{"id":223290,"date":"2025-05-13T08:01:28","date_gmt":"2025-05-13T04:01:28","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=223290","title":{"rendered":"Kainat \u0259vv\u0259ll\u0259r d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fcy\u00fcnd\u0259n \u00e7ox tez yox ola bil\u0259r"},"content":{"rendered":"<p><strong>Kainat \u0259vv\u0259ll\u0259r d&uuml;\u015f&uuml;n&uuml;ld&uuml;y&uuml;nd\u0259n &ccedil;ox erk\u0259n yox ola bil\u0259r.&nbsp;<\/strong><\/p>\n<p>Ucnoqta.az x\u0259b\u0259r verir ki, bu q\u0259na\u0259t\u0259 Radboud Universitetinin (Niderland) aliml\u0259ri &#8211; Heyno Falke, Migel Vondrak v\u0259 Valter van Suylek g\u0259lib. Onlar\u0131n arXiv serverind\u0259 d\u0259rc olunmu\u015f ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 g&ouml;st\u0259rir ki, Hokinq\u0259 b\u0259nz\u0259r \u015f&uuml;alanma t\u0259kc\u0259 qara d\u0259likl\u0259rin deyil, dig\u0259r obyektl\u0259rin, m\u0259s\u0259l\u0259n, neytron ulduzlar\u0131n\u0131n v\u0259 a\u011f c\u0131rtdanlar\u0131n da &ldquo;buxarlanmas\u0131n\u0131&rdquo; s&uuml;r\u0259tl\u0259ndirir.<\/p>\n<p><strong>Hoking radiasiyas\u0131 n\u0259dir?<\/strong><br \/>\n1974-c&uuml; ild\u0259 Stiven Hokinq t\u0259klif etdi ki, qara d\u0259likl\u0259r t\u0259kc\u0259 \u0259trafdak\u0131 h\u0259r \u015feyi udmur, h\u0259m d\u0259 Hokinq \u015f&uuml;alanmas\u0131 adlanan hiss\u0259cikl\u0259r yayaraq k&uuml;tl\u0259 itirirl\u0259r. Bu, hadis\u0259 &uuml;f&uuml;q&uuml;nd\u0259ki kvant effektl\u0259ri s\u0259b\u0259bind\u0259n ba\u015f verir: qara d\u0259liyin s\u0259rh\u0259ddind\u0259 c&uuml;t virtual hiss\u0259cikl\u0259r (hiss\u0259cik v\u0259 antihiss\u0259cik) do\u011fulur. Biri d&uuml;\u015f\u0259 bil\u0259r, dig\u0259ri is\u0259 enerjini apararaq u&ccedil;a bil\u0259r. Bu, Eyn\u015fteynin klassik n\u0259z\u0259riyy\u0259sin\u0259 ziddir, burada qara d\u0259likl\u0259r yaln\u0131z b&ouml;y&uuml;y&uuml;r. Zamanla radiasiya qara d\u0259liyin k&uuml;tl\u0259sini &ldquo;buxarlanana&rdquo; q\u0259d\u0259r azald\u0131r.<br \/>\n<strong>T\u0259dqiqat nec\u0259 apar\u0131ld\u0131?<\/strong><br \/>\n2025-ci il m\u0259qal\u0259si elm adamlar\u0131n\u0131n 2023-c&uuml; il m\u0259qal\u0259sinin davam\u0131d\u0131r v\u0259 burada onlar Hokinq\u0259 b\u0259nz\u0259r \u015f&uuml;alanman\u0131n t\u0259kc\u0259 qara d\u0259likl\u0259r\u0259 deyil, h\u0259m d\u0259 neytron ulduzlar\u0131 v\u0259 a\u011f c\u0131rtdanlar kimi cazib\u0259 q&uuml;vv\u0259si olan cisiml\u0259r\u0259 aid oldu\u011funu g&ouml;st\u0259rdil\u0259r. Onlar yeni m\u0259qal\u0259d\u0259 m&uuml;xt\u0259lif obyektl\u0259rin ideal \u015f\u0259raitd\u0259 &#8211; xarici t\u0259sirl\u0259r olmadan tamamil\u0259 &quot;buxarlanmas\u0131&quot; &uuml;&ccedil;&uuml;n n\u0259 q\u0259d\u0259r vaxt laz\u0131m oldu\u011funu hesablay\u0131blar. Hesablamalarda prosesin s&uuml;r\u0259tini t\u0259yin ed\u0259n obyektl\u0259rin s\u0131xl\u0131\u011f\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131n\u0131b.<br \/>\n<strong>\u018fsas k\u0259\u015ffl\u0259r<\/strong><br \/>\nKainat 10\u2077\u2078 ild\u0259n sonra yox olacaq.<br \/>\n\u018fn sabit ulduz qal\u0131qlar\u0131 olan a\u011f c\u0131rtdanlar Hokinq \u015f&uuml;alanmas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n 10\u2077\u2078 il \u0259rzind\u0259 &ccedil;&uuml;r&uuml;y\u0259c\u0259kl\u0259r. Bu, \u0259vv\u0259lki t\u0259xminl\u0259rd\u0259n (10&sup1;&sup1;\u2070\u2070 il) 10&sup2;&sup2; il s&uuml;r\u0259tlidir.<br \/>\n&quot;Bel\u0259likl\u0259, Kainat\u0131n sonu g&ouml;zl\u0259nil\u0259nd\u0259n &ccedil;ox tez g\u0259lir. Amma xo\u015fb\u0259xtlikd\u0259n, bu h\u0259l\u0259 &ccedil;ox uzun vaxt apar\u0131r&quot;, &#8211; Falke qeyd edib.<br \/>\nNeytron ulduzlar\u0131 v\u0259 qara d\u0259likl\u0259r d\u0259 eyni \u015f\u0259kild\u0259 &ldquo;buxarlan\u0131r&rdquo;.<br \/>\nT\u0259\u0259cc&uuml;bl&uuml;d&uuml;r ki, neytron ulduzlar\u0131 v\u0259 ulduz qara d\u0259likl\u0259ri 10\u2076\u2077 il \u0259rzind\u0259 yox olur.<br \/>\n&quot;Qara d\u0259likl\u0259rin s\u0259thi yoxdur&quot; dey\u0259 Vondrak izah etdi. &mdash; Onlar &ouml;z radiasiyalar\u0131n\u0131n bir hiss\u0259sini udurlar, bu da bu prosesi l\u0259ngidir. Bu, qara d\u0259likl\u0259rin g&uuml;cl&uuml; cazib\u0259sinin niy\u0259 onlar\u0131n &ccedil;&uuml;r&uuml;m\u0259sini s&uuml;r\u0259tl\u0259ndirm\u0259diyini izah edir&rdquo;, &#8211; t\u0259dqiqat\u0131n h\u0259mm&uuml;\u0259llifi Maykl Vondrak izah edib.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat\u0131n yumoristik hiss\u0259sind\u0259 aliml\u0259r hesablad\u0131lar ki, Ay v\u0259 insan orqanizmi dig\u0259r prosesl\u0259r, m\u0259s\u0259l\u0259n, xarici t\u0259sirl\u0259rd\u0259n m\u0259hv olmasa, 10\u2079\u2070 il \u0259rzind\u0259 &ldquo;buxarlanacaq&rdquo;. Bu, k&uuml;tl\u0259si olan obyektl\u0259r &uuml;&ccedil;&uuml;n Houking \u015f&uuml;alanmas\u0131n\u0131n universall\u0131\u011f\u0131n\u0131 vur\u011fulay\u0131r.<br \/>\n&quot;Buxarlanma&quot; vaxt\u0131 cismin k&uuml;tl\u0259si v\u0259 ya &ccedil;\u0259kisi il\u0259 deyil, s\u0131xl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 m&uuml;\u0259yy\u0259n edilir. Bu, n\u0259z\u0259riyy\u0259ni geni\u015f spektrli kosmik cisiml\u0259r\u0259 t\u0259tbiq etm\u0259y\u0259 imkan verir.<br \/>\nYeni ara\u015fd\u0131rma Kainat\u0131n &ouml;mr&uuml;n&uuml; k&ouml;k&uuml;nd\u0259n azald\u0131r v\u0259 Hokinq radiasiyas\u0131n\u0131n \u0259vv\u0259ll\u0259r d&uuml;\u015f&uuml;n&uuml;ld&uuml;y&uuml;nd\u0259n daha g&uuml;cl&uuml; bir proses oldu\u011funu g&ouml;st\u0259rir. Bu, t\u0259kc\u0259 qara d\u0259likl\u0259r\u0259 deyil, cazib\u0259 q&uuml;vv\u0259si olan h\u0259r \u015fey\u0259 t\u0259sir edir.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat\u0131n h\u0259mm&uuml;\u0259llifi van Suylekom \u0259lav\u0259 edib: &ldquo;Bu kimi suallar verm\u0259kl\u0259 v\u0259 ekstremal hallara baxmaqla biz n\u0259z\u0259riyy\u0259ni daha yax\u015f\u0131 ba\u015fa d&uuml;\u015fm\u0259k v\u0259 b\u0259lk\u0259 bir g&uuml;n Hoking \u015f&uuml;alanmas\u0131n\u0131n sirrini h\u0259ll etm\u0259k ist\u0259yirik&rdquo;.<\/p>\n<p>Maraql\u0131d\u0131r ki, t\u0259dqiqat astrofizika, kvant fizikas\u0131 v\u0259 riyaziyyat\u0131 birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k, f\u0259nl\u0259raras\u0131 yana\u015fman\u0131n g&uuml;c&uuml;n&uuml; n&uuml;mayi\u015f etdirib. Bu, h\u0259m d\u0259 suallar do\u011furur: a\u011f c\u0131rtdanlar daha tez yox olsa bel\u0259, Kainatdan n\u0259 qalacaq? B\u0259lk\u0259 d\u0259 yaln\u0131z &quot;Hokinq reliktl\u0259ri&quot; &#8211; kosmosu ba\u015fa d&uuml;\u015fm\u0259k &uuml;&ccedil;&uuml;n a&ccedil;ar ola bil\u0259c\u0259k hiss\u0259cikl\u0259r.<br \/>\nAliml\u0259r dig\u0259r amill\u0259rin (m\u0259s\u0259l\u0259n, madd\u0259nin udulmas\u0131) &quot;buxarlanma&quot;ya nec\u0259 t\u0259sir etdiyini yoxlamaq &uuml;&ccedil;&uuml;n modell\u0259ri t\u0259kmill\u0259\u015fdirm\u0259yi planla\u015fd\u0131r\u0131rlar. DESI v\u0259 ya HETDEX kimi teleskoplar Houking qal\u0131qlar\u0131n\u0131n izl\u0259rini a\u015fkar ed\u0259rs\u0259, bu, Houking n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin ilk s&uuml;butu olacaq.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Kainat \u0259vv\u0259ll\u0259r d&uuml;\u015f&uuml;n&uuml;ld&uuml;y&uuml;nd\u0259n &ccedil;ox erk\u0259n yox ola bil\u0259r.&nbsp; Ucnoqta.az x\u0259b\u0259r verir ki, bu q\u0259na\u0259t\u0259 Radboud Universitetinin (Niderland) aliml\u0259ri &#8211; Heyno Falke, Migel Vondrak v\u0259 Valter van Suylek g\u0259lib. Onlar\u0131n arXiv&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":251278,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[97],"tags":[],"class_list":["post-223290","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-maraqli"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/223290","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=223290"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/223290\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/251278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=223290"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=223290"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=223290"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}