{"id":159166,"date":"2022-09-29T13:57:00","date_gmt":"2022-09-29T09:57:00","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=159166","title":{"rendered":"\u0130lusu sultan\u0131n\u0131n pa\u015fa titulu &#8211; <font color=red><b>FOTO<\/b><\/font>"},"content":{"rendered":"<p><strong>&ldquo;&Ouml;l&uuml;m &ndash; kasad\u0131r v\u0259 b&uuml;t&uuml;n insanlar ondan i&ccedil;ir. Q\u0259bir &#8211; qap\u0131d\u0131r v\u0259 b&uuml;t&uuml;n insanlar ora k&ouml;&ccedil;&uuml;r&rdquo;<\/strong><\/p>\n<p>Bu yay \u0130lisuda dinc\u0259ldim. Qald\u0131\u011f\u0131m ev is\u0259 Tovla-tala m\u0259h\u0259ll\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015firdi. M\u0259h\u0259ll\u0259nin toponimi mara\u011f\u0131ma s\u0259b\u0259b oldu. Talan\u0131n m\u0259nas\u0131 ayd\u0131nd\u0131r-me\u015f\u0259d\u0259 a\u011facs\u0131z a&ccedil;\u0131q sah\u0259. B\u0259s tovla? M\u0259lum oldu ki, ke&ccedil;mi\u015fd\u0259 bu \u0259razid\u0259 \u0130lisu sultanlar\u0131n\u0131n t&ouml;vb\u0259l\u0259ri olub. \u0130lusu \u015fiv\u0259sind\u0259 \u0259 saitinin a saiti il\u0259, &ouml; saitinin o saiti il\u0259 \u0259v\u0259zl\u0259nm\u0259si adi hald\u0131. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n t&ouml;vl\u0259 tovla kimi s\u0259sl\u0259nir. Tovla-tala &#8211; \u0130lisu sultanlar\u0131n\u0131n t&ouml;vl\u0259l\u0259rinin oldu\u011fu tala dem\u0259kdir. O vaxtdan &ccedil;ox ill\u0259r ke&ccedil;ib, indi h\u0259min yerd\u0259 evl\u0259r v\u0259 k&ouml;hn\u0259 q\u0259bristanl\u0131q var.<\/p>\n<p>Bu q\u0259bristanl\u0131\u011f\u0131 qald\u0131\u011f\u0131m evl\u0259 hasar ay\u0131r\u0131rd\u0131. Evin h\u0259y\u0259tind\u0259n g&ouml;r&uuml;n\u0259n qeyri-adi tikilil\u0259r diqq\u0259timi &ccedil;\u0259kdi. M\u0259nim &uuml;&ccedil;&uuml;n qeyri-adi idi, &ccedil;&uuml;nki ba\u015fqa bir yerd\u0259 bu c&uuml;r abid\u0259l\u0259r\u0259 rast g\u0259lm\u0259mi\u015fdim. Hasardak\u0131 taxta qap\u0131 mismarland\u0131\u011f\u0131ndan k&uuml;&ccedil;\u0259y\u0259 &ccedil;\u0131x\u0131b t\u0259qrib\u0259n 50 metr getdikd\u0259n sonra q\u0259biristanl\u0131\u011f\u0131n qap\u0131s\u0131ndan daxil olub tikiliy\u0259 do\u011fru getm\u0259li oldum. Orada olan a\u011fsaqqal bildirdi ki, tikilil\u0259r \u0130lisu sultanlar\u0131n\u0131n, onlar\u0131n qohumlar\u0131 v\u0259 b\u0259yl\u0259rin q\u0259bir&uuml;st&uuml; abid\u0259l\u0259ridir. Burada ba\u015f da\u015flar\u0131 x&uuml;susi formada in\u015fa edilmi\u015f q\u0259bir&uuml;st&uuml; tikilid\u0259 yerl\u0259\u015fdirilmi\u015fdi. Ya\u011f\u0131\u015f v\u0259 qar sular\u0131ndan qorunmaq &uuml;&ccedil;&uuml;n yaz\u0131l\u0131 ba\u015f da\u015flar\u0131 d\u0259rin tax&ccedil;alarda idi. Onlar y&uuml;ks\u0259k b\u0259dii d\u0259y\u0259ri il\u0259 se&ccedil;ilirdil\u0259r.<\/p>\n<p>Q\u0259birl\u0259rd\u0259n biri II \u018fli Sultana aid idi. Yaz\u0131l\u0131 m\u0259zar da\u015f\u0131nda h\u0259nd\u0259si nax\u0131\u015fl\u0131, epiqrafik m\u0259zmunlu \u0259r\u0259bc\u0259 s&uuml;ls x\u0259tti il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f m\u0259tn vard\u0131. M\u0259tnd\u0259 deyilir:<br \/>\nR\u0259himli v\u0259 m\u0259rh\u0259m\u0259tli Allah\u0131n ad\u0131yla. H\u0259md olsun Allaha. \u0130ki d&uuml;nyan\u0131n hakimin\u0259. B&ouml;y&uuml;k imam\u0131n \u015e\u0259ki v\u0259 Saxurda bayra\u011f\u0131n\u0131 qald\u0131ran, vilay\u0259t valisi, \u0259dal\u0259tli sultan, n\u0259cib, k\u0259ram\u0259t sahibi. Kas\u0131b v\u0259 b\u0259db\u0259xtl\u0259r\u0259 s\u0259d\u0259q\u0259 ver\u0259n, kafirl\u0259rl\u0259 d&ouml;y&uuml;\u015fd\u0259 \u015f\u0259hid olan \u018fli pa\u015fa \u018fdi Qurqulu o\u011flu, M\u0259h\u0259mm\u0259d xan o\u011flu, \u018fli b\u0259y o\u011flu bu d&uuml;nyadan k&ouml;&ccedil;&uuml;b. Hicri: Min y&uuml;z q\u0131rx be\u015finci il.<br \/>\nM\u0259h\u0259mm\u0259d se&ccedil;ilmi\u015fdir. Allah\u0131n ona salam v\u0259 salavat\u0131 olsun.<\/p>\n<p>Sonra. Zaman-zaman q\u0259birl\u0259rd\u0259 \u0259cdadlar\u0131n y&uuml;ks\u0259k ruhu il\u0259 &uuml;nsiyy\u0259t quran hakiml\u0259r haradad\u0131r?<br \/>\n&Ouml;l&uuml;m &ndash; kasad\u0131r v\u0259 b&uuml;t&uuml;n insanlar ondan i&ccedil;ir. Q\u0259bir &#8211; qap\u0131d\u0131r v\u0259 b&uuml;t&uuml;n insanlar ora k&ouml;&ccedil;&uuml;r (ona daxil olur).<br \/>\n1145 il-1732\/33<br \/>\nBu m\u0259tnd\u0259n b\u0259zi suallar &ccedil;\u0131x\u0131r. Niy\u0259 ba\u015f da\u015f\u0131na \u018fli pa\u015fa yaz\u0131l\u0131b. &Ouml;z&uuml; d\u0259 \u015e\u0259ki v\u0259 Saxur valisi(hakimi)?<\/p>\n<p>Qeyd edim ki, \u0130lisu sultanlar\u0131n\u0131n hakimiyy\u0259tinin tan\u0131nmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 f\u0259rmanlar var. Bu s\u0259n\u0259dl\u0259r S\u0259f\u0259vi \u015fahlar\u0131na v\u0259 Osmanl\u0131 sultanlar\u0131na aid f\u0259rmanlard\u0131r. Say\u0131 35-d\u0259k olan bu f\u0259rmanlar\u0131n dem\u0259k olar ham\u0131s\u0131 m&uuml;hafiz\u0259 olunaraq Daniyal sultan t\u0259r\u0259find\u0259n ruslara t\u0259qdim edilmi\u015fdi. Bu f\u0259rmanlarla sultanlar\u0131n hakimiyy\u0259ti t\u0259sdiq olunurdu. Onlar\u0131 g&uuml;rc&uuml; feodallar\u0131n\u0131n t\u0259siri alt\u0131na d&uuml;\u015fm\u0259kd\u0259n qoruyurdu. M\u0259s\u0259l\u0259n, 1562-ci ild\u0259 I \u015fah T\u0259hmasibin verdiyi f\u0259rmanla Saxur hakimi Qurqulu b\u0259yin \u0259razi &uuml;z\u0259rind\u0259 hakimiyy\u0259ti t\u0259sdiq olunurdu. F\u0259rmana g&ouml;r\u0259 he&ccedil; bir g&uuml;rc&uuml; Car\u0131 onun hakimiyy\u0259ti alt\u0131nda olan \u0259raziy\u0259 iddia il\u0259 &ccedil;\u0131x\u0131\u015f ed\u0259 bilm\u0259zdi. Sonrak\u0131 d&ouml;vrl\u0259rd\u0259 ox\u015far f\u0259rmanlar verilib. Burada s&ouml;hb\u0259t ged\u0259n II \u018fli Sultana is\u0259 alt\u0131 f\u0259rman verilib &#8211; 1695, 1701, 1710-cu ill\u0259rd\u0259 \u0130ran \u015fah\u0131, 1722, 1729, 1731-ci ill\u0259rd\u0259 is\u0259 Osmanl\u0131 sultan\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n. F\u0259rmanlar\u0131n f\u0259rqli h&ouml;kmdarlar t\u0259r\u0259find\u0259n m&uuml;xt\u0259lif vaxtlarda verilm\u0259sinin d\u0259 s\u0259b\u0259bi var. 1711- ci il\u0259d\u0259k \u0130lusu sultanlar\u0131n\u0131n \u0130ranla m&uuml;nasib\u0259tl\u0259ri normal olub. Sonradan v\u0259ziyy\u0259t d\u0259yi\u015fib. XVIII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Azad Camaatl\u0131qlar\u0131n v\u0259 \u0130lisu Sultanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n azadl\u0131\u011f\u0131 b&ouml;y&uuml;k t\u0259hl&uuml;k\u0259d\u0259 olub. \u0130ran \u0259razini &ouml;z&uuml;nd\u0259n as\u0131l\u0131 v\u0259ziyy\u0259t\u0259 salmaq ist\u0259yib. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n bu \u0259razil\u0259r\u0259 g&uuml;rc&uuml; basq\u0131nlar\u0131n\u0131n ard\u0131-aras\u0131 k\u0259silm\u0259yib. Bel\u0259 bir anda Car-Balak\u0259n, Muxax, Tala, &Ccedil;ardaxlar, Sar\u0131ba\u015f camaatl\u0131qlar\u0131n\u0131n v\u0259 \u0130lisu Sultanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, h\u0259m&ccedil;inin bir s\u0131ra ba\u015fqa camaatl\u0131qlar\u0131n ba\u015f&ccedil;\u0131lar\u0131, &uuml;l\u0259malar\u0131 v\u0259 a\u011fsaqqallar\u0131 Muxax\u0131n yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda topla\u015f\u0131blar. Onlar \u0130ran q\u0259sbkarlar\u0131na v\u0259 onlar\u0131 m&uuml;dafi\u0259 ed\u0259n xanlara v\u0259 m\u0259likl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 &uuml;syana qalxmaq haqda q\u0259rar q\u0259bul edibl\u0259r v\u0259 \u0130lisu sultan\u0131 II \u018fli Sultan\u0131 &uuml;syana ba\u015f&ccedil;\u0131 se&ccedil;ibl\u0259r. (Bax: &rdquo;\u0425\u0440\u043e\u043d\u0438\u043a\u0438 \u0432\u043e\u0439\u043d \u0414\u0436\u0430\u0440\u0430 \u0432 XVIII \u0441\u0442\u043e\u043b\u0435\u0442\u0438\u0438&rdquo;. Bak\u0131 1931).<br \/>\n\u0130ran \u015fah\u0131 H&uuml;seyn \u015fah bundan \u0259vv\u0259l (1710) II \u018fli Sultana hakimiyy\u0259tini t\u0259sdiq ed\u0259n f\u0259rman vers\u0259 d\u0259 o, &uuml;syana r\u0259hb\u0259rlik edib. 1711-ci ilin aprel ay\u0131nda &uuml;syan&ccedil;\u0131lar \u0259vv\u0259lc\u0259 Qax v\u0259 Car-Balak\u0259nd\u0259 v\u0259 onlar\u0131n \u0259traf yerl\u0259rind\u0259 olan \u0130ran q&uuml;vv\u0259l\u0259rini qovdular. B&ouml;lg\u0259ni iranl\u0131lardan t\u0259mizl\u0259dikd\u0259n sonra q&uuml;vv\u0259l\u0259ri yenid\u0259n toplayaraq \u015e\u0259ki &uuml;z\u0259rin\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t edibl\u0259r v\u0259 qalib g\u0259ldil\u0259r.<br \/>\nA.Bak\u0131xanov yaz\u0131r ki, &rdquo;Bu q\u0259l\u0259b\u0259d\u0259n sonra \u018fli Sultan T&uuml;rkiy\u0259 t\u0259b\u0259\u0259liyini q\u0259bul etdi. T&uuml;rkiy\u0259 sultan\u0131 III Sultan \u018fhm\u0259d onu \u015e\u0259ki v\u0259 ona \u0259lav\u0259 edilmi\u015f Saxur b\u0259y\u0259rb\u0259yisi t\u0259yin etdi. Ona iki boncuqlu pa\u015fa r&uuml;tb\u0259si (general-leytenanta b\u0259rab\u0259r r&uuml;tb\u0259) verdi. (Bax: A. Bak\u0131xanov. &ldquo;G&uuml;l&uuml;stani-\u0130-R\u0259m&rdquo;. Bak\u0131, 1962. s\u0259h.126).<\/p>\n<p>II \u018fli Sultan\u0131n ba\u015f da\u015f\u0131nda \u018fli pa\u015fa kimi yaz\u0131lmas\u0131 da buradan qaynaqlan\u0131r.<br \/>\nII \u018fli Sultan\u0131n \u0259n g&uuml;cl&uuml; y&uuml;r&uuml;\u015fl\u0259ri is\u0259 1721-22-ci ill\u0259rd\u0259 olub. Bu d&ouml;vrd\u0259 \u015eamax\u0131 v\u0259 Qaraba\u011fda d&ouml;y&uuml;\u015fl\u0259rd\u0259 qalib g\u0259lib. G\u0259nc\u0259ni m&uuml;hasir\u0259d\u0259 saxlay\u0131b. Lakin G\u0259nc\u0259ni tuta bilm\u0259yib.<br \/>\nSonra II \u018fli Sultan Da\u011f\u0131stan azad camaatl\u0131qlar\u0131 il\u0259 d\u0259 ittifaqa gir\u0259r\u0259k 1722-ci ild\u0259 Tiflis yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda \u0130beriya &ccedil;ar\u0131 VI Vaxtanq v\u0259 ona k&ouml;m\u0259y\u0259 g\u0259l\u0259n \u0130ran q&uuml;vv\u0259l\u0259rini darmada\u011f\u0131n edib. Bu d&ouml;y&uuml;\u015fd\u0259n sonra sultan ikinci f\u0259rman\u0131 verib. 1722-ci ild\u0259 T&uuml;rkiy\u0259 sultan\u0131 III \u018fhm\u0259d t\u0259r\u0259find\u0259n verilmi\u015f f\u0259rmanda deyilir: &ldquo;1135 -ci ilin zilh&uuml;cc\u0259 ay\u0131n\u0131n birind\u0259n Saxur sanca\u011f\u0131 da daxil olmaqla sizi \u015e\u0259ki &ouml;lk\u0259sinin b\u0259yl\u0259rb\u0259yi t\u0259yin edirik. Saxur sanca\u011f\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 g&ouml;st\u0259ril\u0259n &ouml;lk\u0259ni idar\u0259 etm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131n&rdquo;. O, sonrak\u0131 1725 v\u0259 1727-ci ill\u0259rd\u0259ki d&ouml;y&uuml;\u015fl\u0259rd\u0259 d\u0259 qalib g\u0259lib.<br \/>\nII \u018fli Sultan Pa\u015fa 37 il hakimiyy\u0259td\u0259 olub. (1695&ndash;1732), 1832-ci ild\u0259 g&uuml;rc&uuml;l\u0259rl\u0259 d&ouml;y&uuml;\u015fd\u0259 \u015f\u0259hid olub.<\/p>\n<p>Ikinci abid\u0259 II \u018fli Sultan\u0131n o\u011flu X\u0259lil pa\u015faya aiddir. M\u0259zar da\u015f\u0131nda s&uuml;ls elementl\u0259ri olan n\u0259sx x\u0259tti il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f m\u0259tn var:<\/p>\n<p>Ba\u011f\u0131\u015flanan X\u0259lil pa\u015fa \u018fli pa\u015fa o\u011flu, Qurqulu o\u011flu, M\u0259h\u0259mm\u0259d xan o\u011flu, \u018fli b\u0259y o\u011flu kafirl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 d&ouml;y&uuml;\u015fd\u0259 \u015f\u0259hid olub, bu d&uuml;nyadan k&ouml;&ccedil;&uuml;b. Ondan sonra d&uuml;nyada n\u0259 qalacaq? O, s\u0259mimi idi. Allah rizas\u0131 &uuml;&ccedil;&uuml;n kas\u0131b v\u0259 b\u0259db\u0259xtl\u0259r\u0259 pul paylamaqda s\u0259xav\u0259tli idi.<br \/>\nTarix. M\u0259h\u0259mm\u0259d pey\u011f\u0259mb\u0259rin hicr\u0259tind\u0259n min y&uuml;z \u0259llinci il<br \/>\nAllah\u0131n ona salam v\u0259 salavat\u0131 olsun. Ondan sonra pey\u011f\u0259mb\u0259r yoxdur.<br \/>\n1150 il = 1737\/38<br \/>\n&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>&ldquo;&Ouml;l&uuml;m &ndash; kasad\u0131r v\u0259 b&uuml;t&uuml;n insanlar ondan i&ccedil;ir. Q\u0259bir &#8211; qap\u0131d\u0131r v\u0259 b&uuml;t&uuml;n insanlar ora k&ouml;&ccedil;&uuml;r&rdquo; Bu yay \u0130lisuda dinc\u0259ldim. Qald\u0131\u011f\u0131m ev is\u0259 Tovla-tala m\u0259h\u0259ll\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015firdi. M\u0259h\u0259ll\u0259nin toponimi mara\u011f\u0131ma s\u0259b\u0259b&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":251278,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[101],"tags":[],"class_list":["post-159166","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-cemiyyet"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/159166","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=159166"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/159166\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/251278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=159166"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=159166"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=159166"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}