{"id":162539,"date":"2022-11-14T11:16:07","date_gmt":"2022-11-14T07:16:07","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=162539","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycanda \u0259sas\u0259n betta talassemiya \u00e7ox yay\u0131l\u0131b"},"content":{"rendered":"<p><strong>Talessemiya valideyinl\u0259rd\u0259n genetik olaraq ke&ccedil;\u0259n, qanda hemaqlobin adl\u0131 madd\u0259nin yaranmas\u0131na t\u0259sir ed\u0259n genetik bir x\u0259st\u0259likdir. O, iki s&ouml;z&uuml;n birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lib. Talas-d\u0259niz, miya is\u0259 qan dem\u0259kdir. \u018fn &ccedil;ox da Asiya, Yax\u0131n \u015e\u0259rq &ouml;lk\u0259l\u0259rind\u0259, Afrikada v\u0259 Aral\u0131q d\u0259nizin sahilind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n &ouml;lk\u0259l\u0259rd\u0259 rast g\u0259linir. <\/strong><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanda da talassemiya (\u0259sas\u0259n betta talassemiya) &ccedil;ox yay\u0131l\u0131b. Az\u0259rbaycanda &beta;-talassemiyan\u0131n yay\u0131lma tezliyinin 3,7-8,6%, &alpha; talassemiyan\u0131n is\u0259 Q\u0259b\u0259l\u0259, \u015e\u0259ki v\u0259 Bak\u0131da m&uuml;vafiq olaraq 14%, 9% v\u0259 5% olmas\u0131 m&uuml;\u0259yy\u0259n edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Milli Hematologiya v\u0259 Transfuziologiya M\u0259rk\u0259zinin hematoloqu \u0130rad\u0259 S\u0259m\u0259d-zad\u0259 Ucnoqta.az-a bildirdi ki, x\u0259st\u0259lik hemoqlobinin sintezinin pozulmas\u0131 il\u0259 m&uuml;\u015fahid\u0259 olunan v\u0259 xroniki anemiya il\u0259 xarakteriz\u0259 olunan x\u0259st\u0259likdir. X\u0259st\u0259lik anadan g\u0259lm\u0259dir. Onun s&ouml;zl\u0259rin\u0259 g&ouml;r\u0259, hemoqlobin orqanizmi d\u0259mirl\u0259 t\u0259min ed\u0259n q\u0131rm\u0131z\u0131 qan h&uuml;ceyr\u0259l\u0259rind\u0259n (eritrositl\u0259r) ibar\u0259t z&uuml;lald\u0131r. O &ldquo;hem&rdquo; v\u0259 &ldquo;qlobin&rdquo; hiss\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir. Hem d\u0259mir, qlobin is\u0259 z&uuml;lal hiss\u0259dir. Hemoqlobinin t\u0259rkibind\u0259 bir molekul qlobin v\u0259 4 molekul hem vard\u0131r. Hemin t\u0259rkibind\u0259 olan d\u0259mir atomu oksigen molekulunu birl\u0259\u015fdirm\u0259k v\u0259 azad etm\u0259k qabiliyy\u0259tin\u0259 malikdir. \u018fsas v\u0259zif\u0259si d\u0259 t\u0259n\u0259ff&uuml;s zaman\u0131 oksigen molekullar\u0131 il\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259k v\u0259 sonra qan d&ouml;vran\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 onlar\u0131 orqan v\u0259 toxumalara da\u015f\u0131y\u0131b verm\u0259kdir. Oksigeni verdikd\u0259n sonra hemoqlobin ba\u015fqa bir &ldquo;s\u0259rni\u015fini&rdquo; &ndash; karbon dioksidi g&ouml;t&uuml;r&uuml;r v\u0259 onu a\u011f ciy\u0259rl\u0259r\u0259 &ouml;t&uuml;r&uuml;r, oradan is\u0259 o, hava il\u0259 orqanizmd\u0259n &ccedil;\u0131x\u0131r. Bel\u0259 &ccedil;\u0131x\u0131r ki, n\u0259f\u0259s ald\u0131qda oksigen al\u0131r\u0131q, n\u0259f\u0259s verdikd\u0259 is\u0259 &ndash; karbon qaz\u0131ndan azad oluruq. Hemoqlobin olmadan bu sad\u0259c\u0259 m&uuml;mk&uuml;n deyil. Talassemiya x\u0259st\u0259liyin\u0259 s\u0259b\u0259bi is\u0259 orqanizmd\u0259 anormal hemoqlobin formas\u0131n\u0131n hasil edilm\u0259sidir. Yetkinl\u0259rd\u0259 hemoqlobin 4 elementin birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n yaran\u0131r. Onlarda dominant hemoqlobin -hemoqlobin A (97 faiz) 2 alfa v\u0259 2 beta z\u0259ncirl\u0259rind\u0259n ibar\u0259tdir. Normal qan\u0131n ki&ccedil;ik bir hiss\u0259sini t\u0259\u015fkil ed\u0259n 2 alfa v\u0259 2 qamma-z\u0259ncirl\u0259rd\u0259n ibar\u0259t olan hemoqlobin F (fetal) v\u0259 2 alfa v\u0259 2 delta z\u0259ncirl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t olan hemoqlobin A2 adlan\u0131r&rdquo;.<\/p>\n<p>Milli Hematologiya v\u0259 Transfuziologiya M\u0259rk\u0259zinin hematoloqu \u0130rad\u0259 S\u0259m\u0259d-zad\u0259 bildirdi ki, hemoqlobin z&uuml;lal\u0131na aid olan informasiya gend\u0259 da\u015f\u0131n\u0131r. &ldquo;Orqanizmd\u0259 ba\u015f ver\u0259n b&uuml;t&uuml;n prosesl\u0259r gen t\u0259r\u0259find\u0259n kodla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r, onlar t\u0259r\u0259find\u0259n idar\u0259 olunur. Alfa z\u0259nciri 16-c\u0131 gend\u0259, beta z\u0259nciri is\u0259 11-ci gend\u0259 yerl\u0259\u015fir. El\u0259 talassemiya x\u0259st\u0259liyi d\u0259 h\u0259min genomun pozulmas\u0131, d&uuml;zg&uuml;n i\u015fl\u0259m\u0259m\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaran\u0131r. Alfa z\u0259ncirinin sintezinin pozulmas\u0131 alfa-talassemiya, beta z\u0259ncirinin sintezinin pozulmas\u0131 beta-talassemiya kimi tan\u0131nan klinik x\u0259st\u0259liy\u0259 s\u0259b\u0259b olur&rdquo;.<\/p>\n<p>\u0130rad\u0259&nbsp;S\u0259m\u0259d-zad\u0259 vur\u011fulad\u0131 ki, mutasiya olunmu\u015f genl\u0259rin valideynl\u0259rd\u0259n u\u015fa\u011fa &ouml;t&uuml;r&uuml;lm\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131 olaraq h\u0259min x\u0259st\u0259liyin y&uuml;ng&uuml;l, orta v\u0259 ya a\u011f\u0131r formas\u0131 ola bil\u0259r. &ldquo;H\u0259r iki valideyind\u0259n x\u0259st\u0259 gen ke&ccedil;\u0259rs\u0259, t\u0259bii ki, x\u0259st\u0259lik daha a\u011f\u0131r formada oz&uuml;n&uuml; g&ouml;st\u0259r\u0259c\u0259k. \u018fg\u0259r yaln\u0131z bir valideynd\u0259n ke&ccedil;\u0259rs\u0259, bu zaman x\u0259st\u0259lik bir az y&uuml;ng&uuml;l \u015f\u0259kild\u0259 ortaya &ccedil;\u0131xacaq. B&ouml;y&uuml;k beta talassemiya &ccedil;ox a\u011f\u0131rd\u0131r. \u0130lk klinik sindromlar\u0131 u\u015faq do\u011fulandan 6 ay sonra &ouml;z&uuml;n&uuml; g&ouml;st\u0259rir. U\u015faqlar inki\u015fafdan qal\u0131r, s&uuml;m&uuml;kl\u0259rind\u0259 deformasiya yaran\u0131r, qan &ccedil;atm\u0131r, s&uuml;m&uuml;k iliyi intensiv i\u015fl\u0259diyind\u0259n deformasiyaya u\u011fray\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n almac\u0131q s&uuml;m&uuml;kl\u0259ri qabar\u0131q olur. Mikroelementl\u0259rin &ccedil;at\u0131\u015fmazl\u0131\u011f\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 al\u0131n s&uuml;m&uuml;kl\u0259ri yast\u0131la\u015f\u0131r. Bu da u\u015faqlarda sonradan kompleksl\u0259r\u0259, psixoloji pozuntulara g\u0259tirib &ccedil;\u0131xar\u0131r&rdquo;.<\/p>\n<p>Onun s&ouml;zl\u0259rin\u0259 g&ouml;r\u0259, talassemiya xroniki anemiya il\u0259 xarakteriz\u0259 olunursa, sar\u0131l\u0131q, daxili orqanlar\u0131n &ndash; dala\u011f\u0131n, qaraciy\u0259rin b&ouml;y&uuml;m\u0259si ba\u015f verir. &ldquo; Xroniki anemiya qanda kifay\u0259t q\u0259d\u0259r sa\u011flam q\u0131rm\u0131z\u0131 qan h&uuml;ceyr\u0259si v\u0259 ya hemoqlobin olmad\u0131\u011f\u0131 zaman meydana g\u0259lir, Hemoqlobin oksigenin da\u015f\u0131nmas\u0131ndan m\u0259sul olan q\u0131rm\u0131z\u0131 qan h&uuml;ceyr\u0259l\u0259rind\u0259 olan bir molekuldur. Onun istehsal\u0131 &uuml;&ccedil;&uuml;n d\u0259mir z\u0259ruri komponentdir. \u0130nsan orqanizmind\u0259 olan d\u0259mirin yar\u0131dan &ccedil;oxu qan hemoqlobinin t\u0259rkibind\u0259dir. Sad\u0259 dild\u0259 des\u0259k, d\u0259mir qan t\u0259rkibinin \u0259n vacib madd\u0259l\u0259rind\u0259n biridir. \u018fg\u0259r orqanizmd\u0259 d\u0259mir &ccedil;at\u0131\u015fmazl\u0131\u011f\u0131 varsa bu qan\u0131n q\u0131rm\u0131z\u0131 h&uuml;ceyr\u0259l\u0259rinin az olmas\u0131 dem\u0259kdir. Bel\u0259 olan halda qanda hemoqlobinin s\u0259viyy\u0259si a\u015fa\u011f\u0131 d&uuml;\u015f&uuml;r v\u0259 toxumalar laz\u0131m\u0131nca oksigenl\u0259 t\u0259min oluna bilmir. Qan azl\u0131\u011f\u0131 anemiya yaran\u0131r. Bu x\u0259st\u0259likl\u0259r aras\u0131nda \u0259n geni\u015f yay\u0131lan\u0131d\u0131r v\u0259 d&uuml;nyan\u0131n &frac14; hiss\u0259si bu narahatl\u0131qdan \u0259ziyy\u0259t &ccedil;\u0259kir. Bel\u0259likl\u0259, hemoqlobin patolojidirs\u0259, normal deyils\u0259, x\u0259st\u0259l\u0259rd\u0259 beta z\u0259ncirinin sintezi pozulubsa, anormal gen sintez olunursa, o &ouml;z funksiyas\u0131n\u0131 normal \u015f\u0259kild\u0259 yerin\u0259 yetir\u0259 bilmir v\u0259 o par&ccedil;alan\u0131r. Par&ccedil;alanma is\u0259 dalaqda ba\u015f verir. Dalaqda bu proses y&uuml;ks\u0259k tezlikd\u0259 ba\u015f verdiyin\u0259 g&ouml;r\u0259, o da b&ouml;y&uuml;y&uuml;r, g\u0259rgin i\u015fl\u0259diyin\u0259 g&ouml;r\u0259 onun &ouml;l&ccedil;&uuml;l\u0259ri art\u0131r. Bu x\u0259st\u0259l\u0259r u\u015faq ya\u015flar\u0131ndan m&uuml;vafiq m&uuml;alic\u0259 almasalar, hemotoloqlar t\u0259r\u0259find\u0259n m&uuml;alic\u0259 almasalar, 10 ya\u015f\u0131nad\u0259k t\u0259l\u0259f ola bil\u0259rl\u0259r. X\u0259st\u0259liyin m\u0259xzi d\u0259 bundan ibar\u0259tdir&rdquo;.<\/p>\n<p>\u0130rad\u0259 S\u0259m\u0259d-zad\u0259 qeyd etdi ki, hemoqlobinin sintezinin pozulmas\u0131 orqan v\u0259 toxumalara qan t\u0259r\u0259find\u0259n oksigen v\u0259 qida madd\u0259l\u0259rinin &ccedil;atd\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n pozulmas\u0131na s\u0259b\u0259b olur. &ldquo;Yuxar\u0131da qeyd etdiyim kimi, bundan da anemiya, sar\u0131l\u0131q qaynaqlan\u0131r. Bundan ba\u015fqa, qan\u0131n par&ccedil;alanmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 d\u0259mir d\u0259 xaric olunur. Bu da d\u0259mir y&uuml;kl\u0259nm\u0259sin\u0259 g\u0259tirib &ccedil;\u0131xard\u0131r. Eyni zamanda, x\u0259st\u0259l\u0259r m&uuml;nt\u0259z\u0259m transfusiya ald\u0131\u011f\u0131na g&ouml;r\u0259 qan\u0131n d\u0259mir y&uuml;kl\u0259nm\u0259sini a\u011f\u0131rla\u015fd\u0131r\u0131r. Bel\u0259likl\u0259, d\u0259mir y&uuml;kl\u0259nm\u0259si h\u0259m &uuml;r\u0259k-damar sistemini z\u0259ifl\u0259dir, qara ciy\u0259r, h\u0259m d\u0259 b&ouml;yr\u0259k sisteminin z\u0259d\u0259l\u0259nm\u0259sin\u0259 g\u0259tirib &ccedil;\u0131xar\u0131r.<\/p>\n<p>Bu probleml\u0259rd\u0259n \u0259ziyy\u0259t &ccedil;\u0259k\u0259n x\u0259st\u0259 u\u015faqlar\u0131n do\u011fuldu\u011fu ail\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259bii ki, maarifl\u0259ndirilm\u0259li i\u015fl\u0259ri apar\u0131lmal\u0131, x\u0259st\u0259 u\u015faqlara x&uuml;susi diqq\u0259t g&ouml;st\u0259rilm\u0259lidir. H. \u018fliyev fondunun t\u0259\u015f\u0259bb&uuml;s&uuml; il\u0259 Talassemiya m\u0259rk\u0259zi yarad\u0131l\u0131b. Bu m\u0259rk\u0259z a&ccedil;\u0131lan g&uuml;nd\u0259n u\u015faqlar\u0131n m&uuml;alic\u0259si kompleks \u015f\u0259kild\u0259 apar\u0131l\u0131r. H\u0259m qan t\u0259chizat\u0131 yax\u015f\u0131la\u015f\u0131b, h\u0259m d\u0259 d\u0259mir y&uuml;kl\u0259nm\u0259sinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 &uuml;&ccedil;&uuml;n m&uuml;vafiq d\u0259rmanlar var. M\u0259rk\u0259z x\u0259st\u0259l\u0259rd\u0259 d\u0259mir y&uuml;kl\u0259nm\u0259sinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alma\u011fa k&ouml;m\u0259k edir&rdquo;.<\/p>\n<p><em><strong>P&uuml;nhan \u018ff\u0259ndiyev<\/strong><\/em><\/p>\n<p><em><strong>Yaz\u0131 &quot;Leykozlu U\u015faqlara D\u0259st\u0259k&quot; ictimai birliyinin Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Qeyri-H&ouml;kum\u0259t T\u0259\u015fkilatlar\u0131na D&ouml;vl\u0259t D\u0259st\u0259yi Agentliyinin maliyy\u0259 yard\u0131m\u0131 il\u0259 &ldquo;Regionlarda talassemiya v\u0259 qan donorlu\u011fu bar\u0259d\u0259 maarifl\u0259ndirm\u0259&rdquo; layih\u0259si &ccedil;\u0259r&ccedil;iv\u0259sind\u0259 haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/strong><\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Talessemiya valideyinl\u0259rd\u0259n genetik olaraq ke&ccedil;\u0259n, qanda hemaqlobin adl\u0131 madd\u0259nin yaranmas\u0131na t\u0259sir ed\u0259n genetik bir x\u0259st\u0259likdir. O, iki s&ouml;z&uuml;n birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lib. Talas-d\u0259niz, miya is\u0259 qan dem\u0259kdir. \u018fn &ccedil;ox da Asiya,&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":251278,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[108],"tags":[],"class_list":["post-162539","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-leykoz"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/162539","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=162539"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/162539\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/251278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=162539"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=162539"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=162539"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}