{"id":231318,"date":"2025-10-03T09:48:11","date_gmt":"2025-10-03T05:48:11","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=231318","title":{"rendered":"Qad\u0131nlar niy\u0259 ki\u015fil\u0259rd\u0259n daha uzun ya\u015fay\u0131r?"},"content":{"rendered":"<p><strong>D&uuml;nyada ki\u015fil\u0259rl\u0259 m&uuml;qayis\u0259d\u0259 qad\u0131nlar\u0131n &ouml;mr&uuml;n&uuml;n uzun olmas\u0131, &uuml;mumiyy\u0259tl\u0259, sa\u011flam qidalanma v\u0259 h\u0259yat t\u0259rzi il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilir. Yeni bir ara\u015fd\u0131rma ba\u015fqa bir izahat t\u0259klif edir: t\u0259kam&uuml;l! B\u0259s &ouml;m&uuml;r boyu f\u0259rq yaln\u0131z insanlara aiddirmi? Ara\u015fd\u0131rma n\u0259 deyir?<br \/>\nT\u0259dqiqata g&ouml;r\u0259, di\u015fil\u0259rin erk\u0259kl\u0259r\u0259 nisb\u0259t\u0259n &ouml;m&uuml;r boyu &uuml;st&uuml;nl&uuml;y&uuml; olan yegan\u0259 n&ouml;v insanlar deyil. Bunun s\u0259b\u0259bl\u0259ri aras\u0131nda genetik, \u0259traf m&uuml;hit v\u0259 cinsiyy\u0259t var.<br \/>\nD&uuml;nyada qad\u0131nlar\u0131n ki\u015fil\u0259rd\u0259n daha uzun ya\u015famas\u0131 g&ouml;zl\u0259nil\u0259 bil\u0259r. Bu uzun&ouml;m&uuml;rl&uuml;l&uuml;k f\u0259rqi &uuml;mumiyy\u0259tl\u0259 qad\u0131nlar\u0131n daha sa\u011flam p\u0259hriz v\u0259 h\u0259yat t\u0259rzin\u0259 malik olmas\u0131 v\u0259 onlar\u0131n sa\u011flaml\u0131qlar\u0131na daha &ccedil;ox diqq\u0259t yetirm\u0259l\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilir. Yeni bir ara\u015fd\u0131rma ba\u015fqa bir izahat t\u0259klif edir: t\u0259kam&uuml;l.<\/strong><\/p>\n<p>Ucnoqta.az x\u0259b\u0259r verir ki, &ldquo;Science Advances&rdquo; jurnal\u0131nda d\u0259rc edil\u0259n ara\u015fd\u0131rmaya g&ouml;r\u0259, &ouml;m&uuml;r f\u0259rqi yaln\u0131z insanlara aid deyil; di\u015fi m\u0259m\u0259lil\u0259r &uuml;mumiyy\u0259tl\u0259 erk\u0259kl\u0259rd\u0259n, erk\u0259k qu\u015flar is\u0259 di\u015fil\u0259rd\u0259n &ccedil;ox ya\u015fay\u0131r. T\u0259dqiqatlar g&ouml;st\u0259rir ki, qad\u0131nlar tibbi xidm\u0259t v\u0259 h\u0259yat \u015f\u0259rtl\u0259rind\u0259ki ir\u0259lil\u0259yi\u015fl\u0259rd\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq ki\u015fil\u0259rd\u0259n daha &ccedil;ox ya\u015fama\u011fa davam ed\u0259 bil\u0259rl\u0259r. T\u0259dqiqat&ccedil;\u0131lar\u0131n bu g&uuml;n\u0259 q\u0259d\u0259r apard\u0131qlar\u0131 \u0259n \u0259hat\u0259li analizd\u0259 \u015fimpanzel\u0259r, g\u0259miricil\u0259r, marallar v\u0259 bir &ccedil;ox qu\u015f n&ouml;v&uuml; d\u0259 daxil olmaqla 1176 n&ouml;v h\u0259m v\u0259h\u015fi t\u0259bi\u0259td\u0259, h\u0259m d\u0259 zooparklarda izl\u0259nilib.<\/p>\n<p>Ara\u015fd\u0131rmaya g&ouml;r\u0259, m\u0259m\u0259li n&ouml;vl\u0259rinin 72 faizind\u0259 di\u015fil\u0259r ki\u015fil\u0259rd\u0259n orta hesabla 12 faiz daha &ccedil;ox ya\u015fay\u0131b. Bu arada, qu\u015f n&ouml;vl\u0259rinin y&uuml;zd\u0259 68-d\u0259 erk\u0259kl\u0259r orta hesabla be\u015f faiz daha &ccedil;ox ya\u015fay\u0131blar.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat&ccedil;\u0131lar cinsi xromosomlardak\u0131 f\u0259rql\u0259rin &ouml;m&uuml;r f\u0259rqini izah etm\u0259y\u0259 k&ouml;m\u0259k ed\u0259 bil\u0259c\u0259yini s&ouml;yl\u0259yir. M\u0259m\u0259lil\u0259rd\u0259 di\u015fil\u0259rd\u0259 iki X xromosomu var, ki\u015fil\u0259rd\u0259 is\u0259 bir X v\u0259 bir Y xromosomu qad\u0131nlar\u0131 potensial olaraq &quot;z\u0259r\u0259rli&quot; genetik mutasiyalardan qoruyur.<\/p>\n<p>Qu\u015flarda di\u015fil\u0259rd\u0259 iki f\u0259rqli xromosom var, ki\u015fil\u0259rd\u0259 is\u0259 iki c&uuml;t eyni xromosom var ki, bu da ki\u015fil\u0259r\u0259 sa\u011f qalma &uuml;st&uuml;nl&uuml;y&uuml; verir.<br \/>\nBununla bel\u0259, Almaniyadak\u0131 Maks Plank \u0130nstitutunun t\u0259kam&uuml;l&ccedil;&uuml; t\u0259dqiqat&ccedil;\u0131s\u0131 Yohanna Stark &quot;B\u0259zi n&ouml;vl\u0259r bunun \u0259ksini g&ouml;st\u0259rdi&quot; dedi.<\/p>\n<p>&quot;M\u0259s\u0259l\u0259n, bir &ccedil;ox y\u0131rt\u0131c\u0131 qu\u015fda di\u015fil\u0259r erk\u0259kl\u0259rd\u0259n h\u0259m b&ouml;y&uuml;kd&uuml;r, h\u0259m d\u0259 daha uzun &ouml;m&uuml;rl&uuml;d&uuml;r. Ona g&ouml;r\u0259 d\u0259 cinsi xromosomlar hekay\u0259nin yaln\u0131z bir hiss\u0259si ola bil\u0259r&quot;, &#8211; o \u0259lav\u0259 edib.<br \/>\nT\u0259dqiqat&ccedil;\u0131lar hesab edirl\u0259r ki, genetik f\u0259rql\u0259r, cinsi se&ccedil;im strategiyalar\u0131, valideynl\u0259rin i\u015ftirak\u0131 v\u0259 \u0259traf m&uuml;hitin birl\u0259\u015fm\u0259si n&ouml;vl\u0259r, o c&uuml;ml\u0259d\u0259n insanlar aras\u0131nda ki\u015fil\u0259r v\u0259 di\u015fil\u0259r aras\u0131nda uzun&ouml;m&uuml;rl&uuml;l&uuml;k f\u0259rql\u0259rini formala\u015fd\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>&Uuml;mumiyy\u0259tl\u0259, &ouml;m&uuml;r f\u0259rqi monoqam n&ouml;vl\u0259rd\u0259 \u0259n ki&ccedil;ik idi, erk\u0259kl\u0259r is\u0259 eyni vaxtda bird\u0259n &ccedil;ox c&uuml;tl&uuml;y&uuml;n\u0259 malik olduqlar\u0131 v\u0259 daha bariz &ouml;l&ccedil;&uuml; f\u0259rql\u0259rinin oldu\u011fu n&ouml;vl\u0259rd\u0259 daha erk\u0259n &ouml;lm\u0259y\u0259 meyllidirl\u0259r.<br \/>\nF\u0259rq v\u0259h\u015fi t\u0259bi\u0259td\u0259 \u0259n b&ouml;y&uuml;k olsa da, \u015f\u0259rtl\u0259rin daha az s\u0259rt oldu\u011fu zooparklarda bel\u0259 davam etdi.<br \/>\nT\u0259dqiqat&ccedil;\u0131lar qad\u0131n &uuml;st&uuml;nl&uuml;y&uuml;n&uuml;n insanlardan daha &ccedil;ox \u015fimpanze v\u0259 qorillalarda &uuml;st&uuml;nl&uuml;k t\u0259\u015fkil etdiyini v\u0259 bunun &ldquo;t\u0259kam&uuml;l prosesl\u0259rin\u0259 \u0259sasland\u0131\u011f\u0131n\u0131&rdquo; ifad\u0259 edibl\u0259r.<br \/>\n&quot;\u018fn az\u0131 sa\u011f qalmada cinsi f\u0259rql\u0259r bax\u0131m\u0131ndan bizim n&ouml;v&uuml;m&uuml;z unikal deyil&quot; dedil\u0259r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>D&uuml;nyada ki\u015fil\u0259rl\u0259 m&uuml;qayis\u0259d\u0259 qad\u0131nlar\u0131n &ouml;mr&uuml;n&uuml;n uzun olmas\u0131, &uuml;mumiyy\u0259tl\u0259, sa\u011flam qidalanma v\u0259 h\u0259yat t\u0259rzi il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilir. Yeni bir ara\u015fd\u0131rma ba\u015fqa bir izahat t\u0259klif edir: t\u0259kam&uuml;l! B\u0259s &ouml;m&uuml;r boyu f\u0259rq yaln\u0131z insanlara&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[97],"tags":[],"class_list":["post-231318","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-maraqli"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/231318","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=231318"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/231318\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=231318"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=231318"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=231318"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}