{"id":226593,"date":"2025-07-04T06:05:15","date_gmt":"2025-07-04T02:05:15","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=226593","title":{"rendered":"Mars niy\u0259 soyuq v\u0259 qurudur &#8211;"},"content":{"rendered":"<p><strong>T\u0259dqiqatlar Mars\u0131n iqliminin milyardlarla il \u0259rzind\u0259 nec\u0259 d\u0259yi\u015fdiyini anlama\u011fa k&ouml;m\u0259k edir.<\/strong><\/p>\n<p>Ucnoqta.az Space.com-a istinad\u0259n x\u0259b\u0259r verir ki, Marsda &ccedil;&ouml;k&uuml;nt&uuml; s&uuml;xurlar\u0131nda karbonatlar\u0131n k\u0259\u015ffi q\u0259dim Mars\u0131n isti, r&uuml;tub\u0259tli iqliminin indiki, quru v\u0259 soyuq iqlimin\u0259 nec\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259si tarixinin yenid\u0259n qurulmas\u0131na k&ouml;m\u0259k edib.<\/p>\n<p>Uzaq ke&ccedil;mi\u015fd\u0259 Mars daha isti idi v\u0259 s\u0259thind\u0259 maye su vard\u0131. Bunun s&uuml;butu planetin \u015fimal\u0131ndak\u0131 q\u0259dim &ccedil;ay yataqlar\u0131, deltalar, g&ouml;ll\u0259r v\u0259 h\u0259tta eroziyaya u\u011fram\u0131\u015f d\u0259niz sahill\u0259ridir. Lakin Mars\u0131n atmosferi nazikl\u0259\u015fdi v\u0259 su ya dondu, ya da kosmosa buxarland\u0131. Bunun nec\u0259 ba\u015f verdiyi h\u0259l\u0259 d\u0259 sirr olaraq qal\u0131r.<\/p>\n<p>Aliml\u0259r \u0259mindirl\u0259r ki, Mars\u0131n atmosferind\u0259ki karbon, \u0259sas\u0259n d\u0259 karbon qaz\u0131 hal\u0131nda, tam olaraq kosmosa u&ccedil;a bilm\u0259zdi. Daha y&uuml;ng&uuml;l karbon-12 daha &ccedil;ox miqdarda yoxa &ccedil;\u0131xmal\u0131, karbon-13-&uuml; t\u0259rk etm\u0259li idi. Lakin Mars\u0131n atmosferind\u0259 art\u0131q karbon-13 yoxdur.<\/p>\n<p>Ba\u015fqa bir n\u0259z\u0259riyy\u0259, atmosfer karbonunun &ccedil;&ouml;k&uuml;nt&uuml; s&uuml;xurlar\u0131nda karbonatlar \u015f\u0259klind\u0259 Mars\u0131n s\u0259thind\u0259 bitdiyini g&ouml;st\u0259rir. Karbonatlar \u0259vv\u0259ll\u0259r Marsda nadir idi, lakin bu yax\u0131nlarda Curiosity v\u0259 Perseverance roverl\u0259ri onlar\u0131 Sharp da\u011f\u0131nda v\u0259 Jezero kraterinin k\u0259nar\u0131nda &ccedil;&ouml;k&uuml;nt&uuml; s&uuml;xurlar\u0131nda b&ouml;y&uuml;k miqdarda tapd\u0131lar.<\/p>\n<p>Karbon qaz\u0131 istixana qaz\u0131 oldu\u011fu &uuml;&ccedil;&uuml;n planetin iqlimini t\u0259nziml\u0259y\u0259 bil\u0259r. Karbonat s&uuml;xurlar\u0131na &ccedil;evrilm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranan bu qaz\u0131n atmosferd\u0259n itirilm\u0259si Mars\u0131n iqlimin\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 t\u0259sir g&ouml;st\u0259r\u0259 bil\u0259rdi.<\/p>\n<p>&Ccedil;ikaqo Universitetinin yeni t\u0259dqiqat\u0131n\u0131n m&uuml;\u0259llifl\u0259ri karbonat s&uuml;xurlar\u0131nda atmosfer karbonunun itirilm\u0259sinin son 3,5 milyard il \u0259rzind\u0259 Mars\u0131n iqlimin\u0259 nec\u0259 t\u0259sir etdiyini modell\u0259\u015fdiribl\u0259r.<\/p>\n<p>Bu, G&uuml;n\u0259\u015fin artan parlaql\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r, zaman ke&ccedil;dikc\u0259 daha parlaq olur, planetin orta temperaturu y&uuml;ks\u0259lir v\u0259 karbon qaz\u0131n\u0131 karbonata &ccedil;&ouml;kd&uuml;r\u0259n ya\u011f\u0131nt\u0131lar. Karbon qaz\u0131n\u0131n istixana effektinin itirilm\u0259si il\u0259 Mars soyudu v\u0259 qurudu. Temperaturun vaxta\u015f\u0131r\u0131 y&uuml;ks\u0259lm\u0259si v\u0259 maye suyun g&ouml;r&uuml;n&uuml;\u015f&uuml; orbital d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rd\u0259n qaynaqlan\u0131r.<br \/>\nYerl\u0259 Mars aras\u0131ndak\u0131 f\u0259rq ondan ibar\u0259tdir ki, planetimiz ilk n&ouml;vb\u0259d\u0259 vulkanik f\u0259aliyy\u0259t vasit\u0259sil\u0259 atmosferini davaml\u0131 olaraq karbon qaz\u0131 il\u0259 doldurmaq qabiliyy\u0259tini saxlam\u0131\u015fd\u0131r. Diametri daha ki&ccedil;ik olan Mars daha tez soyudu, bu da vulkanik f\u0259aliyy\u0259ti yava\u015flad\u0131 v\u0259 g&ouml;r&uuml;n&uuml;r, dayand\u0131rd\u0131. Aktiv vulkanlar olmadan atmosferd\u0259ki karbon qaz\u0131n\u0131 doldurmaq &uuml;&ccedil;&uuml;n he&ccedil; bir m\u0259nb\u0259 yox idi.<br \/>\nBu n\u0259tic\u0259l\u0259r son 3,5 milyard il \u0259rzind\u0259 Mars\u0131n s\u0259thind\u0259 maye suyun nadir, lakin t\u0259krar\u0259n g&ouml;r&uuml;nm\u0259sinin geoloji s&uuml;butlar\u0131n\u0131 izah edir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u0259dqiqatlar Mars\u0131n iqliminin milyardlarla il \u0259rzind\u0259 nec\u0259 d\u0259yi\u015fdiyini anlama\u011fa k&ouml;m\u0259k edir. Ucnoqta.az Space.com-a istinad\u0259n x\u0259b\u0259r verir ki, Marsda &ccedil;&ouml;k&uuml;nt&uuml; s&uuml;xurlar\u0131nda karbonatlar\u0131n k\u0259\u015ffi q\u0259dim Mars\u0131n isti, r&uuml;tub\u0259tli iqliminin indiki, quru v\u0259&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":251278,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[97],"tags":[],"class_list":["post-226593","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-maraqli"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/226593","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=226593"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/226593\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/251278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=226593"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=226593"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=226593"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}