{"id":236509,"date":"2026-01-07T06:46:03","date_gmt":"2026-01-07T02:46:03","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=236509","title":{"rendered":"Demans riskini azaltmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00fc\u00e7 qayda"},"content":{"rendered":"<p><strong>Qlobal miqyasda koqnitiv poz\u011funluqlar\u0131n artmas\u0131 fonunda aliml\u0259r v\u0259 h\u0259kiml\u0259r demans\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alma\u011f\u0131n yollar\u0131n\u0131 f\u0259al \u015f\u0259kild\u0259 &ouml;yr\u0259nirl\u0259r.<\/strong><\/p>\n<p>Ucnoqta.az x\u0259b\u0259r verir ki, South China Morning Post q\u0259zetinin m\u0259lumat\u0131na g&ouml;r\u0259, m&uuml;\u0259yy\u0259n g&uuml;nd\u0259lik v\u0259rdi\u015fl\u0259r bu x\u0259st\u0259liyin inki\u015faf ehtimal\u0131n\u0131 \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 azalda v\u0259 ya onun ba\u015flanmas\u0131n\u0131 gecikdir\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>M&uuml;t\u0259x\u0259ssisl\u0259r vur\u011fulay\u0131rlar ki, koqnitiv poz\u011funluq &uuml;&ccedil;&uuml;n ilkin \u015f\u0259rtl\u0259r qocal\u0131qdan &ccedil;ox \u0259vv\u0259l qoyulur. Orta ya\u015fa &ccedil;atd\u0131qda \u0259sas risk faktorlar\u0131 t\u0259dric\u0259n toplan\u0131r. Bunlara davaml\u0131 olaraq y&uuml;ks\u0259k qan t\u0259zyiqi, art\u0131q &ccedil;\u0259ki v\u0259 \u0259z\u0259l\u0259 g&uuml;c&uuml;n&uuml;n azalmas\u0131 daxildir. Bu \u015f\u0259rtl\u0259r beynin ya\u015fla ba\u011fl\u0131 d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m&uuml;qavim\u0259tini azald\u0131r v\u0259 neyrodegenerativ prosesl\u0259rin inki\u015faf\u0131 &uuml;&ccedil;&uuml;n ilkin \u015f\u0259rtl\u0259r yarad\u0131r.<\/p>\n<p>B&uuml;t&uuml;n profilaktik t\u0259dbirl\u0259r aras\u0131nda fiziki f\u0259aliyy\u0259t koqnitiv sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131 qorumaq &uuml;&ccedil;&uuml;n \u0259n universal v\u0259 t\u0259sirli vasit\u0259 olaraq qal\u0131r. G&uuml;c m\u0259\u015fql\u0259ri x&uuml;susil\u0259 d\u0259y\u0259rlidir. T\u0259dqiqatlar g&ouml;st\u0259rir ki, 55 ya\u015fdan yuxar\u0131 insanlarda bu c&uuml;r m\u0259\u015fq yadda\u015fa m&uuml;sb\u0259t t\u0259sir g&ouml;st\u0259rir v\u0259 beyin toxumas\u0131nda \u0259lveri\u015fli struktur d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rini t\u0259\u015fviq edir.<\/p>\n<p>M&uuml;t\u0259madi m\u0259\u015fq h\u0259rt\u0259r\u0259fli fayda verir: \u0259z\u0259l\u0259 tonusunu qoruyur, qan d&ouml;vran\u0131n\u0131 stimulla\u015fd\u0131r\u0131r v\u0259 beyni kifay\u0259t q\u0259d\u0259r oksigen v\u0259 qida madd\u0259l\u0259ri il\u0259 t\u0259min edir. Bu, g\u0259l\u0259c\u0259k ill\u0259r &uuml;&ccedil;&uuml;n koqnitiv funksiyan\u0131 qorumaq &uuml;&ccedil;&uuml;n \u0259lveri\u015fli \u015f\u0259rait yarad\u0131r.<\/p>\n<p>&Uuml;r\u0259k v\u0259 damar sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131 birba\u015fa beyin sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. M&uuml;t\u0259x\u0259ssisl\u0259r h\u0259y\u0259can verici bir n&uuml;mun\u0259y\u0259 i\u015far\u0259 edirl\u0259r: insultdan sonra demensiya inki\u015faf riski, o c&uuml;ml\u0259d\u0259n a\u015fkar simptomlar olmadan ba\u015f ver\u0259n &quot;s\u0259ssiz&quot; formalar\u0131 k\u0259skin \u015f\u0259kild\u0259 art\u0131r. Buna g&ouml;r\u0259 d\u0259, normal qan t\u0259zyiqinin qorunmas\u0131 profilaktikan\u0131n \u0259sas elementin\u0259 &ccedil;evrilir. Bu yana\u015fma beyin qan damarlar\u0131na y&uuml;k&uuml; azald\u0131r v\u0259 patoloji prosesl\u0259ri tetikleyebilen mikroz\u0259r\u0259rin ehtimal\u0131n\u0131 minimuma endirir.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqatlar a\u011f\u0131z sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131 il\u0259 koqnitiv sa\u011flaml\u0131q aras\u0131nda g&ouml;zl\u0259nilm\u0259z bir \u0259laq\u0259 a\u015fkar etmi\u015fdir. Xroniki iltihabi prosesl\u0259r v\u0259 di\u015f \u0259tl\u0259rind\u0259 v\u0259 di\u015fl\u0259rd\u0259 patogen bakteriyalar sistemik iltihab\u0131 tetikleyebilir ki, bu da sinir sistemin\u0259 d\u0259 yay\u0131l\u0131r. Bu, demensiyan\u0131n inki\u015faf\u0131na k&ouml;m\u0259k ed\u0259n mexanizml\u0259rd\u0259n biri olan neyroiltihab\u0131 art\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>H\u0259kiml\u0259r m&uuml;nt\u0259z\u0259m a\u011f\u0131z gigiyenas\u0131na riay\u0259t etm\u0259yi v\u0259 m&uuml;t\u0259madi olaraq di\u015f h\u0259kimin\u0259 ba\u015f &ccedil;\u0259km\u0259yi t&ouml;vsiy\u0259 edirl\u0259r. Bu t\u0259dbirl\u0259r xroniki infeksiyalar v\u0259 iltihabla \u0259laq\u0259li riskl\u0259ri minimuma endirm\u0259y\u0259 k&ouml;m\u0259k edir ki, bu da n\u0259tic\u0259d\u0259 beyin sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131na t&ouml;hf\u0259 verir.<\/p>\n<p>M&uuml;t\u0259x\u0259ssisl\u0259r aktiv sosial \u0259laq\u0259l\u0259rin qorunmas\u0131n\u0131 koqnitiv geril\u0259m\u0259nin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaqda vacib element kimi qeyd edirl\u0259r. Yax\u0131nlar\u0131n\u0131zla &uuml;nsiyy\u0259t qurmaq, sosial f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rd\u0259 i\u015ftirak etm\u0259k v\u0259 m&uuml;xt\u0259lif insanlarla m&uuml;nt\u0259z\u0259m olaraq &uuml;nsiyy\u0259t qurmaq beyni stimulla\u015fd\u0131r\u0131r, onu yeni neyron \u0259laq\u0259l\u0259ri yaratma\u011fa t\u0259\u015fviq edir. Bu, zehni ayd\u0131nl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 ya\u015fla ba\u011fl\u0131 d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 dayan\u0131ql\u0131\u011f\u0131 qoruma\u011fa k&ouml;m\u0259k ed\u0259n bir n&ouml;v &quot;koqnitiv ehtiyat&quot; yarad\u0131r.<\/p>\n<p>Beyni demensiyadan qorumaq &uuml;&ccedil;&uuml;n bir ne&ccedil;\u0259 \u0259sas sah\u0259ni &ouml;z&uuml;nd\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259n sistemli bir yana\u015fma t\u0259l\u0259b olunur. H\u0259kiml\u0259r fiziki f\u0259aliyy\u0259ti qan t\u0259zyiqinin idar\u0259 olunmas\u0131 il\u0259 birl\u0259\u015fdirm\u0259yi, a\u011f\u0131z gigiyenas\u0131na diqq\u0259t yetirm\u0259yi v\u0259 sosial \u0259laq\u0259l\u0259ri qoruma\u011f\u0131 t&ouml;vsiy\u0259 edirl\u0259r.<br \/>\nG&uuml;c m\u0259\u015fql\u0259ri b\u0259d\u0259ni g&uuml;cl\u0259ndirir v\u0259 beyin d&ouml;vran\u0131n\u0131 stimulla\u015fd\u0131r\u0131r, qan t\u0259zyiqinin idar\u0259 olunmas\u0131 damar x\u0259st\u0259likl\u0259ri riskini azald\u0131r, di\u015f sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131 sistemik iltihab ehtimal\u0131n\u0131 azald\u0131r v\u0259 aktiv &uuml;nsiyy\u0259t idrak ehtiyat\u0131 yarad\u0131r. Bu t\u0259dbirl\u0259r demensiyadan tam qorunma t\u0259min etm\u0259s\u0259 d\u0259, onlar\u0131n birg\u0259 istifad\u0259si riski \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 azald\u0131r v\u0259 idrak geril\u0259m\u0259sinin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131n\u0131 gecikdir\u0259 bil\u0259r. M&uuml;asir t\u0259dqiqatlar bu yana\u015fman\u0131n effektivliyini t\u0259sdiql\u0259m\u0259y\u0259 davam edir, beynin qocalma mexanizml\u0259ri v\u0259 onu qoruma\u011f\u0131n yollar\u0131 haqq\u0131nda anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131 d\u0259rinl\u0259\u015fdirir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Qlobal miqyasda koqnitiv poz\u011funluqlar\u0131n artmas\u0131 fonunda aliml\u0259r v\u0259 h\u0259kiml\u0259r demans\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alma\u011f\u0131n yollar\u0131n\u0131 f\u0259al \u015f\u0259kild\u0259 &ouml;yr\u0259nirl\u0259r. Ucnoqta.az x\u0259b\u0259r verir ki, South China Morning Post q\u0259zetinin m\u0259lumat\u0131na g&ouml;r\u0259, m&uuml;\u0259yy\u0259n g&uuml;nd\u0259lik v\u0259rdi\u015fl\u0259r&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":251278,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[100],"tags":[],"class_list":["post-236509","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-diger"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/236509","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=236509"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/236509\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/251278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=236509"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=236509"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=236509"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}