{"id":233686,"date":"2025-11-14T14:39:05","date_gmt":"2025-11-14T10:39:05","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=233686","title":{"rendered":"Nec\u0259 ed\u0259k ki, kiberh\u00fccumun h\u0259d\u0259fin\u0259 \u00e7evrilm\u0259y\u0259k? &#8211;"},"content":{"rendered":"<p><strong>M&uuml;sahibimiz TEXIO Academy-nin t\u0259liml\u0259r &uuml;zr\u0259 koordinator v\u0259 proqram r\u0259hb\u0259ri, CYBERSIGN-d\u0259 kibert\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik &uuml;zr\u0259 m&uuml;t\u0259x\u0259ssis N\u0259rgiz \u018fliyevad\u0131r.<\/strong><\/p>\n<p><strong>&#8211; &Ouml;nc\u0259 &ldquo;kiber&rdquo; terminind\u0259n ba\u015flayaq. &ldquo;Kiber&rdquo; dey\u0259nd\u0259 \u0259slind\u0259 n\u0259 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur? C\u0259miyy\u0259t bu anlay\u0131\u015f\u0131 &ccedil;ox vaxt &ldquo;hakerl\u0259r&rdquo; v\u0259 &ldquo;parollar&rdquo;la \u0259laq\u0259l\u0259ndirir. Amma sizc\u0259 kibert\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik yaln\u0131z texnologiya m\u0259s\u0259l\u0259sidir, yoxsa bu, bir d&uuml;\u015f&uuml;nc\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tidir?<\/strong><\/p>\n<p>-\u018fslind\u0259 &ldquo;kiber&rdquo; dedikd\u0259 g&ouml;z &ouml;n&uuml;n\u0259 yaln\u0131z monitor arxas\u0131nda oturan hakerl\u0259r v\u0259 m&uuml;r\u0259kk\u0259b parollar g\u0259lm\u0259m\u0259lidir. Kiber m\u0259kan h\u0259m texnologiyadan, h\u0259m d\u0259 o texnologiyan\u0131 idar\u0259 ed\u0259n insan\u0131n d&uuml;\u015f&uuml;nc\u0259 t\u0259rzind\u0259n ibar\u0259tdir. Kibert\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik sad\u0259c\u0259 komp&uuml;terl\u0259ri qorumaq &uuml;&ccedil;&uuml;n yaz\u0131lan qaydalardan ibar\u0259t deyil, eyni zamanda insan\u0131n r\u0259q\u0259msal m&uuml;hitd\u0259 nec\u0259 davrand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g&ouml;st\u0259r\u0259n bir m\u0259d\u0259niyy\u0259tdir. G&uuml;cl&uuml; parol yaratmaq texniki bir add\u0131md\u0131r, lakin h\u0259min parolu he&ccedil; kiml\u0259 payla\u015fmamaq, tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131m\u0131z linkl\u0259r\u0259 t\u0259l\u0259sm\u0259d\u0259n yana\u015fmaq art\u0131q d&uuml;\u015f&uuml;nc\u0259 v\u0259rdi\u015fidir. Bu v\u0259rdi\u015f diqq\u0259ti, m\u0259suliyy\u0259t hissini v\u0259 &ouml;z m\u0259lumat\u0131na sahib &ccedil;\u0131xma\u011f\u0131 t\u0259l\u0259b edir. R\u0259q\u0259msal d&ouml;vrd\u0259 t\u0259hl&uuml;k\u0259 ekrandan k\u0259nara &ccedil;\u0131xm\u0131r, \u0259ksin\u0259, h\u0259r g&uuml;n h\u0259yat\u0131m\u0131z\u0131n daha da d\u0259rin qatlar\u0131na daxil olur. Buna g&ouml;r\u0259 kibert\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik yaln\u0131z proqram&ccedil;\u0131 v\u0259 ya sistem inzibat&ccedil;\u0131s\u0131n\u0131n i\u015fi deyil, h\u0259r bir istifad\u0259&ccedil;inin r\u0259q\u0259msal davran\u0131\u015f m\u0259d\u0259niyy\u0259tidir. Bel\u0259likl\u0259, kibert\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik texnologiya bilikl\u0259ri q\u0259d\u0259r insan \u015f&uuml;urundan, diqq\u0259tind\u0259n v\u0259 do\u011fru q\u0259rar verm\u0259k bacar\u0131\u011f\u0131ndan ba\u015flay\u0131r. R\u0259q\u0259msal t\u0259hl&uuml;k\u0259sizliyi qorumaq, \u0259slind\u0259 &ouml;z&uuml;m&uuml;z&uuml; qorumaqd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>&#8211; Az\u0259rbaycanda g\u0259ncl\u0259r aras\u0131nda bu sah\u0259y\u0259 maraq art\u0131r. Amma h\u0259l\u0259 d\u0259 haqq\u0131nda s&ouml;z a&ccedil;d\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu maraql\u0131 sah\u0259 az tan\u0131n\u0131r. Sizc\u0259, g\u0259ncl\u0259ri kibert\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik sah\u0259sin\u0259 c\u0259lb ed\u0259n \u0259sas motivasiya n\u0259dir-g\u0259lir imkan\u0131, maraql\u0131 i\u015f m&uuml;hiti, yoxsa sosial m\u0259suliyy\u0259t hissi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; \u018flb\u0259tt\u0259, Az\u0259rbaycanda son ill\u0259r g\u0259ncl\u0259r aras\u0131nda kibert\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik sah\u0259sin\u0259 mara\u011f\u0131n artmas\u0131 t\u0259sad&uuml;fi deyil. Bu sah\u0259 h\u0259m g\u0259lir imkanlar\u0131, h\u0259m d\u0259 &ouml;z&uuml;n&uuml;t\u0259sdiq &uuml;&ccedil;&uuml;n geni\u015f meydan yarad\u0131r. Lakin motivasiya t\u0259kc\u0259 maa\u015f m\u0259s\u0259l\u0259si deyil. G\u0259ncl\u0259ri c\u0259lb ed\u0259n \u0259sas s\u0259b\u0259b t\u0259hl&uuml;k\u0259l\u0259ri &ldquo;k\u0259\u015ff etm\u0259k&rdquo;, sisteml\u0259rin nec\u0259 i\u015fl\u0259diyini anlamaq v\u0259 onlar\u0131 qorumaq bacar\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Bu proses g\u0259ncl\u0259r &uuml;&ccedil;&uuml;n h\u0259m intellektual &ccedil;a\u011f\u0131r\u0131\u015f, h\u0259m d\u0259 &ouml;z&uuml;n&uuml; pe\u015f\u0259kar \u015f\u0259kild\u0259 g&ouml;st\u0259rm\u0259k &uuml;&ccedil;&uuml;n real imkan yarad\u0131r. Kibert\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik dinamik, daim yenil\u0259n\u0259n, monotonluqdan uzaq bir m&uuml;hit t\u0259klif edir. Bu sah\u0259d\u0259 h\u0259r g&uuml;n yeni problem, yeni h&uuml;cum v\u0259 yeni h\u0259ll yolu var. M\u0259hz bu s&uuml;r\u0259t v\u0259 canl\u0131l\u0131q g\u0259ncl\u0259ri c\u0259lb edir. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, bu sah\u0259nin sosial m\u0259suliyy\u0259t t\u0259r\u0259fi d\u0259 dan\u0131lmazd\u0131r. Kiber m&uuml;hitd\u0259ki h\u0259r u\u011furlu m&uuml;dafi\u0259 add\u0131m\u0131 insanlar\u0131n m\u0259lumatlar\u0131n\u0131, \u015firk\u0259tl\u0259rin sisteml\u0259rini v\u0259 &ouml;lk\u0259nin informasiya t\u0259hl&uuml;k\u0259sizliyini qoruma\u011fa xidm\u0259t edir. Y\u0259ni kibert\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik \u015f\u0259xsi karyera se&ccedil;imi olmaqla yana\u015f\u0131, eyni zamanda c\u0259miyy\u0259t\u0259 real t&ouml;hf\u0259 verm\u0259k imkan\u0131d\u0131r. Bel\u0259likl\u0259, g\u0259ncl\u0259ri bu sah\u0259y\u0259 g\u0259tir\u0259n motivasiya &ccedil;ox\u015fax\u0259lidir: y&uuml;ks\u0259k g\u0259lir perspektivi, dinamik v\u0259 yarad\u0131c\u0131 i\u015f m&uuml;hiti, v\u0259 \u0259n \u0259sas\u0131, r\u0259q\u0259msal c\u0259miyy\u0259ti qorumaq kimi m\u0259nal\u0131 bir missiyan\u0131n par&ccedil;as\u0131 olmaq ist\u0259yi.<\/p>\n<p><strong>-&ldquo;M\u0259ni niy\u0259 &ldquo;hack&rdquo; etsinl\u0259r ki?&rdquo; -bu c&uuml;ml\u0259ni &ccedil;ox e\u015fidirik. Adi bir sosial media istifad\u0259&ccedil;isi bel\u0259 hans\u0131 hallarda kiberh&uuml;cumun h\u0259d\u0259fin\u0259 &ccedil;evril\u0259 bil\u0259r v\u0259 bundan qorunmaq &uuml;&ccedil;&uuml;n \u0259n sad\u0259 add\u0131m n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>-&ldquo;M\u0259ni niy\u0259 &ldquo;hack&rdquo; etsinl\u0259r ki?&rdquo; c&uuml;ml\u0259si sanki insan\u0131n &ouml;z&uuml;n&uuml; k\u0259narda, t\u0259hl&uuml;k\u0259d\u0259n uzaqda hiss etm\u0259sinin ifad\u0259sidir. Halbuki kiberh&uuml;cumlar yaln\u0131z b&ouml;y&uuml;k \u015firk\u0259tl\u0259r\u0259 v\u0259 ya tan\u0131nm\u0131\u015f \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 y&ouml;n\u0259lmir. Sad\u0259 bir sosial media istifad\u0259&ccedil;isi d\u0259 &ccedil;ox rahat \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259d\u0259f\u0259 &ccedil;evril\u0259 bil\u0259r. &Ccedil;&uuml;nki kiberh&uuml;cumun m\u0259qs\u0259di b\u0259z\u0259n konkret bir insan yox, m\u0259lumat\u0131n &ouml;z&uuml; olur. M\u0259lumat is\u0259 h\u0259r k\u0259sd\u0259 var. Telefon n&ouml;mr\u0259si, e-po&ccedil;t &uuml;nvan\u0131, sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259d\u0259 payla\u015f\u0131lan \u015f\u0259kill\u0259r, al\u0131\u015f-veri\u015f tarix&ccedil;\u0259si v\u0259 ya bank t\u0259tbiqin\u0259 giri\u015f &ndash; b&uuml;t&uuml;n bunlar d\u0259y\u0259rlidir. Kibercinay\u0259tkar &uuml;&ccedil;&uuml;n f\u0259rq etmir, h\u0259min m\u0259lumat siz\u0259 &ldquo;d\u0259y\u0259rsiz&rdquo; g&ouml;r&uuml;ns\u0259 bel\u0259, o, ya sat\u0131la bil\u0259r, ya \u015fantajda istifad\u0259 oluna bil\u0259r, ya da sad\u0259c\u0259 ba\u015fqa h&uuml;cumlar &uuml;&ccedil;&uuml;n &ldquo;ke&ccedil;id qap\u0131s\u0131&rdquo; rolunu oynaya bil\u0259r.<\/p>\n<p>Adi bir sosial istifad\u0259&ccedil;i \u015f&uuml;bh\u0259li linkl\u0259r\u0259 t\u0259l\u0259sik klik etdikd\u0259, sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259d\u0259 tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131 hesablarla \u0259laq\u0259 qurduqda, b&uuml;t&uuml;n hesablar\u0131nda eyni paroldan istifad\u0259 etdikd\u0259 v\u0259 t\u0259tbiql\u0259ri r\u0259smi olmayan m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n y&uuml;kl\u0259dikd\u0259 risk\u0259 d&uuml;\u015f&uuml;r. B&uuml;t&uuml;n bunlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq &uuml;&ccedil;&uuml;n \u0259n sad\u0259 v\u0259 t\u0259sirli add\u0131m g&uuml;cl&uuml; v\u0259 unikal parollardan istifad\u0259 etm\u0259kdir, y\u0259ni h\u0259r hesab &uuml;&ccedil;&uuml;n ayr\u0131 parol v\u0259 m&uuml;mk&uuml;n olduqda iki m\u0259rh\u0259l\u0259li do\u011frulama. Bu, sanki qap\u0131n\u0131za \u0259lav\u0259 kilid vurmaq kimidir.<\/p>\n<p>Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, kibert\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik b\u0259z\u0259n b&ouml;y&uuml;k sisteml\u0259rd\u0259n deyil, &ccedil;ox ki&ccedil;ik v\u0259rdi\u015fd\u0259n ba\u015flay\u0131r. R\u0259q\u0259msal m\u0259kan el\u0259 bir yerdir ki, &ldquo;m\u0259ni niy\u0259 &ldquo;hack&rdquo; etsinl\u0259r?&rdquo; sual\u0131 art\u0131q &ouml;z aktuall\u0131\u011f\u0131n\u0131 &ccedil;oxdan itirib. &Ouml;z m\u0259lumat\u0131na sahib &ccedil;\u0131xmaq ham\u0131n\u0131n \u015f\u0259xsi m\u0259suliyy\u0259tidir.<\/p>\n<p><strong>&#8211; B\u0259z\u0259n d&uuml;\u015f&uuml;n&uuml;rl\u0259r ki, kibert\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik yaln\u0131z &ldquo;texniki&rdquo; \u015f\u0259xsl\u0259r &uuml;&ccedil;&uuml;nd&uuml;r. Sizc\u0259 bu sah\u0259d\u0259 u\u011furlu olmaq &uuml;&ccedil;&uuml;n hans\u0131 insani v\u0259 pe\u015f\u0259kar bacar\u0131qlar vacibdir? Y\u0259ni &ldquo;kodu yox, insan\u0131 oxuma\u011f\u0131&rdquo; bacaran biri d\u0259 bu sah\u0259d\u0259 ola bil\u0259rmi?<\/strong><\/p>\n<p>-Kibert\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik dey\u0259nd\u0259 &ccedil;oxlar\u0131n\u0131n g&ouml;z&uuml;nd\u0259 d\u0259rhal monitor arxas\u0131nda kod yazan m&uuml;t\u0259x\u0259ssis canlan\u0131r. El\u0259 bil bu sah\u0259 ancaq &ldquo;texniki zehin&rdquo; t\u0259l\u0259b edir. Amma reall\u0131q f\u0259rqlidir. Kibert\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik t\u0259kc\u0259 sisteml\u0259ri yox, h\u0259min sisteml\u0259rin arxas\u0131nda dayanan insan davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 da anlama\u011f\u0131 t\u0259l\u0259b edir. R\u0259q\u0259msal t\u0259hl&uuml;k\u0259l\u0259r &ccedil;ox vaxt kod s\u0259tirl\u0259rind\u0259n deyil, insanlar\u0131n z\u0259if anlar\u0131ndan ba\u015flay\u0131r. \u015e&uuml;bh\u0259li link\u0259 t\u0131klama, tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131n birin\u0259 m\u0259lumat verm\u0259, &ldquo;tez cavab verm\u0259k &uuml;&ccedil;&uuml;n&rdquo; d&uuml;\u015f&uuml;nm\u0259d\u0259n add\u0131m atma &ndash; bunlar insani reaksiyalard\u0131r. Ona g&ouml;r\u0259 d\u0259 bu sah\u0259d\u0259 u\u011furlu olmaq &uuml;&ccedil;&uuml;n b\u0259z\u0259n kod bilikl\u0259rind\u0259n d\u0259 &ccedil;ox m&uuml;\u015fahid\u0259, analiz v\u0259 psixoloji yana\u015fma laz\u0131md\u0131r. Bu sah\u0259d\u0259 u\u011fur qazanmaq &uuml;&ccedil;&uuml;n diqq\u0259tli olmaq, detallar\u0131 g&ouml;rm\u0259k, analitik d&uuml;\u015f&uuml;nm\u0259k, s\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259sini tez qurmaq, insan davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 anlamaq v\u0259 komanda il\u0259 ayd\u0131n &uuml;nsiyy\u0259t qurmaq vacibdir. Bir s&ouml;zl\u0259, kibert\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik yaln\u0131z &ldquo;maus v\u0259 klaviatura&rdquo; i\u015fi deyil. Burada insan faktoru a&ccedil;ard\u0131r. &Ccedil;&uuml;nki h&uuml;cum ed\u0259n d\u0259, h&uuml;cuma m\u0259ruz qalan da, t\u0259hl&uuml;k\u0259sizliyi qoruyan da insand\u0131r. &ldquo;Kodu yox, insan\u0131 oxuma\u011f\u0131&rdquo; bacaran biri d\u0259 bu sah\u0259d\u0259 &ccedil;ox d\u0259y\u0259rli ola bil\u0259r. &Ccedil;&uuml;nki kibert\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik h\u0259m texnologiyan\u0131n, h\u0259m d\u0259 insan psixologiyas\u0131n\u0131n k\u0259si\u015fm\u0259sind\u0259 formala\u015fan bir sah\u0259dir. R\u0259q\u0259msal al\u0259md\u0259 t\u0259hl&uuml;k\u0259sizliyi t\u0259min ed\u0259n yaln\u0131z proqramlar deyil, d&uuml;\u015f&uuml;n\u0259n, d\u0259rk ed\u0259n v\u0259 m\u0259suliyy\u0259tli davranan insand\u0131r.<\/p>\n<p><strong>&#8211; Maraql\u0131d\u0131r, b\u0259s niy\u0259 b&uuml;t&uuml;n d&uuml;nyada &nbsp;kibert\u0259hl&uuml;k\u0259sizliy\u0259 maraq art\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; D&uuml;nya getdikc\u0259 daha &ccedil;ox r\u0259q\u0259msalla\u015f\u0131r. M\u0259lumat art\u0131q \u0259n d\u0259y\u0259rli resurslardan biridir. H\u0259yat\u0131m\u0131z\u0131n &ccedil;ox hiss\u0259si internet &uuml;z\u0259rind\u0259n ba\u015f verir: al\u0131\u015f-veri\u015f, &uuml;nsiyy\u0259t, bank \u0259m\u0259liyyatlar\u0131, h\u0259tta d&ouml;vl\u0259t xidm\u0259tl\u0259ri bel\u0259. R\u0259q\u0259msal sah\u0259 b&ouml;y&uuml;d&uuml;kc\u0259 onu qorumaq ehtiyac\u0131 da art\u0131r. Kibert\u0259hl&uuml;k\u0259sizliy\u0259 mara\u011f\u0131n \u0259sas s\u0259b\u0259bi m\u0259hz budur. M\u0259lumat n\u0259 q\u0259d\u0259r &ccedil;oxdursa, onu \u0259l\u0259 ke&ccedil;irm\u0259k ist\u0259y\u0259nl\u0259r d\u0259 o q\u0259d\u0259r &ccedil;ox olur. Cinay\u0259tkarl\u0131q art\u0131q k&uuml;&ccedil;\u0259l\u0259rd\u0259n ekrana ke&ccedil;ib. H&uuml;cumlar g&ouml;r&uuml;nm\u0259zdir, s\u0259ssiz gedir, b\u0259z\u0259n insan n\u0259 ba\u015f verdiyini &ccedil;ox gec anlay\u0131r. D&ouml;vl\u0259tl\u0259r &uuml;&ccedil;&uuml;n bu, milli t\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 &ccedil;evrilib. \u015eirk\u0259tl\u0259r &uuml;&ccedil;&uuml;n n&uuml;fuz v\u0259 maliyy\u0259 riski dem\u0259kdir. Sad\u0259 insanlar &uuml;&ccedil;&uuml;n is\u0259 \u015f\u0259xsi m\u0259lumat, \u015f\u0259xsi h\u0259yat v\u0259 maliyy\u0259 t\u0259hl&uuml;k\u0259sizliyi. Yeni d&ouml;vrd\u0259 g&uuml;c yaln\u0131z silah v\u0259 iqtisadiyyatla &ouml;l&ccedil;&uuml;lm&uuml;r. \u0130nformasiyan\u0131 qorumaq v\u0259 idar\u0259 etm\u0259k d\u0259 g&uuml;cd&uuml;r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n kibert\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik yaln\u0131z bir sah\u0259 deyil. Bu, m&uuml;asir d&uuml;nyan\u0131n &ouml;z&uuml;n&uuml; qoruma mexanizmidir. R\u0259q\u0259msal inki\u015faf n\u0259 q\u0259d\u0259r s&uuml;r\u0259tl\u0259nirs\u0259, onu qoruma\u011fa olan ehtiyac da bir o q\u0259d\u0259r art\u0131r.<\/p>\n<p><strong>&#8211; R\u0259q\u0259msal izl\u0259r m\u0259s\u0259l\u0259si-&ccedil;oxumuzun g&ouml;rm\u0259diyi, amma iz qoydu\u011fu bir sah\u0259dir. G\u0259ncl\u0259r sosial mediada payla\u015fd\u0131qlar\u0131 foto, lokasiya v\u0259 m\u0259lumatlarla b\u0259z\u0259n f\u0259rqin\u0259 varmadan &ouml;zl\u0259rini nec\u0259 risk\u0259 at\u0131rlar?<\/strong><\/p>\n<p>R\u0259q\u0259msal d&uuml;nya g&ouml;r&uuml;nm\u0259z olsa da, orada atd\u0131\u011f\u0131m\u0131z h\u0259r add\u0131m iz burax\u0131r. Sosial mediada payla\u015f\u0131lan h\u0259r foto, yaz\u0131lan h\u0259r status, h\u0259tta &ldquo;g&uuml;nortadan sonra kafed\u0259y\u0259m&rdquo; kimi sad\u0259 bir lokasiya payla\u015f\u0131m\u0131 bel\u0259 f\u0259rdi m\u0259lumat\u0131n bir hiss\u0259sidir. G\u0259ncl\u0259r b\u0259z\u0259n bunun n\u0259 q\u0259d\u0259r d\u0259y\u0259rli v\u0259 eyni zamanda n\u0259 q\u0259d\u0259r t\u0259hl&uuml;k\u0259li ola bil\u0259c\u0259yini anlam\u0131rlar. Sosial mediada &ouml;z h\u0259yat\u0131n\u0131 s\u0259rb\u0259st v\u0259 a&ccedil;\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 g&ouml;st\u0259rm\u0259k bir n&ouml;v &ouml;z&uuml;n&uuml; ifad\u0259 etm\u0259kdir. Lakin payla\u015f\u0131m n\u0259 q\u0259d\u0259r a&ccedil;\u0131qd\u0131rsa, risk d\u0259 o q\u0259d\u0259r art\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, daimi olaraq lokasiya payla\u015fmaq \u0259trafdak\u0131 insanlara sizin harada oldu\u011funuzu v\u0259 n\u0259 zaman evd\u0259 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 bildirir. Yaxud da, \u015f\u0259kill\u0259rd\u0259 arxa fondak\u0131 detallar m\u0259nzil, ma\u015f\u0131n n&ouml;mr\u0259si v\u0259 ya i\u015f yeriniz haqq\u0131nda ipucu ver\u0259 bil\u0259r. Bundan ba\u015fqa, profil\u0259 baxan h\u0259r k\u0259s g&ouml;r&uuml;n&uuml;r d&uuml;\u015f&uuml;nc\u0259si yanl\u0131\u015fd\u0131r. H\u0259min m\u0259lumatlar tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131n\u0131z \u015f\u0259xsl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n toplan\u0131b ba\u015fqa m\u0259qs\u0259dl\u0259r &uuml;&ccedil;&uuml;n istifad\u0259 oluna bil\u0259r.<\/p>\n<p>R\u0259q\u0259msal izl\u0259r real h\u0259yatda ayaq izl\u0259ri kimidir. Onlara baxaraq sizin hans\u0131 yolla getdiyinizi, harada oldu\u011funuzu v\u0259 hara getm\u0259k ist\u0259diyinizi t\u0259xmin etm\u0259k olur. Kiberh&uuml;cumlar &ccedil;ox vaxt m\u0259hz bel\u0259 &ldquo;sad\u0259&rdquo; m\u0259lumatlardan ba\u015flay\u0131r. &nbsp;Bu riskd\u0259n qorunma\u011f\u0131n \u0259n sad\u0259 yolu payla\u015f\u0131m\u0131 d&uuml;\u015f&uuml;n\u0259r\u0259k etm\u0259kdir. &Ouml;z&uuml;n&uuml;z\u0259 sual verin: &ldquo;Bu m\u0259lumat\u0131 h\u0259r k\u0259sin bilm\u0259sini ist\u0259yir\u0259mmi?&rdquo; \u018fg\u0259r cavab &ldquo;yox&rdquo;dursa, payla\u015f\u0131m g&ouml;zl\u0259y\u0259 bil\u0259r. R\u0259q\u0259msal m\u0259kan s\u0259rb\u0259stlik &uuml;&ccedil;&uuml;n yarad\u0131l\u0131b, amma s\u0259rb\u0259stlik m\u0259suliyy\u0259t t\u0259l\u0259b edir. &Ouml;z izinin sahibi olmaq, &ouml;z t\u0259hl&uuml;k\u0259sizliyinin d\u0259 sahibidir.<\/p>\n<p><strong>&#8211; Bel\u0259 dey\u0259 bil\u0259rikmi ki, kiber sah\u0259 t\u0259kc\u0259 &ldquo;IT insanlar\u0131&rdquo; &uuml;&ccedil;&uuml;n deyil?<\/strong><\/p>\n<p>PR, h&uuml;quq, t\u0259hsil v\u0259 ya marketinq sah\u0259sind\u0259 olan biri bu d&uuml;nyaya nec\u0259 daxil ola bil\u0259r? Bu sah\u0259nin &ccedil;ox\u015fax\u0259li t\u0259r\u0259fl\u0259ri hans\u0131lard\u0131r?<\/p>\n<p>&#8211; Kiber sah\u0259 &ccedil;ox vaxt yaln\u0131z proqram&ccedil;\u0131lar v\u0259 sistem inzibat&ccedil;\u0131lar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilir. Sanki bu al\u0259m\u0259 girm\u0259k &uuml;&ccedil;&uuml;n m&uuml;tl\u0259q kod yazma\u011f\u0131 bilm\u0259k laz\u0131md\u0131r. Amma kibert\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik \u0259slind\u0259 geni\u015f bir ekosistemdir v\u0259 burada h\u0259r k\u0259s &uuml;&ccedil;&uuml;n yer var. &Ccedil;&uuml;nki kiber m\u0259kan yaln\u0131z texniki qur\u011fular deyil, insan, informasiya, kommunikasiya v\u0259 idar\u0259etm\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir b&uuml;t&ouml;v d&uuml;nyad\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, PR sah\u0259sind\u0259 olan biri kiber insidentl\u0259rd\u0259n sonra d&uuml;zg&uuml;n kommunikasiya strategiyas\u0131 qurmaqda vacib rol oynaya bil\u0259r. H&uuml;quq &uuml;zr\u0259 &ccedil;al\u0131\u015fan biri \u015f\u0259xsi m\u0259lumatlar\u0131n qorunmas\u0131, r\u0259q\u0259msal h&uuml;quqlar v\u0259 kibercinay\u0259tl\u0259rin h&uuml;quqi t\u0259nziml\u0259nm\u0259si say\u0259sind\u0259 bu sah\u0259nin m&uuml;h&uuml;m b\u0259ndin\u0259 &ccedil;evril\u0259 bil\u0259r. T\u0259hsil i\u015f&ccedil;il\u0259ri kiber maarifl\u0259ndirm\u0259 proqramlar\u0131 haz\u0131rlayaraq c\u0259miyy\u0259td\u0259 r\u0259q\u0259msal m\u0259d\u0259niyy\u0259tin formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na t&ouml;hf\u0259 ver\u0259 bil\u0259r. Marketinq m&uuml;t\u0259x\u0259ssisi is\u0259 r\u0259q\u0259msal platformalarda t\u0259hl&uuml;k\u0259li davran\u0131\u015f modell\u0259rini analiz edib insan faktorunun idar\u0259 olunmas\u0131na d\u0259st\u0259k ver\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>Kiber sah\u0259nin &ccedil;ox\u015fax\u0259li t\u0259r\u0259fl\u0259ri texniki analiz v\u0259 m&uuml;dafi\u0259d\u0259n h&uuml;quqi v\u0259 etik &ccedil;\u0259r&ccedil;iv\u0259l\u0259r\u0259, insan davran\u0131\u015f\u0131 v\u0259 sosial m&uuml;h\u0259ndislikd\u0259n maarifl\u0259ndirm\u0259 v\u0259 t\u0259lim\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259 riskl\u0259rin idar\u0259 olunmas\u0131 v\u0259 strategiyaya q\u0259d\u0259r uzan\u0131r. Y\u0259ni kibert\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik yaln\u0131z kod s\u0259tirl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t deyil. Burada insan m\u0259rk\u0259zd\u0259dir. \u0130nsan\u0131 anlamaq, m\u0259lumat\u0131n d\u0259y\u0259rini bilm\u0259k v\u0259 t\u0259hl&uuml;k\u0259siz davran\u0131\u015f m\u0259d\u0259niyy\u0259tini yaymaq da bu sah\u0259nin ayr\u0131lmaz hiss\u0259sidir. Bu d&uuml;nyaya daxil olmaq &uuml;&ccedil;&uuml;n \u0259sas olan yaln\u0131z maraq v\u0259 &ouml;yr\u0259nm\u0259y\u0259 a&ccedil;\u0131q olmaqd\u0131r. Kimliyiniz, ixtisas\u0131n\u0131z v\u0259 ya \u0259vv\u0259lki i\u015f t\u0259cr&uuml;b\u0259nizd\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq, kiber sah\u0259d\u0259 sizin bacar\u0131\u011f\u0131n\u0131za uy\u011fun bir m&ouml;vqey\u0259 yer var.<\/p>\n<p><strong>&#8211; Kibert\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik &uuml;zr\u0259 m&uuml;t\u0259x\u0259ssis olma\u011f\u0131 arzulayan g\u0259ncl\u0259r\u0259 \u0259n s\u0259mimi mesaj\u0131n\u0131z n\u0259 olar? Bu yolda yeni ba\u015flayan biri &uuml;&ccedil;&uuml;n haradan ba\u015flamaq, hans\u0131 s\u0259hvl\u0259ri etm\u0259m\u0259k v\u0259 \u0259n \u0259sas\u0131 motivasiyan\u0131 nec\u0259 qorumaq laz\u0131md\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-M\u0259cazi m\u0259nada des\u0259k, kibert\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik sah\u0259sini se&ccedil;m\u0259k bir az zirv\u0259y\u0259 qalxma\u011fa b\u0259nz\u0259yir. Yol b\u0259z\u0259n m&uuml;r\u0259kk\u0259b g&ouml;r&uuml;n\u0259 bil\u0259r, b\u0259z\u0259n d\u0259 &ldquo;haradan ba\u015flamaq?&rdquo; sual\u0131 yorucu ola bil\u0259r. Amma bu sah\u0259nin \u0259n g&ouml;z\u0259l t\u0259r\u0259fi odur ki, burada h\u0259r add\u0131m s\u0259n\u0259 yeni bir bacar\u0131q, yeni bir bax\u0131\u015f v\u0259 yeni bir d&uuml;\u015f&uuml;nc\u0259 h\u0259diyy\u0259 edir. Bu sah\u0259y\u0259 ba\u015flamaq ist\u0259y\u0259n g\u0259ncl\u0259r\u0259 dem\u0259k ist\u0259yir\u0259m ki, he&ccedil; kim bu sah\u0259y\u0259 m&uuml;t\u0259x\u0259ssis kimi ba\u015flam\u0131r. Ham\u0131 s\u0131f\u0131rdan ba\u015flay\u0131r. \u018fsas olan s\u0259br v\u0259 intizaml\u0131l\u0131qd\u0131r. Ba\u015flamaq &uuml;&ccedil;&uuml;n \u0259sas komp&uuml;ter v\u0259 \u015f\u0259b\u0259k\u0259 anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131 &ouml;yr\u0259nm\u0259k, Linux sisteml\u0259rin\u0259 al\u0131\u015fmaq, sad\u0259 t\u0259hl&uuml;k\u0259 ssenaril\u0259rini anlamaq v\u0259 t\u0259hl&uuml;k\u0259siz laboratoriyalarda t\u0259cr&uuml;b\u0259 toplamaq kifay\u0259tdir. B&uuml;t&uuml;n bunlar sonradan b&ouml;y&uuml;k bilikl\u0259rin b&uuml;n&ouml;vr\u0259sini t\u0259\u015fkil edir. \u018fn &ccedil;ox edil\u0259n s\u0259hv is\u0259 t\u0259l\u0259sik n\u0259tic\u0259 g&ouml;zl\u0259m\u0259kdir. Kibert\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik el\u0259 sah\u0259dir ki, &ldquo;tez &ouml;yr\u0259nim, sabah m&uuml;t\u0259x\u0259ssis olum&rdquo; yana\u015fmas\u0131 i\u015fl\u0259mir. Burada d&uuml;\u015f&uuml;nm\u0259k, analiz etm\u0259k v\u0259 daim &ouml;z&uuml;n&uuml; yenil\u0259m\u0259k \u0259sasd\u0131r. \u018fg\u0259r bu g&uuml;n n\u0259yis\u0259 anlamad\u0131nsa, bu, sabah anlamayaca\u011f\u0131n dem\u0259k deyil. Sad\u0259c\u0259 &uuml;z\u0259rind\u0259 dayanmaq laz\u0131md\u0131r. Motivasiyan\u0131 qoruma\u011f\u0131n yolu is\u0259 &ccedil;ox sad\u0259dir: &ouml;z inki\u015faf\u0131n\u0131 hiss etdikc\u0259 motivasiya art\u0131r. H\u0259r h\u0259ll etdiyin tap\u015f\u0131r\u0131q, h\u0259r ba\u015fa d&uuml;\u015fd&uuml;y&uuml;n yeni termin s\u0259n\u0259 ki&ccedil;ik q\u0259l\u0259b\u0259 kimi geri qay\u0131d\u0131r. O q\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r toplan\u0131r, zamanla &ouml;zg&uuml;v\u0259n\u0259 &ccedil;evrilir. Biz TEXIO Academy-d\u0259 bunun \u015fahidi oluruq ki, ist\u0259k olduqdan sonra ya\u015f\u0131ndan v\u0259 ixtisas\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq h\u0259r bir \u015f\u0259xs kibert\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik sah\u0259sini &ouml;yr\u0259n\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>Bir d\u0259 qeyd etm\u0259k ist\u0259yir\u0259m ki, g\u0259ncl\u0259r bu m\u0259qam\u0131 unutmamal\u0131d\u0131rlar: kibert\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik sad\u0259c\u0259 pe\u015f\u0259 deyil. Bu, d&uuml;\u015f&uuml;nc\u0259 t\u0259rzidir. Nec\u0259 ki, yax\u015f\u0131 h\u0259kim insan\u0131, yax\u015f\u0131 h&uuml;quq\u015f&uuml;nas qanunu anlay\u0131r, yax\u015f\u0131 kiber m&uuml;t\u0259x\u0259ssis d\u0259 h\u0259m sistemi, h\u0259m insan davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 anlay\u0131r. Bu yolda \u0259n vacib olan is\u0259 &ouml;z&uuml;n\u0259 verdiyin s&ouml;zl\u0259r\u0259 sadiq qalmaq, &ouml;z tempind\u0259 &ouml;yr\u0259nm\u0259k, ba\u015fqas\u0131 il\u0259 &ouml;z&uuml;n&uuml; m&uuml;qayis\u0259 etm\u0259m\u0259k v\u0259 h\u0259r g&uuml;n bir add\u0131m atmaqd\u0131r. Ki&ccedil;ik add\u0131m bel\u0259, durmaqdan yax\u015f\u0131d\u0131r. Baxmayaraq ki, bu yol uzundur, amma o yolun h\u0259r add\u0131m\u0131 d\u0259y\u0259rli olacaq. Buna inanaraq davam etm\u0259k laz\u0131md\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>M&uuml;sahibimiz TEXIO Academy-nin t\u0259liml\u0259r &uuml;zr\u0259 koordinator v\u0259 proqram r\u0259hb\u0259ri, CYBERSIGN-d\u0259 kibert\u0259hl&uuml;k\u0259sizlik &uuml;zr\u0259 m&uuml;t\u0259x\u0259ssis N\u0259rgiz \u018fliyevad\u0131r. &#8211; &Ouml;nc\u0259 &ldquo;kiber&rdquo; terminind\u0259n ba\u015flayaq. &ldquo;Kiber&rdquo; dey\u0259nd\u0259 \u0259slind\u0259 n\u0259 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur? C\u0259miyy\u0259t bu anlay\u0131\u015f\u0131 &ccedil;ox&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[94],"tags":[],"class_list":["post-233686","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-musahibe"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/233686","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=233686"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/233686\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=233686"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=233686"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=233686"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}