{"id":206425,"date":"2024-07-29T18:06:55","date_gmt":"2024-07-29T14:06:55","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=206425","title":{"rendered":"Q\u0259dim Az\u0259rbaycan diyar\u0131 \u0130r\u0259van"},"content":{"rendered":"<p>Erm\u0259nistan\u0131n indiki paytaxt\u0131 \u0130r\u0259van Az\u0259rbaycan d&ouml;vl\u0259t&ccedil;ilik tarixinin ayr\u0131lmaz t\u0259rkib hiss\u0259sidir. Xanl\u0131qlar d&ouml;vr&uuml;nd\u0259 \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n gerbi, bayra\u011f\u0131, m\u0259rk\u0259z \u015f\u0259h\u0259ri olub. \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 idar\u0259 ed\u0259n d\u0259 t&uuml;rkl\u0259r olub. \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n paytaxt\u0131 \u0130r\u0259van qala-\u015f\u0259h\u0259rinin yaranmas\u0131 tarixin\u0259 q\u0131sa n\u0259z\u0259r salaq. 1502-ci ild\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259r d&ouml;vl\u0259tinin ba\u015f&ccedil;\u0131s\u0131 \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n qo\u015funlar\u0131 Qaraqoyunlu \u0259mirl\u0259ri &uuml;z\u0259rind\u0259 q\u0259l\u0259b\u0259 &ccedil;alaraq \u0130r\u0259van da daxil olmaqla, \u0259traf \u0259razil\u0259r\u0259 n\u0259zar\u0259ti \u0259l\u0259 ke&ccedil;irdi. \u015eah \u0130smay\u0131l 1509-10-cu ild\u0259 qala sal\u0131nmas\u0131 bar\u0259d\u0259 &ouml;z v\u0259ziri R\u0259vanqulu xana g&ouml;st\u0259ri\u015f verdi. Yeddi il\u0259 tikil\u0259n qala onu in\u015fa etdir\u0259nin \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 &ldquo;R\u0259van&rdquo; adland\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>Erm\u0259ni tarix&ccedil;il\u0259ri is\u0259 uydurma iddialarla &ccedil;\u0131x\u0131\u015f edirl\u0259r. Onlar \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin ad\u0131n\u0131n Urartu &ccedil;ar\u0131 I Argistinin d&ouml;vr&uuml;nd\u0259 (e.\u0259. 782-ci il) sal\u0131nm\u0131\u015f Erebuni (\u0130rpuni) qalas\u0131n\u0131n ad\u0131 il\u0259 eynil\u0259\u015fdirirl\u0259r. Erm\u0259nil\u0259r\u0259 he&ccedil; bir aidiyy\u0259ti olmayan Erebuni qalas\u0131 yaln\u0131z h\u0259rbi-istehkam m\u0259qs\u0259di il\u0259 in\u015fa edilib v\u0259 onun \u0259traf\u0131nda \u015f\u0259h\u0259r sal\u0131n\u0131b. Erm\u0259ni tarix&ccedil;il\u0259ri bir q\u0259d\u0259r d\u0259 ir\u0259li ged\u0259r\u0259k \u0130r\u0259van\u0131n tarixini d&uuml;nyan\u0131n \u0259n q\u0259dim erm\u0259ni \u015f\u0259h\u0259ri olan Romadan da uza\u011fa apar\u0131rlar. Arxeoloji qaz\u0131nt\u0131lar, ara\u015fd\u0131rmalar da s&uuml;but edir ki, \u0130r\u0259vandak\u0131 tarixi tikilil\u0259rin, abid\u0259l\u0259rin ya\u015f\u0131 o q\u0259d\u0259r d\u0259 q\u0259dim deyil.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Tarixi \u0259d\u0259biyyatda \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 15-\u0259 yax\u0131n m\u0259scidin, o c&uuml;ml\u0259d\u0259n G&ouml;y m\u0259scid (yaxud H&uuml;seyn\u0259li xan), T\u0259p\u0259ba\u015f\u0131, Zal xan (yaxud \u015e\u0259h\u0259r), S\u0259rtib xan, Hac\u0131 Novruz\u0259li b\u0259y, Qala m\u0259scidi (S\u0259rdar, yaxud Abbas Mirz\u0259), D\u0259mirbulaq, Hac\u0131 C\u0259f\u0259r b\u0259y, R\u0259c\u0259b pa\u015fa, M\u0259h\u0259mm\u0259d S\u0259rtib xan, Hac\u0131 \u0130nam m\u0259scidl\u0259rinin olmas\u0131 g&ouml;st\u0259rilir. Vaxtil\u0259 \u0259cn\u0259bi r\u0259ssamlar\u0131n &ccedil;\u0259kdiyi r\u0259sm \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 uzaqdan g&ouml;r&uuml;n\u0259n minar\u0259l\u0259r d\u0259 \u0130r\u0259van\u0131n m&uuml;s\u0259lman \u015f\u0259h\u0259ri olmas\u0131n\u0131 t\u0259sdiql\u0259yir.<\/p>\n<p>Tarixd\u0259n biz\u0259 m\u0259lumdur ki, 1828-ci il &ldquo;T&uuml;rkm\u0259n&ccedil;ay&rdquo; s&uuml;lh m&uuml;qavil\u0259sind\u0259n sonra general Paskevi&ccedil; \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259razisin\u0259 80 min kazak\u0131n k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;lm\u0259si t\u0259\u015f\u0259bb&uuml;s&uuml;n&uuml; ir\u0259li s&uuml;r&uuml;b. Amma erm\u0259nil\u0259r buna mane olub v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 regiona 120 mind\u0259n &ccedil;ox erm\u0259ni k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;l&uuml;b ki, onlardan da 60 mini \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b. \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda 1902-ci ild\u0259 m&ouml;vcud olan 310-a yax\u0131n m\u0259scid Erm\u0259nistanda sovet hakimiyy\u0259ti qurulduqdan sonra bir-birinin ard\u0131nca da\u011f\u0131d\u0131l\u0131b. G&ouml;y m\u0259scidd\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin tarix muzeyi yerl\u0259\u015fdirilib, Zal xan m\u0259scidinin m\u0259dr\u0259s\u0259si r\u0259ssamlar\u0131n s\u0259rgi salonuna &ccedil;evrilib. Haz\u0131rda G&ouml;y m\u0259scid \u0130ran\u0131n Erm\u0259nistandak\u0131 m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259rk\u0259zin\u0259 icar\u0259y\u0259 verilib. D\u0259mirbulaq m\u0259scidi is\u0259 1988-ci ild\u0259n sonra tamamil\u0259 da\u011f\u0131d\u0131l\u0131b, onun yerind\u0259 &ccedil;oxm\u0259rt\u0259b\u0259li bina ucald\u0131l\u0131b.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Erm\u0259ni \u015fovinist-mill\u0259t&ccedil;il\u0259ri \u0130r\u0259van qalas\u0131n\u0131 v\u0259 onun i&ccedil;\u0259risind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n b&uuml;t&uuml;n tarixi-memarl\u0131q abid\u0259l\u0259rini t\u0259dric\u0259n yer &uuml;z&uuml;nd\u0259n silibl\u0259r. 1924-c&uuml; ild\u0259 \u0130r\u0259van\u0131n ba\u015f plan\u0131 haz\u0131rlanaraq h\u0259yata ke&ccedil;irilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131qdan sonra \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara m\u0259xsus b&uuml;t&uuml;n tarixi-memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri bir-birinin ard\u0131nca m\u0259qs\u0259dli \u015f\u0259kild\u0259 m\u0259hv edilib ki, g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 buran\u0131 erm\u0259ni \u015f\u0259h\u0259ri kimi d&uuml;nyaya t\u0259qdim ed\u0259 bilsinl\u0259r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u0130r\u0259van\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259sind\u0259 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 m&uuml;st\u0259qil Az\u0259rbaycan\u0131n r\u0259hb\u0259rliyind\u0259 t\u0259msil olunan \u015f\u0259xsl\u0259rin b&ouml;y&uuml;k rolu olub. O d&ouml;vrd\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na, Z\u0259ng\u0259zur v\u0259 Qaraba\u011f mahal\u0131na arams\u0131z h&uuml;cumlar ed\u0259n, g\u0259nc C&uuml;mhuriyy\u0259timizin formala\u015fmas\u0131na, m&ouml;hk\u0259ml\u0259nm\u0259sin\u0259 imkan verm\u0259y\u0259n erm\u0259ni i\u015f\u011fal&ccedil;\u0131lar\u0131n\u0131 sakitl\u0259\u015fdirm\u0259k, torpaq iddialar\u0131ndan &ccedil;\u0259kindirm\u0259k &uuml;&ccedil;&uuml;n \u0130r\u0259van Erm\u0259nistana g&uuml;z\u0259\u015ftd\u0259 gedildi. 1918-ci il may\u0131n 29-da \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin siyasi m\u0259rk\u0259z kimi erm\u0259nil\u0259r\u0259 verilm\u0259si haqq\u0131nda Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 q\u0259rar verib.<\/p>\n<p>F\u0259t\u0259li Xan Xoyski iclas\u0131n a&ccedil;\u0131l\u0131\u015f\u0131nda Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan s\u0259rh\u0259dl\u0259ri haqda Erm\u0259nistan Milli \u015euras\u0131 il\u0259 apar\u0131lan dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rini elan edib. M\u0259ruz\u0259sinin sonunda bildirib ki, Erm\u0259nistan Federasiyas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 &uuml;&ccedil;&uuml;n siyasi m\u0259rk\u0259z laz\u0131md\u0131r. \u0130sg\u0259nd\u0259riyy\u0259 \u015f\u0259h\u0259rinin T&uuml;rkiy\u0259y\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259sind\u0259n sonra Erm\u0259nistan &uuml;&ccedil;&uuml;n siyasi m\u0259rk\u0259z yaln\u0131z \u0130r\u0259van ola bil\u0259r. Buna g&ouml;r\u0259 d\u0259 \u0130r\u0259van\u0131n erm\u0259nil\u0259r\u0259 g&uuml;z\u0259\u015ft\u0259 gedilm\u0259si lab&uuml;dd&uuml;r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Daha sonra X.Xasm\u0259mm\u0259dov, M.Y.C\u0259f\u0259rov, \u018f.\u015eeyx&uuml;lislamov v\u0259 M.M\u0259h\u0259rr\u0259mov m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 &ccedil;\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k bildiribl\u0259r ki, \u0130r\u0259van\u0131n erm\u0259nil\u0259r\u0259 g&uuml;z\u0259\u015ft\u0259 gedilm\u0259si tarixi z\u0259rur\u0259t olsa da, bizim &uuml;&ccedil;&uuml;n qa&ccedil;\u0131lmaz, ac\u0131 bir h\u0259qiq\u0259tdir. Daha sonra m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 s\u0259sverm\u0259 ke&ccedil;irilib.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Milli \u015euran\u0131n 28 &uuml;zv&uuml;nd\u0259n 16-s\u0131 \u0130r\u0259van\u0131n g&uuml;z\u0259\u015ft edilm\u0259sinin lehin\u0259, 1 n\u0259f\u0259r \u0259leyhin\u0259 s\u0259s verib, 3 n\u0259f\u0259r is\u0259 bit\u0259r\u0259f qal\u0131b, dig\u0259rl\u0259ri s\u0259sverm\u0259y\u0259 qat\u0131lmay\u0131b.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u0130r\u0259van\u0131n erm\u0259nil\u0259r\u0259 g&uuml;z\u0259\u015ft olunmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259rar\u0131n q\u0259bul edilm\u0259si, onun \u0259sasland\u0131r\u0131lmas\u0131 &uuml;&ccedil;&uuml;n g\u0259tiril\u0259n b&uuml;t&uuml;n d\u0259lill\u0259r\u0259 baxmayaraq, siyasi c\u0259h\u0259td\u0259n tamamil\u0259 s\u0259hv add\u0131m idi. Erm\u0259ni h&ouml;kum\u0259ti Tiflisd\u0259n \u0130r\u0259vana k&ouml;&ccedil;d&uuml;kd\u0259n sonra \u0130r\u0259vanda v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n dig\u0259r tarixi torpaqlar\u0131nda az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m t&ouml;r\u0259tdi. \u0130r\u0259van az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 h\u0259m da\u015fnak (1918-20), h\u0259m d\u0259 Sovet (1920-91) h&ouml;kum\u0259tinin m\u0259qs\u0259dy&ouml;nl&uuml; q\u0131r\u011f\u0131n v\u0259 deportasiya siyas\u0259tin\u0259 m\u0259ruz qald\u0131, \u0130r\u0259vanda az\u0259rbaycanl\u0131lara m\u0259xsus maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259l\u0259ri da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131, onlar\u0131n erm\u0259nil\u0259\u015fdirilm\u0259si t\u0259dbirl\u0259ri h\u0259yata ke&ccedil;irildi. 1980-c\u0131 ill\u0259rin sonlar\u0131ndan ba\u015flayaraq az\u0259rbaycanl\u0131lar \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n tamamil\u0259 &ccedil;\u0131xar\u0131ld\u0131.(Az\u0259rbaycan Xalq C&uuml;mhuriyy\u0259ti Ensiklopediyas\u0131. \u0130ki cildd\u0259, II cild, Bak\u0131, 2005, s.56).<\/p>\n<p>1990-c\u0131 ill\u0259rin \u0259vv\u0259lind\u0259 Z\u0259ng\u0259zurun \u015f\u0259qini v\u0259 Qaraba\u011f\u0131n b&ouml;y&uuml;k hiss\u0259sini i\u015f\u011fal etdil\u0259r. Erm\u0259nil\u0259rin torpaq davas\u0131, \u0259razi iddias\u0131 bununla bitmirdi. Onlar Qara d\u0259nizd\u0259n, X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 q\u0259d\u0259r olan \u0259razil\u0259r\u0259 sahibl\u0259nm\u0259k ist\u0259yirdil\u0259r. 2020-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r, h\u0259tta 2023-c&uuml; ilin sentyabr ay\u0131na q\u0259d\u0259r erm\u0259nil\u0259rin torpaq iddias\u0131 davam etdi. 2023-c&uuml; ilin sentyabr\u0131nda Xank\u0259ndiy\u0259 &uuml;&ccedil;r\u0259ngli bayra\u011f\u0131 sancmaqla Az\u0259rbaycan Ordusu erm\u0259nil\u0259rin qana, torpa\u011fa susam\u0131\u015f sonuncu di\u015fini d\u0259 s\u0131nd\u0131rd\u0131. Bununla da biz erm\u0259nil\u0259rin son 100 illik ir\u0259lil\u0259yi\u015fl\u0259rinin, i\u015f\u011fallar\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 ald\u0131q. Bu g&uuml;n bizim Erm\u0259nisnata \u0259razi iddiam\u0131z yoxdur. Art\u0131q d&ouml;vl\u0259tl\u0259rin \u0259razil\u0259ri, s\u0259rh\u0259dl\u0259r beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar, d&uuml;nya d&ouml;vl\u0259tl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiql\u0259nib, tan\u0131n\u0131b. Amma beyn\u0259lxalq h&uuml;quqa g&ouml;r\u0259, Erm\u0259nistandan deportasiya olunan az\u0259rbaycanl\u0131lar &ouml;z d\u0259d\u0259-baba torpaqlar\u0131na qay\u0131tmal\u0131d\u0131rlar.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Tarixi torpaqlar\u0131m\u0131z\u0131n ad\u0131n\u0131n b\u0259rpas\u0131, ya\u015fad\u0131lmas\u0131, maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259t n&uuml;mun\u0259l\u0259rimizin d&uuml;nya ictimaiyy\u0259tin\u0259 &ccedil;atd\u0131r\u0131lmas\u0131 bizim &uuml;&ccedil;&uuml;n olduqca vacibdir. Prezident \u0130lham \u018fliyevin Q\u0259rbi Az\u0259rbaycanla ba\u011fl\u0131 dediyi bu fikirl\u0259r bizim g\u0259l\u0259c\u0259k m&uuml;bariz\u0259 yolumuza i\u015f\u0131q sal\u0131r. &ldquo;XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rin\u0259 t\u0259sad&uuml;f ed\u0259n x\u0259rit\u0259 bir daha onu g&ouml;st\u0259rir ki, Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan tarixi Az\u0259rbaycan diyar\u0131d\u0131r, \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin, k\u0259ndl\u0259rin adlar\u0131 Az\u0259rbaycan m\u0259n\u015f\u0259lidir v\u0259 biz yax\u015f\u0131 bilirik ki, indiki Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259 tarix boyu Az\u0259rbaycan xalq\u0131 ya\u015fay\u0131b. \u0130ndi \u0259sas v\u0259zif\u0259 ondan ibar\u0259tdir ki, d&uuml;nya ictimaiyy\u0259ti d\u0259 bunu bilsin&rdquo;.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Bu yaz\u0131 &ldquo;Jurnalist T\u0259\u015f\u0259bb&uuml;sl\u0259rinin T\u0259\u015fviqi&rdquo; \u0130ctimai Birliyinin QHT-l\u0259r\u0259 D&ouml;vl\u0259t D\u0259st\u0259yi Agentliyinin maliyy\u0259 d\u0259st\u0259yi il\u0259 h\u0259yata ke&ccedil;irdiyi &ldquo;Q\u0259rbi Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Qay\u0131d\u0131\u015f Konsepsiyas\u0131ndan ir\u0259li g\u0259l\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin m\u0259tbuatda i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 s\u0259rginin t\u0259\u015fkili&rdquo; layih\u0259si &ccedil;\u0259r&ccedil;iv\u0259sind\u0259 haz\u0131rlan\u0131b.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Erm\u0259nistan\u0131n indiki paytaxt\u0131 \u0130r\u0259van Az\u0259rbaycan d&ouml;vl\u0259t&ccedil;ilik tarixinin ayr\u0131lmaz t\u0259rkib hiss\u0259sidir. Xanl\u0131qlar d&ouml;vr&uuml;nd\u0259 \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n gerbi, bayra\u011f\u0131, m\u0259rk\u0259z \u015f\u0259h\u0259ri olub. \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 idar\u0259 ed\u0259n d\u0259 t&uuml;rkl\u0259r olub. \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n paytaxt\u0131 \u0130r\u0259van&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":251278,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[101],"tags":[],"class_list":["post-206425","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-cemiyyet"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/206425","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=206425"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/206425\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/251278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=206425"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=206425"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=206425"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}