{"id":162386,"date":"2022-11-11T15:11:11","date_gmt":"2022-11-11T11:11:11","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=162386","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycanda biom\u00fcxt\u0259liflik hans\u0131 s\u0259viyy\u0259d\u0259 qorunur?"},"content":{"rendered":"<p><strong>Biom&uuml;xt\u0259lifliyin azalmas\u0131 heyvan v\u0259 ya bitki n&ouml;vl\u0259rinin azalmas\u0131, h\u0259m&ccedil;inin n\u0259sill\u0259rinin k\u0259silm\u0259sidir. Bu m&uuml;v\u0259qq\u0259ti v\u0259 yaxud daimi ola bil\u0259r. Heyvanlar\u0131n qlobal n\u0259sil k\u0259silm\u0259si geri qaytar\u0131la bilinm\u0259y\u0259c\u0259yi art\u0131q s&uuml;but olunub.<\/strong><\/p>\n<p>Ucnoqta.az-\u0131n m\u0259lumat\u0131na g&ouml;r\u0259, b\u0259z\u0259n iqlimin d\u0259yi\u015film\u0259si biom&uuml;xt\u0259lifliyin itirilm\u0259sinin ba\u015fl\u0131ca s\u0259b\u0259bi kimi g&ouml;st\u0259rilir. Ekoloqlar hesab edir ki, iqlim d\u0259yi\u015film\u0259l\u0259ri \u0259rzaq, h\u0259yat &uuml;&ccedil;&uuml;n g\u0259lir v\u0259 vasit\u0259l\u0259rin vacib m\u0259nb\u0259yi olan daxili su ekosisteml\u0259rin\u0259 d\u0259 m\u0259nfi t\u0259sir g&ouml;st\u0259rir. Bel\u0259 ki, son 10 ild\u0259 d&uuml;nyada bal\u0131qlar\u0131n\u0131n 20 faizind\u0259n &ccedil;oxu ya itib, ya itm\u0259k t\u0259hl&uuml;k\u0259si alt\u0131ndad\u0131r, ya da nadir hesab oluna bil\u0259r. D\u0259niz ekosisteml\u0259ri d\u0259 iqlim d\u0259yi\u015film\u0259l\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 &ccedil;ox h\u0259ssasd\u0131r. \u0130qlim d\u0259yi\u015fm\u0259l\u0259ri k\u0259nd t\u0259s\u0259rr&uuml;fat\u0131nda da m\u0259nfi izl\u0259r burax\u0131r, z\u0259r\u0259rverici v\u0259 x\u0259st\u0259likl\u0259rin yay\u0131lmas\u0131na \u015f\u0259rait yarad\u0131r, bitkil\u0259rin m\u0259hsuldarl\u0131\u011f\u0131na t\u0259sir g&ouml;st\u0259rir.<\/p>\n<p>Eyni zamanda, ya\u011f\u0131nt\u0131lar\u0131n rejiminin d\u0259yi\u015fm\u0259si, g&uuml;cl&uuml; ya\u011f\u0131\u015f zaman\u0131 torpaqdan faydal\u0131 madd\u0259l\u0259rin daha intensiv yuyulmas\u0131, k&uuml;l\u0259kl\u0259rin g&uuml;cl\u0259nm\u0259si v\u0259 daha quru rayonlarda t\u0259sad&uuml;fi me\u015f\u0259 yan\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131n say\u0131n\u0131n artmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 d\u0259 \u0259traf al\u0259m ciddi ziyan g&ouml;r&uuml;r. Bir s&ouml;zl\u0259, iqlimin d\u0259yi\u015film\u0259si biom&uuml;xt\u0259lifliy\u0259 t\u0259hl&uuml;k\u0259 t&ouml;r\u0259dir. N\u0259 q\u0259d\u0259r ac\u0131nacaql\u0131 olsa da, XXI \u0259srin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131nda b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t iqlim d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri il\u0259 &uuml;zb\u0259&uuml;z qal\u0131b. Odur ki, yaranm\u0131\u015f v\u0259ziyy\u0259t biom&uuml;xt\u0259lifliyin qorunub saxlan\u0131lmas\u0131 v\u0259 davaml\u0131 istifad\u0259sin\u0259 dair ciddi t\u0259dbirl\u0259r g&ouml;r&uuml;lm\u0259sini t\u0259l\u0259b edir. T\u0259bi\u0259tin m&uuml;hafiz\u0259si, ehtiyatlar\u0131n s\u0259m\u0259r\u0259li istifad\u0259si, x&uuml;susil\u0259 d\u0259, unikal n&ouml;vl\u0259rin qorunmas\u0131 &#8211; milli v\u0259 b\u0259\u015f\u0259ri m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rdir. Az\u0259rbaycan 2000-ci ild\u0259 BMT-nin Ba\u015f Assambleyas\u0131n\u0131n biom&uuml;xt\u0259liflik &uuml;zr\u0259 Konvensiyas\u0131na qo\u015fulub. Konvensiyaya uy\u011fun olaraq &ouml;t\u0259n d&ouml;vr \u0259rzind\u0259 respublika \u0259razisind\u0259 bioloji m&uuml;xt\u0259lifliyin qorunmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir s\u0131ra t\u0259dbirl\u0259r h\u0259yata ke&ccedil;irils\u0259 d\u0259 bu sah\u0259d\u0259 bir s\u0131ra probleml\u0259r d\u0259 var. Bel\u0259 ki, bu g&uuml;n X\u0259z\u0259rd\u0259 biom&uuml;xt\u0259lifliyin azalmas\u0131nda \u0259sas s\u0259b\u0259b kimi iqlim d\u0259yi\u015fikliyi g&ouml;st\u0259rilir. Do\u011furdanm\u0131 bu ancaq iqliml\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r?<\/p>\n<p>&ldquo;Biosfer&rdquo; \u0130ctimai Birliyinin s\u0259dri Qorxmaz \u0130brahimli bildirdi ki, m\u0259n X\u0259z\u0259rd\u0259 biom&uuml;xt\u0259lifliyin azalmas\u0131n\u0131 iqlim d\u0259yi\u015fikliyi il\u0259 ba\u011flayanlar\u0131 &ldquo;riyakar&rdquo; adland\u0131rard\u0131m: &ldquo;\u0130lkin olaraq X\u0259z\u0259r d\u0259nizi, x&uuml;sus\u0259n d\u0259nizd\u0259 neftin &ccedil;\u0131xar\u0131lmas\u0131 v\u0259 da\u015f\u0131nmas\u0131ndan sonra g&uuml;cl&uuml; \u015f\u0259kild\u0259 &ccedil;irkl\u0259nib. O zamandan is\u0259 biom&uuml;xt\u0259lifliyin azalmas\u0131 ba\u015flay\u0131b. X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin \u0259n \u015fanss\u0131z d&ouml;vr&uuml; Rusiya i\u015f\u011fal\u0131 alt\u0131na d&uuml;\u015fm\u0259si il\u0259 ba\u015flay\u0131b. &Ccedil;&uuml;nki rus-sovet imperiyas\u0131 tarix\u0259n &ouml;z&uuml;n&uuml;n olmayan n\u0259 varsa, ham\u0131s\u0131na qar\u015f\u0131 bel\u0259, o c&uuml;ml\u0259d\u0259n X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 d\u0259 v\u0259h\u015fic\u0259 davran\u0131b. X\u0259z\u0259r d\u0259nizi &ouml;z\u0259llikl\u0259 sovet i\u015f\u011fal\u0131 d&ouml;n\u0259mind\u0259 kimy\u0259vi tullant\u0131lar\u0131n at\u0131q yerin\u0259 &ccedil;evrilib. Kirlilik d&uuml;nyan\u0131n bir &ccedil;ox d\u0259niz v\u0259 g&ouml;ll\u0259rind\u0259n &uuml;st&uuml;n olub. Bunun n\u0259tic\u0259sind\u0259 biom&uuml;xt\u0259liflik s&uuml;r\u0259tl\u0259 azal\u0131b. Bundan ba\u015fqa d\u0259nizd\u0259 neft-qaz has\u0131lat\u0131 zaman\u0131 apar\u0131lan seysmik i\u015fl\u0259rin d\u0259 az rolu olmay\u0131b. M\u0259n qeyd ed\u0259rdim ki, iqlim d\u0259yi\u015fikliyi X\u0259z\u0259rin biom&uuml;xt\u0259lifliyin\u0259 \u0259n az\u0131ndan &ccedil;a\u011f\u0131m\u0131zda ciddi bir t\u0259sir etm\u0259yib. N\u0259 d\u0259niz suyunun h\u0259rar\u0259ti &ccedil;ox y&uuml;ks\u0259l\u0259r\u0259k, fauna v\u0259 floran\u0131 m\u0259hv etm\u0259yib, n\u0259 d\u0259 d\u0259niz donma\u011fa ba\u015flayaraq, bir d\u0259yi\u015fiklik etm\u0259yib. Bu m\u0259nada ba\u015f ver\u0259n b&uuml;t&uuml;n d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r antropogen amill\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r&rdquo;.<\/p>\n<p>\nFaunan\u0131n qorunmas\u0131nda, bu g&uuml;n &ouml;lk\u0259d\u0259 bal\u0131q ovuna qar\u015f\u0131 m&uuml;bariz\u0259nin yet\u0259rli olmas\u0131na g\u0259ldikd\u0259 is\u0259 ekoloq deyir ki, Az\u0259rbaycanda t\u0259k bal\u0131q v\u0259 dig\u0259r d\u0259niz canl\u0131lar\u0131n\u0131n ovu qanunsuz deyil: &ldquo;El\u0259c\u0259 d\u0259 heyvan v\u0259 qu\u015f ovu da uzun m&uuml;dd\u0259t qanunsuz olub v\u0259 ya davam etm\u0259kd\u0259dir. Bal\u0131q v\u0259 dig\u0259r canl\u0131lar\u0131n ovu d&uuml;nyan\u0131n b&uuml;t&uuml;n d&ouml;vl\u0259tl\u0259rind\u0259 oldu\u011fu kimi sezonun a&ccedil;\u0131l\u0131\u015f\u0131, qapan\u0131\u015f\u0131 il\u0259 olmal\u0131d\u0131r. Kvota ayr\u0131lmal\u0131 v\u0259 ya kvota il\u0259 ba\u011fl\u0131 qaydalara \u0259m\u0259l olunmal\u0131d\u0131r. Bal\u0131q ovu bir k&uuml;lt&uuml;r, bir t\u0259rbiy\u0259 il\u0259 olmal\u0131d\u0131r. Y&uuml;ks\u0259k c\u0259rim\u0259l\u0259rl\u0259 bal\u0131q v\u0259 ya h\u0259r hans\u0131 bir ovlanman\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131 al\u0131na bilm\u0259z. Uzun ill\u0259rdir ki, qada\u011fan olunmu\u015f bir &ccedil;ox n&ouml;vl\u0259rin ovlanma n\u0259tic\u0259sind\u0259 yox olmas\u0131, yaxud kritik h\u0259dd\u0259 azalmas\u0131 &ouml;rn\u0259kdir. Qada\u011falarla yaln\u0131z o\u011furlu\u011fa v\u0259 m\u0259murlar\u0131n r&uuml;\u015fv\u0259txorla\u015fmas\u0131na meydan yaranar. Bu m\u0259nada fikrimc\u0259, h&ouml;kum\u0259tin x&uuml;sus\u0259n QHT v\u0259 k&ouml;n&uuml;ll&uuml;l\u0259rin birba\u015fa qat\u0131l\u0131m\u0131, &ouml;nd\u0259rliyi il\u0259 d&ouml;vl\u0259t layih\u0259l\u0259rin\u0259 start verm\u0259lidir. Ekologiya v\u0259 T\u0259bii S\u0259rv\u0259tl\u0259r Nazirliyi d\u0259 bal\u0131q v\u0259 dig\u0259r fauna, floran\u0131n qorunmas\u0131na yet\u0131rli bir t&ouml;hf\u0259 verm\u0259yib. Q\u0259ti cavab\u0131m, m&uuml;bariz\u0259nin yet\u0259rli olmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r&rdquo;.<\/p>\n<p>Bal\u0131qlar\u0131n qorundu\u011fu bildirils\u0259 d\u0259 bazarda ist\u0259nil\u0259n bal\u0131\u011f\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259yin m&uuml;mk&uuml;n olmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 ekoloq deyir ki, Tanr\u0131 b&uuml;t&uuml;n bu canl\u0131lar\u0131 &ouml;z&uuml;n&uuml;n yaratd\u0131\u011f\u0131 \u0259n ali canl\u0131 insan o\u011flu &uuml;&ccedil;&uuml;n azuq\u0259 verib: &ldquo;\u0130nsan is\u0259 azuq\u0259sini d&uuml;zg&uuml;n istifad\u0259 etm\u0259s\u0259, tamam\u0259n yox olar. D&uuml;nyada N\u0259r\u0259kimil\u0259rin n\u0259slinin t&uuml;k\u0259nm\u0259kd\u0259 oldu\u011funu g&ouml;r\u0259r\u0259k ovlanma v\u0259 sat\u0131\u015f\u0131na kvota m&uuml;\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilib. BMT &uuml;zv&uuml; olan b&uuml;t&uuml;n &ouml;lk\u0259l\u0259r bunu ratifikasiya edibl\u0259r. Lakin bizim &ouml;lk\u0259d\u0259ki brokonyer v\u0259 r&uuml;\u015fv\u0259txor m\u0259murlar buna riay\u0259t etmirl\u0259r. Qa&ccedil;aq ovlanman\u0131n &ouml;n&uuml;n&uuml; haz\u0131rk\u0131 &uuml;sullarla kims\u0259 ala bilm\u0259z. X\u0259z\u0259rin bir &ccedil;ox bal\u0131q n&ouml;vl\u0259ri tam k\u0259silm\u0259yib. Ancaq n\u0259 yaz\u0131q ki, qa&ccedil;aq ov&ccedil;uluq da durmaq bilmir. El\u0259 o qa&ccedil;aq ovlanan m\u0259hsullar da qara bazara servis edilm\u0259kd\u0259dir. Bal\u0131q n&ouml;vl\u0259ri daxil olmaqla b&uuml;t&uuml;n fauna, floran\u0131n suda, quruda, havada, torpaqda qorunmas\u0131, art\u0131r\u0131laraq g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r\u0259 &ccedil;atd\u0131r\u0131lmas\u0131 &uuml;&ccedil;&uuml;n ciddi i\u015fl\u0259r g&ouml;r&uuml;lm\u0259lidir. Bunun &uuml;&ccedil;&uuml;ns\u0259 ilkin olaraq, &uuml;&ccedil; ya\u015fdan 6-c\u0131 sinf\u0259 q\u0259d\u0259r n\u0259sli \u0259hat\u0259 ed\u0259n Milli \u0130btidai T\u0259hsil haqq\u0131nda Konsepsiya haz\u0131rlanaraq q\u0259bul olunmal\u0131d\u0131r. D&uuml;zg&uuml;n ibtidai t\u0259hsilimiz olmadan n\u0259 &ouml;z&uuml;m&uuml;z&uuml;, d&ouml;vl\u0259timizi, mill\u0259timizi, insanlar\u0131, n\u0259 d\u0259 &ccedil;evr\u0259ni sevm\u0259y\u0259c\u0259yik&rdquo;.<\/p>\n<p>Qloballa\u015fan D&uuml;nyaya \u0130nteqrasiya \u0130ctmai Birliyi Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Qeyri-H&ouml;kum\u0259t T\u0259\u015fkilatlar\u0131na D&ouml;vl\u0259t D\u0259st\u0259yi Agentliyinin maliyy\u0259 d\u0259st\u0259yi il\u0259 &ldquo;Bak\u0131 v\u0259 rayonlarda X\u0259z\u0259r sahill\u0259rinin v\u0259 dig\u0259r su h&ouml;vz\u0259l\u0259rinin monitorinqi&rdquo; layih\u0259sini h\u0259yata ke&ccedil;irir. Bu yaz\u0131 layih\u0259 &ccedil;\u0259r&ccedil;iv\u0259sind\u0259 t\u0259qdim edilir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Biom&uuml;xt\u0259lifliyin azalmas\u0131 heyvan v\u0259 ya bitki n&ouml;vl\u0259rinin azalmas\u0131, h\u0259m&ccedil;inin n\u0259sill\u0259rinin k\u0259silm\u0259sidir. Bu m&uuml;v\u0259qq\u0259ti v\u0259 yaxud daimi ola bil\u0259r. Heyvanlar\u0131n qlobal n\u0259sil k\u0259silm\u0259si geri qaytar\u0131la bilinm\u0259y\u0259c\u0259yi art\u0131q s&uuml;but olunub. Ucnoqta.az-\u0131n m\u0259lumat\u0131na&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":251278,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[],"tags":[],"class_list":["post-162386","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/162386","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=162386"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/162386\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/251278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=162386"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=162386"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=162386"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}