{"id":233654,"date":"2025-11-14T10:00:58","date_gmt":"2025-11-14T06:00:58","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=233654","title":{"rendered":"Niy\u0259 b\u0259zi insanlar dig\u0259rl\u0259rind\u0259n daha s\u00fcr\u0259tli d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrl\u0259r\u00a0"},"content":{"rendered":"<p><strong>T\u0259dqiqat&ccedil;\u0131lar zehni qabiliyy\u0259tl\u0259rin dig\u0259r beyin strukturlar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259li olaca\u011f\u0131n\u0131 f\u0259rz ets\u0259l\u0259r d\u0259, n\u0259tic\u0259l\u0259r onlar\u0131 t\u0259\u0259cc&uuml;bl\u0259ndirib.<\/strong><\/p>\n<p>Ucnoqta.az x\u0259b\u0259r verir ki, &quot;Cerebral Cortex&quot; jurnal\u0131, Leibniz \u0130\u015f M&uuml;hiti v\u0259 \u0130nsan Faktorlar\u0131 T\u0259dqiqat M\u0259rk\u0259zinin (Almaniya) aliml\u0259rinin genl\u0259rin beyin strukturuna v\u0259 z\u0259kas\u0131na nec\u0259 t\u0259sir etdiyini anlama\u011fa &ccedil;al\u0131\u015fd\u0131qlar\u0131 b&ouml;y&uuml;k bir t\u0259dqiqat\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rini d\u0259rc edib. Neyroalim Kristina Stammenin r\u0259hb\u0259rlik etdiyi bir qrup, irsiyy\u0259t v\u0259 idrak qabiliyy\u0259tl\u0259ri aras\u0131ndak\u0131 \u0259laq\u0259nin beyin b&ouml;lg\u0259l\u0259rini birl\u0259\u015fdir\u0259n \u0259n inc\u0259 lifl\u0259r olan sinir prosesl\u0259rinin s\u0131xl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 izah edil\u0259 bil\u0259c\u0259yini k\u0259\u015ff edib.<\/p>\n<p><strong>Beyin qurulu\u015fu z\u0259kan\u0131 izah ed\u0259nd\u0259<\/strong><br \/>\nBeynin a\u011f madd\u0259si, sinir siqnallar\u0131n\u0131n b&ouml;lg\u0259l\u0259ri aras\u0131nda &ouml;t&uuml;r&uuml;ld&uuml;y&uuml; &uuml;nsiyy\u0259t yollar\u0131 \u015f\u0259b\u0259k\u0259sidir. Bu \u0259laq\u0259l\u0259rin effektivliyi insan\u0131n n\u0259 q\u0259d\u0259r tez d&uuml;\u015f&uuml;nd&uuml;y&uuml;n&uuml; v\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131qlar\u0131 n\u0259 q\u0259d\u0259r yax\u015f\u0131 yerin\u0259 yetirdiyini m&uuml;\u0259yy\u0259n edir.<\/p>\n<p>\u018fvv\u0259ll\u0259r a\u011f madd\u0259 strukturunu qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259k &uuml;&ccedil;&uuml;n beyin toxumas\u0131nda su molekullar\u0131n\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259tini &ouml;l&ccedil;\u0259n fraksiya anizotropiya adlanan bir metoddan istifad\u0259 olunurdu. Daha y&uuml;ks\u0259k ballar daha yax\u015f\u0131 idrak funksiyas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilirdi, lakin metod bunun arxas\u0131nda n\u0259yin dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 &#8211; neyron \u0259laq\u0259l\u0259rinin s\u0131xl\u0131\u011f\u0131n\u0131, onlar\u0131n istiqam\u0259tini v\u0259 ya siqnal &ouml;t&uuml;r&uuml;lm\u0259sini s&uuml;r\u0259tl\u0259ndir\u0259n miyelin &ouml;rt&uuml;y&uuml;n&uuml; (neyronlar\u0131m\u0131z\u0131n \u0259traf\u0131ndak\u0131 spiral) a\u015fkar etm\u0259di.<\/p>\n<p>Yeni t\u0259dqiqat daha d\u0259rind\u0259n ara\u015fd\u0131rd\u0131. Aliml\u0259r NODDI (neyrit s\u0131xl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 istiqam\u0259t indeksi) v\u0259 miyelin suyunun x\u0259rit\u0259l\u0259\u015fdirilm\u0259si kimi m&uuml;asir neyrog&ouml;r&uuml;nt&uuml;l\u0259m\u0259 &uuml;sullar\u0131ndan istifad\u0259 etdil\u0259r. Bu, onlara beyin qurulu\u015funu misli g&ouml;r&uuml;nm\u0259mi\u015f d\u0259qiqlikl\u0259 ara\u015fd\u0131rma\u011fa imkan verdi.<\/p>\n<p><strong>500 i\u015ftirak&ccedil;\u0131 v\u0259 bir ortaq amil<\/strong><br \/>\nT\u0259cr&uuml;b\u0259d\u0259 \u0259sas\u0259n t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r olan 500-d\u0259n &ccedil;ox sa\u011flam g\u0259nc i\u015ftirak edib. Onlar\u0131n ham\u0131s\u0131 yadda\u015f, m\u0259ntiq, d&uuml;\u015f&uuml;nc\u0259 s&uuml;r\u0259ti v\u0259 &uuml;mumi bilikl\u0259ri &ouml;l&ccedil;\u0259n z\u0259ka testl\u0259rind\u0259n ke&ccedil;di. Bu m\u0259lumatlara \u0259sas\u0259n, s&ouml;zd\u0259 g-faktor v\u0259 ya inteqrasiya olunmu\u015f z\u0259ka metrikas\u0131 hesabland\u0131.<\/p>\n<p>H\u0259r bir i\u015ftirak&ccedil;\u0131 h\u0259m&ccedil;inin yana\u011f\u0131n\u0131n i&ccedil;\u0259risind\u0259n g&ouml;t&uuml;r&uuml;lm&uuml;\u015f DNT n&uuml;mun\u0259si t\u0259qdim etdi. Genetik analiz\u0259 \u0259sas\u0259n, t\u0259dqiqat&ccedil;\u0131lar minl\u0259rl\u0259 ki&ccedil;ik genetik variasiyan\u0131n birl\u0259\u015fmi\u015f t\u0259sirini \u0259ks etdir\u0259n poligen z\u0259ka bal\u0131n\u0131 t\u0259yin etdil\u0259r. Daha sonra MRT m\u0259lumatlar\u0131 genetik v\u0259 idrak g&ouml;st\u0259ricil\u0259ri il\u0259 m&uuml;qayis\u0259 edildi.<\/p>\n<p><strong>Beyin m&uuml;ayin\u0259l\u0259ri n\u0259yi ortaya qoydu<\/strong><br \/>\nN\u0259tic\u0259l\u0259r maraql\u0131 idi. Daha y&uuml;ks\u0259k genetik z\u0259kaya malik insanlarda a\u011f madd\u0259nin bir ne&ccedil;\u0259 sah\u0259sind\u0259 neyron prosesl\u0259rinin s\u0131xl\u0131\u011f\u0131 daha y&uuml;ks\u0259k idi. &Uuml;st\u0259lik, zehni qabiliyy\u0259tl\u0259rd\u0259ki f\u0259rql\u0259ri izah ed\u0259n miyelinl\u0259\u015fm\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259si v\u0259 ya lif oriyentasiyas\u0131 deyil, m\u0259hz bu x&uuml;susiyy\u0259t idi.<\/p>\n<p>\u018fn vacib \u0259laq\u0259l\u0259r dil, yadda\u015f v\u0259 idrak n\u0259zar\u0259tind\u0259n m\u0259sul olan sah\u0259l\u0259r &#8211; x&uuml;sus\u0259n d\u0259 &uuml;st&uuml;n uzununa v\u0259 a&ccedil;\u0131lmam\u0131\u015f fasikulyarlar, el\u0259c\u0259 d\u0259 sinqulyat girus aras\u0131nda idi.<br \/>\n&quot;G&ouml;r&uuml;r&uuml;k ki, genetik f\u0259rql\u0259r beynin m\u0259lumat m&uuml;badil\u0259si apard\u0131\u011f\u0131 neyron yollar\u0131n\u0131n n\u0259 q\u0259d\u0259r s\u0131x t\u0259\u015fkil olunmas\u0131na t\u0259sir g&ouml;st\u0259r\u0259 bil\u0259r. Bu s\u0131xl\u0131q is\u0259 &ouml;z n&ouml;vb\u0259sind\u0259 &uuml;mumi z\u0259ka il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilir&quot;, &#8211; dey\u0259 Stammen izah etdi.<\/p>\n<p>Ba\u015fqa s&ouml;zl\u0259, h\u0259lledici rol oynaya bil\u0259c\u0259k siqnal &ouml;t&uuml;r&uuml;lm\u0259sinin s&uuml;r\u0259ti deyil, beyin b&ouml;lg\u0259l\u0259ri aras\u0131ndak\u0131 &quot;naqill\u0259rin&quot; say\u0131d\u0131r. Onlar n\u0259 q\u0259d\u0259r &ccedil;ox olarsa, informasiya emal\u0131 &uuml;&ccedil;&uuml;n m&uuml;mk&uuml;n yollar bir o q\u0259d\u0259r &ccedil;ox olar v\u0259 d&uuml;\u015f&uuml;nc\u0259 daha &ccedil;evik olar.<\/p>\n<p><strong>G&ouml;zl\u0259nilm\u0259z tap\u0131nt\u0131lar<\/strong><br \/>\nAliml\u0259r sinir lifl\u0259rini izolyasiya ed\u0259n v\u0259 impuls &ouml;t&uuml;r&uuml;lm\u0259sini s&uuml;r\u0259tl\u0259ndir\u0259n bir madd\u0259 olan miyelinin \u0259h\u0259miyy\u0259tli rol oynayaca\u011f\u0131n\u0131 g&ouml;zl\u0259yirdil\u0259r. Lakin n&uuml;mun\u0259 g&ouml;t&uuml;r&uuml;lm&uuml;\u015f g\u0259ncl\u0259rd\u0259 miyelinl\u0259\u015fm\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259si il\u0259 z\u0259ka aras\u0131nda he&ccedil; bir \u0259laq\u0259 tap\u0131lmad\u0131.<\/p>\n<p>&quot;Bu n\u0259tic\u0259 bizi t\u0259\u0259cc&uuml;bl\u0259ndirdi&#8230; mielinl\u0259\u015fm\u0259d\u0259ki f\u0259rql\u0259rin idrak f\u0259rql\u0259rinin \u0259sas\u0131nda dayand\u0131\u011f\u0131 d&uuml;\u015f&uuml;n&uuml;l&uuml;rd&uuml;. Lakin m\u0259lum oldu ki, \u0259sas amil siqnal s&uuml;r\u0259ti deyil, neyron \u0259laq\u0259l\u0259rinin say\u0131 ola bil\u0259r&quot;, &#8211; dey\u0259 Stammen etiraf etdi.<\/p>\n<p><strong>Genetika, Beyin v\u0259 Davran\u0131\u015f<\/strong><br \/>\nT\u0259dqiqat&ccedil;\u0131lar qeyd edirl\u0259r ki, a\u015fkar edil\u0259n t\u0259sir ki&ccedil;ik olsa da, statistik c\u0259h\u0259td\u0259n \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir. Bu, genetik f\u0259rql\u0259rin beyin arxitekturas\u0131na v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 zehni qabiliyy\u0259tl\u0259r\u0259 nec\u0259 t\u0259sir etdiyini daha yax\u015f\u0131 ba\u015fa d&uuml;\u015fm\u0259yimiz\u0259 k&ouml;m\u0259k edir.<br \/>\n\u018fh\u0259miyy\u0259tli olan odur ki, bu, &quot;z\u0259ka geni&quot; deyil, h\u0259r biri ki&ccedil;ik bir t&ouml;hf\u0259 ver\u0259n &ccedil;oxsayl\u0131 genetik variantlard\u0131r. Birlikd\u0259, onlar idrak funksiyalar\u0131n\u0131n inki\u015faf etdiyi bioloji t\u0259m\u0259li t\u0259\u015fkil edirl\u0259r.<br \/>\n&quot;M\u0259lumatlar\u0131m\u0131z g&ouml;st\u0259rir ki, a\u011f madd\u0259 neyrit s\u0131xl\u0131\u011f\u0131 genl\u0259r v\u0259 z\u0259ka aras\u0131ndak\u0131 \u0259laq\u0259ni qism\u0259n izah edir&quot;, &#8211; dey\u0259 Stammen qeyd edir.<br \/>\nAliml\u0259r &uuml;mid edirl\u0259r ki, g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 genl\u0259ri, beyni v\u0259 davran\u0131\u015f\u0131 vahid bir sistem\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259n daha d\u0259qiq modell\u0259r qura bil\u0259c\u0259kl\u0259r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u0259dqiqat&ccedil;\u0131lar zehni qabiliyy\u0259tl\u0259rin dig\u0259r beyin strukturlar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259li olaca\u011f\u0131n\u0131 f\u0259rz ets\u0259l\u0259r d\u0259, n\u0259tic\u0259l\u0259r onlar\u0131 t\u0259\u0259cc&uuml;bl\u0259ndirib. Ucnoqta.az x\u0259b\u0259r verir ki, &quot;Cerebral Cortex&quot; jurnal\u0131, Leibniz \u0130\u015f M&uuml;hiti v\u0259 \u0130nsan Faktorlar\u0131 T\u0259dqiqat M\u0259rk\u0259zinin&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":251278,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[101],"tags":[],"class_list":["post-233654","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-cemiyyet"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/233654","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=233654"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/233654\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/251278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=233654"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=233654"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=233654"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}