{"id":231024,"date":"2025-09-29T07:02:55","date_gmt":"2025-09-29T03:02:55","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=231024","title":{"rendered":"Xroniki yuxusuzlu\u011fun s\u0259b\u0259b oldu\u011fu"},"content":{"rendered":"<p><strong>Mayo Klinikas\u0131ndan olan amerikal\u0131 t\u0259dqiqat&ccedil;\u0131lar ya\u015fl\u0131 insanlarda xroniki yuxusuzluq v\u0259 demans riskini art\u0131ran beyin d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri aras\u0131nda \u0259laq\u0259 tap\u0131blar.&nbsp;<\/strong><\/p>\n<p>Ucnoqta.az x\u0259b\u0259r verir ki, t\u0259dqiqat ya\u015f\u0131 50 v\u0259 daha yuxar\u0131 olan 2750 i\u015ftirak&ccedil;\u0131n\u0131 orta hesabla be\u015f il yar\u0131m izl\u0259di.<br \/>\nH\u0259r il k&ouml;n&uuml;ll&uuml;l\u0259r yadda\u015f testl\u0259rind\u0259n, b\u0259zil\u0259ri is\u0259 koqnitiv poz\u011funlu\u011fun iki \u0259sas markerini qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259k &uuml;&ccedil;&uuml;n beyin skan\u0131ndan ke&ccedil;ibl\u0259r: amiloid l&ouml;vh\u0259l\u0259ri v\u0259 a\u011f madd\u0259nin hiperintensiyas\u0131.<\/p>\n<p>Xroniki yuxusuzluq bir ay \u0259rzind\u0259 \u0259n az\u0131 iki d\u0259f\u0259 qeyd\u0259 al\u0131nan yuxusuzluq kimi m&uuml;\u0259yy\u0259n edilib. Bu diaqnozu i\u015ftirak&ccedil;\u0131lar\u0131n 16%-i q\u0259bul edib. Xroniki yuxusuzlu\u011fu olan insanlar yadda\u015f v\u0259 t\u0259f\u0259kk&uuml;rd\u0259 daha s&uuml;r\u0259tli bir azalma g&ouml;st\u0259rdil\u0259r v\u0259 onlar\u0131n y&uuml;ng&uuml;l idrak poz\u011funlu\u011fu v\u0259 ya demans riski sa\u011flam yatm\u0131\u015f i\u015ftirak&ccedil;\u0131larla m&uuml;qayis\u0259d\u0259 40% daha y&uuml;ks\u0259k olub.<\/p>\n<p>T\u0259siri adi haldan az yatanlarda x&uuml;susil\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259 &ccedil;arp\u0131rd\u0131. Art\u0131q ilk qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259d\u0259, bu \u015f\u0259xsl\u0259rin beyinl\u0259rind\u0259 t\u0259xmin\u0259n d&ouml;rd il sonra qocalma \u0259lam\u0259tl\u0259ri m&uuml;\u015fahid\u0259 edildi: amiloid s\u0259viyy\u0259l\u0259rinin y&uuml;ks\u0259lm\u0259si v\u0259 a\u011f madd\u0259nin daha &ccedil;ox z\u0259d\u0259l\u0259nm\u0259si. H\u0259mi\u015f\u0259kind\u0259n daha &ccedil;ox yatanlarda bu lezyonlardan daha az rast g\u0259linir.<br \/>\nAmiloid l&ouml;vh\u0259l\u0259ri neyronlar\u0131 ba\u011flay\u0131r, a\u011f madd\u0259 lezyonlar\u0131 is\u0259 beyin b&ouml;lg\u0259l\u0259ri aras\u0131nda siqnal &ouml;t&uuml;r&uuml;lm\u0259sini pozur. Xroniki yuxusuzluqdan \u0259ziyy\u0259t &ccedil;\u0259k\u0259n insanlarda bu markerl\u0259rin birg\u0259 olmas\u0131 yuxusuzlu\u011fun beyind\u0259 &ldquo;ikiqat t\u0259la\u015f&rdquo; yaratd\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259sdiql\u0259yir.<\/p>\n<p>Xroniki yuxusuzlu\u011fun t\u0259siri gec ba\u015flayan Alzheimer x\u0259st\u0259liyi &uuml;&ccedil;&uuml;n \u0259n g&uuml;cl&uuml; &uuml;mumi genetik risk faktoru olan ApoE4 geninin t\u0259siri il\u0259 m&uuml;qayis\u0259 edil\u0259 bil\u0259rdi. Genin da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131 idrak funksiyas\u0131nda daha s&uuml;r\u0259tli azalma n&uuml;mayi\u015f etdirdil\u0259r v\u0259 yuxusuzluq amiloid klirensini yava\u015flataraq v\u0259 damarlar\u0131n iltihaba h\u0259ssasl\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131raraq z\u0259r\u0259ri daha da art\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri B&ouml;y&uuml;k Britaniya, &Ccedil;in v\u0259 AB\u015e-da orta ya\u015fda v\u0259 ondan k\u0259narda yuxu keyfiyy\u0259tinin h\u0259yat\u0131n sonrak\u0131 d&ouml;vrl\u0259rind\u0259 koqnitiv performansla s\u0131x ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu g&ouml;st\u0259r\u0259n \u0259vv\u0259lki t\u0259dqiqatlarla uy\u011fun g\u0259lir. Xroniki yuxusuzluq beyn\u0259 m&uuml;xt\u0259lif yollarla t\u0259sir edir: amiloidl\u0259rin y\u0131\u011f\u0131lmas\u0131, a\u011f madd\u0259nin z\u0259d\u0259l\u0259nm\u0259si v\u0259 qan t\u0259zyiqi v\u0259 qan \u015f\u0259k\u0259ri s\u0259viyy\u0259l\u0259rind\u0259 m&uuml;mk&uuml;n art\u0131mlar.<br \/>\nAliml\u0259r yuxu h\u0259bl\u0259rinin birba\u015fa faydas\u0131 v\u0259 ya z\u0259r\u0259ri tapmay\u0131blar. Oreksin blokerl\u0259ri d\u0259 daxil olmaqla daha yeni d\u0259rmanlar, Alzheimer x\u0259st\u0259liyi il\u0259 \u0259laq\u0259li z&uuml;lallar\u0131n s\u0259viyy\u0259sin\u0259 yaln\u0131z q\u0131sam&uuml;dd\u0259tli t\u0259sir g&ouml;st\u0259rmi\u015fdir. Yuxusuzluq &uuml;&ccedil;&uuml;n koqnitiv davran\u0131\u015f terapiyas\u0131, ist\u0259r \u015f\u0259xs\u0259n, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 r\u0259q\u0259msal olaraq, x\u0259st\u0259l\u0259rin t\u0259xmin\u0259n 70%-d\u0259 yuxunu yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131r. Ki&ccedil;ik bir ara\u015fd\u0131rma, dan\u0131\u015f\u0131q terapiyas\u0131ndan sonra y&uuml;ng&uuml;l idrak poz\u011funlu\u011fu olan insanlarda icra funksiyalar\u0131n\u0131n yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 tapd\u0131.<br \/>\n50 ya\u015f\u0131nda gec\u0259 alt\u0131 saatdan az yatmaq 20 il sonra demans riskini art\u0131r\u0131r v\u0259 bu, t\u0259qa&uuml;d\u0259 &ccedil;\u0131xmazdan \u0259vv\u0259l qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131n\u0131n vacibliyini vur\u011fulay\u0131r. Qan t\u0259zyiqi, xolesterol s\u0259viyy\u0259l\u0259ri v\u0259 fiziki f\u0259aliyy\u0259tl\u0259 birlikd\u0259 yuxunun idar\u0259 edilm\u0259si beyin sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131 &uuml;&ccedil;&uuml;n vacib strategiya hesab olunur.<br \/>\nXroniki yuxusuzluq amiloidl\u0259rin y\u0131\u011f\u0131lmas\u0131n\u0131 v\u0259 damarlar\u0131n z\u0259d\u0259l\u0259nm\u0259sini s&uuml;r\u0259tl\u0259ndirir, x&uuml;susil\u0259 ApoE4 geninin da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131nda koqnitiv funksiyan\u0131 azald\u0131r. Keyfiyy\u0259tli yuxu beyin sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131nda \u0259sas d\u0259yi\u015fdiril\u0259 bil\u0259n amil hesab edilir, lakin yuxusuzlu\u011fa m&uuml;daxil\u0259nin demans\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131na t\u0259siri v\u0259 m&uuml;daxil\u0259nin optimal vaxt\u0131 h\u0259l\u0259 d\u0259 &ouml;yr\u0259nilir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Mayo Klinikas\u0131ndan olan amerikal\u0131 t\u0259dqiqat&ccedil;\u0131lar ya\u015fl\u0131 insanlarda xroniki yuxusuzluq v\u0259 demans riskini art\u0131ran beyin d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri aras\u0131nda \u0259laq\u0259 tap\u0131blar.&nbsp; Ucnoqta.az x\u0259b\u0259r verir ki, t\u0259dqiqat ya\u015f\u0131 50 v\u0259 daha yuxar\u0131 olan 2750&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":251278,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[],"tags":[],"class_list":["post-231024","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/231024","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=231024"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/231024\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/251278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=231024"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=231024"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=231024"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}