{"id":203992,"date":"2024-06-13T15:24:34","date_gmt":"2024-06-13T11:24:34","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=203992","title":{"rendered":"Qafqaz Albaniyas\u0131n\u0131n q\u0259dim tarixi v\u0259 erm\u0259ni yalanlar\u0131n\u0131 if\u015fa ed\u0259n d\u0259lill\u0259r"},"content":{"rendered":"<p><strong>M\u0259\u015fhur alban\u015f&uuml;nas alimin if\u015fa etdiyi erm\u0259ni \u0259fsan\u0259l\u0259ri<\/strong><\/p>\n<p>M\u0259\u015fhur alban\u015f&uuml;nas alim K.Trever &ouml;z&uuml;n&uuml;n &ldquo;Qafqaz Albaniyas\u0131n\u0131n tarixi v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin o&ccedil;erki&rdquo; adl\u0131 kitab\u0131nda qeyd edir ki, Moisey Kalankatl\u0131n\u0131n &ldquo;Albaniya tarixi&rdquo; \u0259s\u0259rind\u0259 rast g\u0259lin\u0259n erm\u0259nil\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259lumatlar, sonradan erm\u0259ni ke\u015fi\u015fl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n bu \u0259s\u0259r\u0259 daxil edilmi\u015f kompilyativ fraqmentl\u0259rdir.<\/p>\n<p>K.Trever burada b&ouml;y&uuml;k bir sual\u0131n cavab\u0131n\u0131 a&ccedil;\u0131qlay\u0131r v\u0259 m\u0259lumat verir ki, ona g&ouml;r\u0259 erm\u0259ni ke\u015fi\u015fl\u0259ri orta \u0259srl\u0259r d&ouml;vr&uuml;nd\u0259 Alban tarixi \u0259s\u0259rin\u0259 erm\u0259nil\u0259r haqq\u0131nda olan uydurmalar\u0131 v\u0259 \u0259fsan\u0259l\u0259ri daxil edirdil\u0259r ki, erm\u0259ni xalq\u0131 il\u0259 alban xalq\u0131n\u0131n tarixini eynil\u0259\u015fdirsinl\u0259r, bunlar\u0131n bir soy-k&ouml;kd\u0259n oldu\u011funu \u0259sasland\u0131rs\u0131nlar v\u0259 s&uuml;but etsinl\u0259r. \u018flb\u0259tt\u0259, bu c\u0259f\u0259ngiyat\u0131 h\u0259l\u0259 70 il &ouml;nc\u0259 alban\u015f&uuml;nas alim K.Trever if\u015fa etmi\u015fdir. Bundan sonra apar\u0131lan t\u0259dqiqatlar \u015f&uuml;bh\u0259siz ki, erm\u0259ni v\u0259 alban m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rinin tamamil\u0259 bir-birin\u0259 yad m\u0259d\u0259niyy\u0259t oldu\u011funu s&uuml;but etdi.<\/p>\n<p>Albanlar\u0131n xristianl\u0131\u011f\u0131 erm\u0259nil\u0259rd\u0259n 270 il \u0259vv\u0259l q\u0259bul etdiyini yazan Moisey Kalankatl\u0131 qeyd edir ki, albanlar xristianl\u0131q dinini q\u0259bul ed\u0259nd\u0259, kils\u0259l\u0259r\u0259 gedib dini ibad\u0259t m\u0259rasiml\u0259rini icra ed\u0259nd\u0259 erm\u0259nil\u0259r h\u0259l\u0259 d\u0259 b&uuml;tp\u0259r\u0259st toplum idil\u0259r. Erm\u0259nil\u0259rin b&uuml;tp\u0259r\u0259st toplum olmas\u0131n\u0131 &ouml;zl\u0259rinin tarix&ccedil;isi kimi q\u0259l\u0259m\u0259 verdikl\u0259ri, \u0259slind\u0259 yunan \u0259silli tarix&ccedil;i v\u0259 din xadimi olan Favstos Buzand da qeyd etmi\u015fdir. O, &ldquo;Tarix&rdquo; \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131r ki, erm\u0259ni &ccedil;ar\u0131 Tiran hakimiy\u0259td\u0259 oldu\u011fu zaman (339-350-ci ill\u0259r) \u018frzurum yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda Tordanda kils\u0259d\u0259, o kils\u0259ni idar\u0259 ed\u0259n parfiyal\u0131 M&uuml;q\u0259dd\u0259s Qriqorisin n\u0259v\u0259si \u0130usik idi. O zaman \u0130usik yeni katolikos se&ccedil;ilmi\u015fdi. \u018fslind\u0259, katolikos r&uuml;tb\u0259si erm\u0259nil\u0259rd\u0259 yox idi, o erm\u0259ni kils\u0259sin\u0259 r\u0259hb\u0259rlik ed\u0259n ke\u015fi\u015f idi. 347-ci ild\u0259 yeni il g&uuml;n&uuml; Tiran kils\u0259y\u0259 gir\u0259r\u0259k dini bayram\u0131 qeyd etm\u0259k ist\u0259y\u0259rk\u0259n \u0130usik ona mane olur. \u0130usik kils\u0259nin qap\u0131s\u0131 a\u011fz\u0131nda duraraq Tiran\u0131 buraxm\u0131r.<\/p>\n<p>Favstos Buzand \u0130usikin erm\u0259ni &ccedil;ar\u0131na qar\u015f\u0131 &ccedil;\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131 &ouml;z \u0259s\u0259rind\u0259 \u0259trafl\u0131 t\u0259qdim edir. \u0130usik erm\u0259ni &ccedil;ar\u0131na deyir ki: &ldquo;s\u0259n o q\u0259d\u0259r murdar \u0259m\u0259ll\u0259r t&ouml;r\u0259tmis\u0259n ki, ad\u0131n\u0131 xristianl\u0131q qoyub, \u0130san\u0131n dinini q\u0259bul etm\u0259k qoyub, o b\u0259han\u0259 il\u0259 \u0259slind\u0259 b&uuml;tp\u0259r\u0259st m\u0259b\u0259dl\u0259rin\u0259 getmis\u0259n, xristian olmam\u0131san v\u0259 xristianl\u0131\u011fa qar\u015f\u0131 q\u0259ddar t\u0259dbirl\u0259r g&ouml;rm&uuml;s\u0259n, xristian din xadiml\u0259rini q\u0259tl\u0259 yetirmis\u0259n&rdquo;. Favstos Buzand yaz\u0131r ki, \u0130usikin bu s&ouml;z&uuml;nd\u0259n sonra Tiran &ouml;z nahararlar\u0131na, y\u0259ni \u0259traf\u0131nda olan h\u0259rb&ccedil;i feodallara \u0259mr verir, onlar zopayla ke\u015fi\u015f \u0130usiki kils\u0259nin i&ccedil;\u0259risind\u0259 d&ouml;y&uuml;b &ouml;ld&uuml;r&uuml;rl\u0259r. IV \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131nda Alban h&ouml;kmdar\u0131 Urnayr xristianl\u0131q dinini r\u0259sm\u0259n d&ouml;vl\u0259t dini elan etmi\u015fdi. Bu d&ouml;vrd\u0259 Albaniyada xristianl\u0131q d&ouml;vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 t\u0259bli\u011f olunurdu. Amma erm\u0259nil\u0259r h\u0259min d&ouml;vrd\u0259 xristian din xadiml\u0259rini kils\u0259nin i&ccedil;ind\u0259 q\u0259tl\u0259 yetirirdil\u0259r. Buna g&ouml;r\u0259 d\u0259 albanlarla erm\u0259nil\u0259rin xristianl\u0131q tarixi tamamil\u0259 bir-birin\u0259 ziddir.<\/p>\n<p><strong>Alban &ouml;lk\u0259si haqq\u0131nda ilk m\u0259lumatlar<\/strong><br \/>\nAlban ad\u0131 ilk d\u0259f\u0259 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 e.\u0259.VIII \u0259srin ortalar\u0131nda, konkret olaraq e.\u0259.743-c&uuml; ild\u0259 Urartu h&ouml;kumdar\u0131 II Sardurinin &ldquo;X\u0259zin\u0259 Qap\u0131s\u0131&rdquo; adl\u0131 kitab\u0259sind\u0259 Ku\u02bc-Alban kimi &ccedil;\u0259kilir. Urartu mixi yaz\u0131l\u0131 m\u0259tnl\u0259rind\u0259 G&ouml;y&ccedil;\u0259 g&ouml;l&uuml; \u0259traf\u0131nda ya\u015fayan tayfalardan, el\u0259c\u0259d\u0259 d\u0259 G&ouml;y&ccedil;\u0259 g&ouml;l&uuml;n&uuml;n \u015fimal-q\u0259rbini \u0259hat\u0259 ed\u0259n Etiuni (=Etiuhi) &ouml;lk\u0259sind\u0259n, Alban &ouml;lk\u0259sind\u0259n, Luipruni &ouml;lk\u0259sind\u0259n v\u0259 Kamniu &ouml;lk\u0259sind\u0259n b\u0259hs edilir. Qarqar tayfas\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u0259razi Qurqumeli kimi tan\u0131n\u0131r. Urartu mixi yaz\u0131l\u0131 kitab\u0259l\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n q\u0259rb b&ouml;lg\u0259l\u0259rind\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259n, qalalardan, el\u0259c\u0259 d\u0259 dig\u0259r ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259n d\u0259 b\u0259hs olunur. Amma albanlar\u0131n ad\u0131n\u0131n e.\u0259.743-c&uuml; ild\u0259 bir Urartu kitab\u0259sind\u0259, h\u0259m d\u0259 G&ouml;y&ccedil;\u0259 g&ouml;l&uuml;n&uuml;n \u015f\u0259rqin\u0259 aid b&ouml;lg\u0259d\u0259 &ccedil;\u0259kilm\u0259si \u0259slind\u0259, Albanlar\u0131n K&uuml;r &ccedil;ay\u0131n\u0131n sa\u011f sahilind\u0259, h\u0259l\u0259 e.\u0259.VIII \u0259srin ortalar\u0131nda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s&uuml;but ed\u0259n tutarl\u0131 d\u0259lildir. Halbuki m&uuml;asir alban\u015f&uuml;nasl\u0131q elmind\u0259 bel\u0259 bir fikir var ki, Albaniya d&ouml;vl\u0259ti K&uuml;r&uuml;n sol sahilind\u0259 meydana g\u0259lib, sonrak\u0131 d&ouml;n\u0259ml\u0259rd\u0259, y\u0259ni erk\u0259n orta \u0259srl\u0259r d&ouml;vr&uuml;nd\u0259 K&uuml;r&uuml;n sa\u011f sahilin\u0259 ir\u0259lil\u0259yib v\u0259 bizim eran\u0131n IV \u0259srinin sonlar\u0131ndan ba\u015flayaraq K&uuml;r&uuml;n sol sahili il\u0259 yana\u015f\u0131 sa\u011f sahilind\u0259 d\u0259 m&ouml;hk\u0259ml\u0259nib. Bu konsepsiyaya g&ouml;r\u0259 V \u0259srinin ortalar\u0131nda Albaniyan\u0131n paytaxt\u0131 m&uuml;asir B\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n q\u0259dim Partav \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 k&ouml;&ccedil;&uuml;r&uuml;ld&uuml;y&uuml;n\u0259 g&ouml;r\u0259 K&uuml;r&uuml;n sa\u011f sahili yaln\u0131z bu d&ouml;vrd\u0259n etibar\u0259n Alban torpaqlar\u0131 olub. Amma e.\u0259.743-c&uuml; ild\u0259 ba\u015f vermi\u015f hadis\u0259l\u0259rd\u0259n b\u0259hs ed\u0259n Urartu mixi yaz\u0131l\u0131 kitab\u0259si Qafqaz Albaniyas\u0131 haqq\u0131nda m&ouml;vcud olan yanl\u0131\u015f fikirl\u0259rin &uuml;st&uuml;nd\u0259n x\u0259tt &ccedil;\u0259kir, albanlar\u0131n e.\u0259.743-c&uuml; ild\u0259 art\u0131q bir tayfa ittifaq\u0131 formala\u015fd\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s&uuml;but ed\u0259n tutarl\u0131 d\u0259lil kimi qar\u015f\u0131m\u0131za &ccedil;\u0131x\u0131r. 2800 il \u0259vv\u0259l Urartu qaynaqlar\u0131nda Alban &ouml;lk\u0259sind\u0259n b\u0259hs edilm\u0259si alban\u015f&uuml;nasl\u0131q elmind\u0259 Qafqaz Albaniyas\u0131 haqq\u0131nda m&ouml;vcud olan yanl\u0131\u015f konsepsiyan\u0131, \u0259sas\u0259n d\u0259 bu d&ouml;vl\u0259tin e.\u0259.IV \u0259srin ikinci yar\u0131s\u0131nda meydana g\u0259lm\u0259si haqq\u0131nda ir\u0259li s&uuml;r&uuml;lm&uuml;\u015f f\u0259rziyy\u0259ni alt-&uuml;st edir. &nbsp;&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Etiuni &ouml;lk\u0259si v\u0259 util\u0259r<\/strong><br \/>\nE.\u0259.IX \u0259srin son r&uuml;b&uuml;nd\u0259n ba\u015flayaraq Urartu h&ouml;kmdar\u0131 \u0130\u015fpuininin v\u0259 o\u011flu Minuan\u0131n hakimiyy\u0259ti d&ouml;vr&uuml;nd\u0259n ba\u015flayaraq Az\u0259rbaycan\u0131n q\u0259rb torpaqlar\u0131 yeni h&uuml;cumlara m\u0259ruz qald\u0131. Bu bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat ver\u0259n Urartu mixi yaz\u0131l\u0131 kitab\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycan\u0131n q\u0259rbind\u0259 Etiuni &ouml;lk\u0259sind\u0259n b\u0259hs edir. Etuhi v\u0259 ya Etiuni toponimi &ldquo;etiu&rdquo;, y\u0259ni &ldquo;uti&rdquo; v\u0259 Urartu dilind\u0259 m\u0259nsubiyy\u0259t bildir\u0259n &ldquo;-hi&rdquo;, m\u0259kan v\u0259 yer m\u0259nas\u0131n\u0131 bildir\u0259n &ldquo;-ni&rdquo; suffiksl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t olub, &ldquo;Util\u0259rin &ouml;lk\u0259si&rdquo; dem\u0259kdir. B\u0259hs olunan &ouml;vrd\u0259 Etuhi &ouml;lk\u0259si albanlar da daxil olmaqla onlarla yerli tayfan\u0131n birl\u0259\u015fdiyi konfederasiya idi. Albanlardan \u0259vv\u0259l bu b&ouml;lg\u0259d\u0259 tayfa ittifaq\u0131 yaradan, y\u0259ni yerli tayfalar\u0131 vahid konfederasiyada birl\u0259\u015fdir\u0259n etnos etiular olmu\u015fdur. Urartu m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 util\u0259in, albanlar\u0131n, qarqarlar\u0131n, lipinl\u0259rin v\u0259 dig\u0259r tayfalar\u0131n h\u0259r birinin tayfa ba\u015f&ccedil;\u0131s\u0131n\u0131n v\u0259 ya h&ouml;kmdar\u0131n\u0131n ad\u0131 &ccedil;\u0259kilir. Amma etiular, y\u0259ni util\u0259r haqq\u0131nda m\u0259lumat ver\u0259n mixi yaz\u0131l\u0131 m\u0259tnl\u0259rd\u0259 onlar\u0131n bir ne&ccedil;\u0259 h&ouml;kmdar\u0131n\u0131n olmas\u0131ndan, \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259n v\u0259 G&ouml;y&ccedil;\u0259 g&ouml;l&uuml;n&uuml;n q\u0259rbini \u0259hat\u0259 etm\u0259sind\u0259n b\u0259hs edilir. E.\u0259.VIII \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131nda Etiuni &ouml;lk\u0259si m&uuml;asir Qars b&ouml;lg\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259r, A\u011fbaba, \u015e&ouml;r\u0259yel, D\u0259r\u0259&ccedil;i&ccedil;\u0259k, Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal-q\u0259rb b&ouml;lg\u0259l\u0259ri, h\u0259tta &Ccedil;\u0131ld\u0131r g&ouml;l&uuml;n\u0259 q\u0259d\u0259r b&ouml;y&uuml;k bir co\u011frafiyan\u0131 \u0259hat\u0259 edirdi. Urartu mixi yaz\u0131l\u0131 kitab\u0259l\u0259rind\u0259 Etiuni tayfa ittifaq\u0131ndan Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan \u0259razisini ilk d\u0259f\u0259 vahid d&ouml;vl\u0259t hal\u0131nda birl\u0259\u015fdir\u0259n g&uuml;cl&uuml; etnos kimi b\u0259hs edilm\u0259si b&ouml;lg\u0259d\u0259 yerli d&ouml;vl\u0259t&ccedil;ilik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rinin m&ouml;hk\u0259m \u0259saslara malik oldu\u011funu s&uuml;but edir.&nbsp;<\/p>\n<p>Urartu m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 etiu, daha sonrak\u0131 d&ouml;vrl\u0259rd\u0259 is\u0259 yunan m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 uti adlanan etnos b&ouml;lg\u0259d\u0259 hakim m&ouml;vqey\u0259 malik idi. Etiular\u0131n bu c&uuml;r konfederativ hakimiyy\u0259ti iskit tayfalar\u0131n\u0131n b&ouml;lg\u0259y\u0259 g\u0259li\u015fin\u0259 q\u0259d\u0259r davam etmi\u015fdir. \u0130skitl\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r C\u0259nubi Qafqazda, el\u0259c\u0259 d\u0259, Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 Urartu h&uuml;cumlar\u0131na qar\u015f\u0131 ciddi m&uuml;qavim\u0259t g&ouml;st\u0259r\u0259n ba\u015fl\u0131ca q&uuml;vv\u0259 etiular olmu\u015fdur. Etiu tayfalar\u0131 albanlar\u0131, qarqarlar\u0131, lipinl\u0259ri v\u0259 dig\u0259r yerli tayfalar\u0131 vahid d&ouml;vl\u0259t hal\u0131nda birl\u0259\u015fdirmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal torpaqlar\u0131nda, el\u0259c\u0259 d\u0259 \u015eimal-Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 (indiki Erm\u0259nistan respublikas\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur &ndash; R.\u018flizad\u0259) etiular\u0131n vahid d&ouml;vl\u0259t&ccedil;ilik x\u0259ttini \u0259vv\u0259lc\u0259 iskitl\u0259r, daha sonra is\u0259 albanlar davam etmi\u015fl\u0259r.<br \/>\n&nbsp;&nbsp;<br \/>\n<strong>Albaniya yoxsa Arran &ouml;lk\u0259si?<\/strong><br \/>\nYunan v\u0259 Roma m&uuml;\u0259llifl\u0259rinin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 Alban tayfalar\u0131n\u0131n birliyind\u0259n, Albaniya d&ouml;vl\u0259tind\u0259n b\u0259hs edildiyi zaman art\u0131q Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin imperiyas\u0131 da\u011f\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Onun &ouml;l&uuml;m&uuml;nd\u0259n sonra diadoxlar\u0131, y\u0259ni s\u0259rk\u0259rd\u0259l\u0259ri aras\u0131nda &ccedil;\u0259ki\u015fm\u0259l\u0259r regionda siyasi da\u011f\u0131n\u0131ql\u0131q v\u0259ziyy\u0259ti yaratm\u0131\u015fd\u0131. Bu d&ouml;vrd\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 Albaniya v\u0259 Atropatena d&ouml;vl\u0259tl\u0259rinin formala\u015fmas\u0131 m\u0259hz iskitl\u0259rin q\u0259dim d&ouml;vl\u0259t&ccedil;ilik \u0259n\u0259n\u0259sin\u0259 \u0259saslan\u0131rd\u0131. T\u0259sad&uuml;f deyil ki, Az\u0259rbaycan\u0131n ilk tarix&ccedil;isi Moisey Kalankatl\u0131 &ldquo;Albaniya tarixi&rdquo;nd\u0259 Albanlar\u0131n ilk h&ouml;kmdar\u0131n\u0131n Sesak (Qara Sak) soyundan olan Aran (=Arran) olmas\u0131ndan b\u0259hs edir. Bu kitab\u0131n ilk variant\u0131 Alban dilind\u0259 yaz\u0131lsa da, sonralar erm\u0259ni ke\u015fi\u015fl\u0259ri qrabar dilin\u0259 t\u0259rc&uuml;m\u0259 ed\u0259r\u0259k &uuml;z&uuml;n&uuml; k&ouml;&ccedil;&uuml;rm&uuml;\u015f v\u0259 yeni m\u0259tnl\u0259r \u0259lav\u0259 ed\u0259r\u0259k ciddi t\u0259hrifl\u0259r\u0259 yol vermi\u015fl\u0259r. \u018fs\u0259ri diqq\u0259tl\u0259 oxuyanda, tarixi-filoloji v\u0259 m\u0259tn\u015f&uuml;nasl\u0131q bax\u0131m\u0131ndan t\u0259hlil ed\u0259nd\u0259 ayd\u0131n olur ki, bu \u0259s\u0259rin ilk variant\u0131 \u015f&uuml;bh\u0259siz ki, Alban dilind\u0259 olub. Alban h&ouml;kmdar\u0131 Cavan\u015firin d&ouml;vr&uuml;nd\u0259, y\u0259ni VII \u0259srd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f Moisey Kalankatl\u0131 onun tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131 il\u0259 bu \u0259s\u0259ri q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015fd\u0131r. Bu kitabda Cavan\u015firin &ouml;l&uuml;m&uuml;nd\u0259n xeyli sonra, h\u0259tta VIII v\u0259 IX \u0259sr\u0259 aid hadis\u0259l\u0259r &ouml;z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r. &ldquo;Albaniya tarixi&rdquo;nin sonuncu kitab\u0131, y\u0259ni &uuml;&ccedil;&uuml;nc&uuml; kitab Moisey Kalankatl\u0131n\u0131n &ouml;l&uuml;m&uuml;nd\u0259n sonra q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 zaman qrabarca yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Movses Dasxuranatsi ad\u0131nda bir erm\u0259ni ke\u015fi\u015fi bu hiss\u0259ni yazm\u0131\u015f, \u0259s\u0259ri is\u0259 b&uuml;t&ouml;vl&uuml;kd\u0259 qrabarca q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015fd\u0131r. Bu zaman o, erm\u0259ni \u0259fsan\u0259l\u0259rini, mifologiyas\u0131n\u0131, Erm\u0259nistan haqq\u0131nda r\u0259vay\u0259tl\u0259ri d\u0259 &ldquo;Albaniya tarixi&rdquo;n\u0259 \u0259lav\u0259 etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Qafqaz Albaniyanda ilk h&ouml;kmdar s&uuml;lal\u0259si Arandan ba\u015flay\u0131r. Aran\u0131n ad\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Qara Sak (B&ouml;y&uuml;k Sak) soyundan olan Aran kimi s\u0259kilir. Moisey Kalankatl\u0131 Alban tarix \u0259s\u0259rind\u0259 onun Sesak soyundan oldu\u011funu yaz\u0131r. Qrabarca m\u0259tnl\u0259rd\u0259 rast g\u0259lin\u0259n Sesak ad\u0131 t&uuml;rkc\u0259y\u0259 &ldquo;B&ouml;y&uuml;k Sak&rdquo; kimi t\u0259rc&uuml;m\u0259 olunur. Moisey Kalankatl\u0131 yaz\u0131r ki, B&ouml;y&uuml;k Sak soyundan olan Aran v\u0259 onun varisl\u0259ri Alban &ouml;lk\u0259sini idar\u0259 edibl\u0259r. Albaniya ad\u0131 III \u0259sr\u0259 aid m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259, \u0259sas\u0259n d\u0259 Sasani \u015fah\u0259n\u015fah\u0131 II \u015eapurun N\u0259q\u015fi-R&uuml;st\u0259md\u0259 K\u0259beyi-Z\u0259rd&uuml;\u015ft kitab\u0259sind\u0259 p\u0259hl\u0259vi variant\u0131nda Arran, Parfiya variant\u0131nda is\u0259 Ardan kimi &ccedil;\u0259kilir. Alban &ouml;lk\u0259sinin ad\u0131n\u0131n Arran-Ardan kimi &ccedil;\u0259kilm\u0259si bu &ouml;lk\u0259nin h&ouml;kmdar\u0131n\u0131n Aran olmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Y\u0259ni Albaniya Aran\u0131n &ouml;lk\u0259si oldu\u011fu &uuml;&ccedil;&uuml;n Aran, Ardan v\u0259 ya Arran adlanm\u0131\u015fd\u0131r. Arran ad\u0131n\u0131n aramey m\u0259tnl\u0259rind\u0259 Eran v\u0259 ya Aran ad\u0131 il\u0259 he&ccedil; bir ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 yoxdur. Bu ad \u0130skit-Sak \u0259silli h&ouml;kmdar olan Aran\u0131n &ouml;lk\u0259si m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259nmi\u015fdir. \u018fslind\u0259, \u0130skitl\u0259rin e.\u0259. VIII-VII \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal\u0131nda v\u0259 c\u0259nubunda m&ouml;hk\u0259ml\u0259nm\u0259si buradak\u0131 hakim s&uuml;lal\u0259sinin \u0130skit m\u0259n\u015f\u0259li olmas\u0131n\u0131 dem\u0259y\u0259 imkan verir. Burada e.\u0259. I minilliyin ortalar\u0131ndan ba\u015flayaraq d&ouml;vl\u0259t&ccedil;iliyin formala\u015fmas\u0131 m\u0259hz iskit tayfalar\u0131n\u0131n ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 idi. Qafqaz Albaniyas\u0131nda hakim s&uuml;lal\u0259l\u0259r v\u0259 onlar\u0131n idar\u0259&ccedil;ilik sistemi d\u0259 &ouml;z ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131n\u0131 \u0130skit d&ouml;vl\u0259tind\u0259n g&ouml;t&uuml;rm&uuml;\u015fd&uuml;r.<\/p>\n<p><strong>Ramin \u018flizad\u0259<br \/>\nAMEA-n\u0131n A.A.Bak\u0131xanov ad\u0131na Tarix v\u0259&nbsp;<br \/>\nEtnologiya \u0130nstitutunun b&ouml;y&uuml;k elmi i\u015f&ccedil;isi<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>M\u0259\u015fhur alban\u015f&uuml;nas alimin if\u015fa etdiyi erm\u0259ni \u0259fsan\u0259l\u0259ri M\u0259\u015fhur alban\u015f&uuml;nas alim K.Trever &ouml;z&uuml;n&uuml;n &ldquo;Qafqaz Albaniyas\u0131n\u0131n tarixi v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin o&ccedil;erki&rdquo; adl\u0131 kitab\u0131nda qeyd edir ki, Moisey Kalankatl\u0131n\u0131n &ldquo;Albaniya tarixi&rdquo; \u0259s\u0259rind\u0259 rast g\u0259lin\u0259n&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":251278,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[101],"tags":[],"class_list":["post-203992","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-cemiyyet"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/203992","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=203992"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/203992\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/251278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=203992"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=203992"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=203992"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}