131d\u0131rlar. Ba\u015fqa s&ouml;zl\u0259, molekulyar s\u0259viyy\u0259d\u0259 qu\u015flar insan u\u015faqlar\u0131 il\u0259 eyni prinsipl\u0259rd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k dan\u0131\u015fma\u011f\u0131 &ouml;yr\u0259nirl\u0259r.<\/p>\n<p>Dig\u0259r vacib k\u0259\u015ff: beyin inki\u015faf\u0131n\u0131 idar\u0259 ed\u0259n genl\u0259rin yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda tutuqu\u015fularda unikal transpozonlar (mobil genetik elementl\u0259r) tap\u0131l\u0131b. Bu &quot;tullanan genl\u0259r&quot; tutuqu\u015fulara m&uuml;st\u0259sna s\u0259s qabiliyy\u0259tl\u0259ri ver\u0259n bir n&ouml;v t\u0259kam&uuml;l s&uuml;r\u0259tl\u0259ndiricisi kimi &ccedil;\u0131x\u0131\u015f etmi\u015f ola bil\u0259r. T\u0259dqiqatlar davam edir, lakin art\u0131q ayd\u0131nd\u0131r ki, nitq unikal bir insan h\u0259diyy\u0259si deyil, t\u0259bi\u0259tin \u0259n az\u0131 iki d\u0259f\u0259 &quot;icad etdiyi&quot; bir t\u0259kam&uuml;l vasit\u0259sidir.<\/p>\n<p>Tutuqu\u015fuya dan\u0131\u015fma\u011f\u0131 nec\u0259 &ouml;yr\u0259tm\u0259k olar<br \/>\nQ\u0131sa cavab: xeyr. Qu\u015fun beynind\u0259 &quot;mahn\u0131 n&uuml;v\u0259l\u0259ri&quot; yoxdursa, he&ccedil; bir t\u0259lim k&ouml;m\u0259k etm\u0259y\u0259c\u0259k. Toyuq, &ouml;rd\u0259k v\u0259 ya d\u0259v\u0259qu\u015fu &quot;Salam, Ke\u015fa!&quot; dey\u0259 ne&ccedil;\u0259 d\u0259f\u0259 t\u0259krarlasan\u0131z da dan\u0131\u015fmayacaq. Lakin potensial olaraq dan\u0131\u015fan n&ouml;vl\u0259r aras\u0131nda bel\u0259, h\u0259r f\u0259rd bu istedad\u0131 n&uuml;mayi\u015f etdirm\u0259y\u0259c\u0259k.<br \/>\n&Ccedil;ox \u015fey ya\u015fdan v\u0259 sosial \u015f\u0259raitd\u0259n as\u0131l\u0131d\u0131r. C&uuml;c\u0259l\u0259r kimi insan himay\u0259sin\u0259 veril\u0259n g\u0259nc tutuqu\u015fular yetkinl\u0259rd\u0259n xeyli daha s&uuml;r\u0259tli &ouml;yr\u0259nirl\u0259r. Afrika bozlar\u0131 &uuml;&ccedil;&uuml;n kritik &ouml;yr\u0259nm\u0259 d&ouml;vr&uuml; h\u0259yat\u0131n ilk 1,5-2 ilind\u0259 ba\u015f verir. Bundan sonra yeni s&ouml;zl\u0259rin m\u0259nims\u0259nilm\u0259si yava\u015flay\u0131r, baxmayaraq ki, tamamil\u0259 dayanm\u0131r.<br \/>\n&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>He&ccedil; d&uuml;\u015f&uuml;nm&uuml;s&uuml;n&uuml;zm&uuml; ki, tutuqu\u015funuz niy\u0259 &quot;salam&quot; dey\u0259 bilir, halbuki ill\u0259rdir sizinl\u0259 yan-yana ya\u015fayan bir it v\u0259 ya pi\u015fik dey\u0259 bilmir? G&ouml;r&uuml;n&uuml;r, m\u0259m\u0259lil\u0259r beyin qurulu\u015funa g&ouml;r\u0259 biz\u0259 daha yax\u0131nd\u0131rlar. Lakin y&uuml;z&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":251278,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[101],"tags":[],"class_list":["post-240087","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-cemiyyet"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/240087","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=240087"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/240087\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/251278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=240087"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=240087"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=240087"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}