{"id":226721,"date":"2025-07-07T09:25:32","date_gmt":"2025-07-07T05:25:32","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=226721","title":{"rendered":"Milyonlarla il \u0259vv\u0259l Yer ya\u015famaq \u00fc\u00e7\u00fcn yarars\u0131z olub"},"content":{"rendered":"<p><strong>T\u0259xmin\u0259n 252 milyon il \u0259vv\u0259l Yerd\u0259ki dem\u0259k olar ki, b&uuml;t&uuml;n canl\u0131lar yox olub. Perm-Trias k&uuml;tl\u0259vi yox olmas\u0131 v\u0259 ya B&ouml;y&uuml;k &Ouml;l&uuml;m kimi tan\u0131nan bu hadis\u0259 planetimizin tarixind\u0259 bir &ccedil;ox canl\u0131 formalar\u0131n\u0131n \u0259n f\u0259lak\u0259tli m\u0259hvi idi. Aliml\u0259r bu yax\u0131nlarda buna n\u0259yin s\u0259b\u0259b oldu\u011funu a\u015fkar edibl\u0259r.<\/strong><\/p>\n<p>Ucnoqta.az x\u0259b\u0259r verir ki, bu bar\u0259d\u0259 DailyGalaxy m\u0259lumat yay\u0131b.<br \/>\nPerm-Trias k&uuml;tl\u0259vi n\u0259sli k\u0259silm\u0259si Paleozoy eras\u0131n\u0131n sonunu qeyd edir v\u0259 d\u0259niz n&ouml;vl\u0259rinin dem\u0259k olar ki, 94%-nin v\u0259 quruda ya\u015fayan onur\u011fal\u0131lar\u0131n 70%-nin yox olmas\u0131na s\u0259b\u0259b oldu. Yerin karbon d&ouml;vran\u0131 &uuml;&ccedil;&uuml;n h\u0259yati \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb ed\u0259n tropik me\u015f\u0259l\u0259r d\u0259 h\u0259min d&ouml;vrd\u0259 ciddi azalma ya\u015fay\u0131b. Yeni bir ara\u015fd\u0131rma planeti bu v\u0259ziyy\u0259t\u0259 g\u0259tir\u0259n s\u0259b\u0259bl\u0259r\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirib.<\/p>\n<p>M\u0259lum olub ki, Perm-Trias d&ouml;vr&uuml;n&uuml;n s&ouml;nm\u0259sin\u0259 indiki Sibir \u0259razisind\u0259 k&uuml;tl\u0259vi vulkan p&uuml;sk&uuml;rm\u0259si s\u0259b\u0259b olub. Atmosfer\u0259 &ccedil;oxlu miqdarda \u0259rimi\u015f qaya v\u0259 karbon qaz\u0131 burax\u0131b. \u0130stixana qazlar\u0131n\u0131n bu burax\u0131lmas\u0131 s&uuml;r\u0259tli qlobal istil\u0259\u015fm\u0259y\u0259 s\u0259b\u0259b oldu v\u0259 bu m&uuml;dd\u0259t \u0259rzind\u0259 Yer s\u0259thinin temperaturu 6-10 &deg;C art\u0131b. \u015e\u0259rtl\u0259r &ccedil;ox tez d\u0259yi\u015fdiyind\u0259n, bir &ccedil;ox h\u0259yat formalar\u0131 onlara uy\u011funla\u015fa bilm\u0259di v\u0259 bu, k&uuml;tl\u0259vi m\u0259hv\u0259 s\u0259b\u0259b olub.<\/p>\n<p>Qeyd edilir ki, \u0259vv\u0259ll\u0259r bir &ccedil;ox vulkan p&uuml;sk&uuml;rm\u0259si iqlim d\u0259yi\u015fikliyin\u0259 s\u0259b\u0259b olub, lakin ad\u0259t\u0259n tarazl\u0131q 100-1000000 il \u0259rzind\u0259 b\u0259rpa olunub. Lakin Perm-Trias s&ouml;nm\u0259si zaman\u0131 Yerin temperaturu t\u0259xmin\u0259n be\u015f milyon il y&uuml;ks\u0259k olaraq qald\u0131 ki, bu da dig\u0259r hallardan xeyli uzundur.<\/p>\n<p>Bu yeni ara\u015fd\u0131rman\u0131n \u0259sas tap\u0131nt\u0131lar\u0131ndan biri Yerin tropik me\u015f\u0259l\u0259rinin roludur. Onlar\u0131n bir vaxtlar planetin karbon d&ouml;vran\u0131n\u0131n t\u0259nziml\u0259nm\u0259sind\u0259 h\u0259lledici rol oynad\u0131\u011f\u0131 qeyd edilir. Torf v\u0259 s\u0131x bitki &ouml;rt&uuml;y&uuml; il\u0259 z\u0259ngin olan bu me\u015f\u0259l\u0259r atmosferd\u0259n karbon qaz\u0131n\u0131 udur, iqlimin sabitl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 k&ouml;m\u0259k edirdi. Lakin temperaturun s&uuml;r\u0259tl\u0259 artmas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n tropik me\u015f\u0259l\u0259r sa\u011f qala bilm\u0259yib. Fosill\u0259r bir vaxtlar canl\u0131 olan bu torpaq sah\u0259l\u0259rinin tamamil\u0259 m\u0259hv oldu\u011funu g&ouml;st\u0259rir.<\/p>\n<p>Bu me\u015f\u0259l\u0259rin itirilm\u0259si kritik idi. Bitkil\u0259r atmosferd\u0259n karbon qaz\u0131n\u0131n &ccedil;\u0131xar\u0131lmas\u0131 &uuml;&ccedil;&uuml;n h\u0259yati \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb etdiyi &uuml;&ccedil;&uuml;n bu me\u015f\u0259l\u0259rin itirilm\u0259si Yerin &uuml;zvi karbon d&ouml;vran\u0131n\u0131n s\u0259m\u0259r\u0259liliyini k\u0259skin \u015f\u0259kild\u0259 azald\u0131b, planetin b\u0259rpas\u0131na mane oldu. Bu, uzun m&uuml;dd\u0259t istixana \u015f\u0259raitin\u0259 s\u0259b\u0259b oldu.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat, h&uuml;nd&uuml;rl&uuml;y&uuml; maksimum 20 sm-\u0259 &ccedil;atan a\u015fa\u011f\u0131 b&ouml;y&uuml;y\u0259n bitkil\u0259rin m\u0259nz\u0259r\u0259y\u0259 nec\u0259 hakim olma\u011fa ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259svir edir. Onlar karbonu udmaqda \u0259vv\u0259lki me\u015f\u0259 ekosisteml\u0259rin\u0259 nisb\u0259t\u0259n \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 az t\u0259sirli idil\u0259r.<\/p>\n<p>Torpaq bundan &ccedil;ox gec sa\u011fal\u0131rd\u0131. Daha y&uuml;ks\u0259k bitkil\u0259r t\u0259xmin\u0259n be\u015f milyon il \u0259rzind\u0259 geri qay\u0131td\u0131lar, lakin onlar\u0131n atmosferd\u0259ki karbon qaz\u0131n\u0131 t\u0259nziml\u0259m\u0259k qabiliyy\u0259ti ke&ccedil;mi\u015fd\u0259ki me\u015f\u0259l\u0259rl\u0259 m&uuml;qayis\u0259d\u0259 m\u0259hdud olaraq qald\u0131.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u0259xmin\u0259n 252 milyon il \u0259vv\u0259l Yerd\u0259ki dem\u0259k olar ki, b&uuml;t&uuml;n canl\u0131lar yox olub. Perm-Trias k&uuml;tl\u0259vi yox olmas\u0131 v\u0259 ya B&ouml;y&uuml;k &Ouml;l&uuml;m kimi tan\u0131nan bu hadis\u0259 planetimizin tarixind\u0259 bir &ccedil;ox canl\u0131&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":251278,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[100],"tags":[],"class_list":["post-226721","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-diger"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/226721","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=226721"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/226721\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/251278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=226721"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=226721"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=226721"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}