{"id":159148,"date":"2022-09-29T11:06:14","date_gmt":"2022-09-29T07:06:14","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=159148","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycanda \u0259n \u00e7ox rast g\u0259lin\u0259n irsi x\u0259st\u0259likl\u0259rd\u0259n biri talassemiyad\u0131r"},"content":{"rendered":"<p><strong>\u0130rsi qan x\u0259st\u0259liyi olan talassemiyan\u0131n geni\u015f yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 &ouml;lk\u0259l\u0259r s\u0131ras\u0131nda Az\u0259rbaycan da var. H\u0259r il 300-\u0259 yax\u0131n u\u015faq bu x\u0259st\u0259likl\u0259 do\u011fulur. &Uuml;mumilikd\u0259 is\u0259 \u0259halinin h\u0259r 12 n\u0259f\u0259rd\u0259n biri x\u0259st\u0259liyin da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131d\u0131r. Haz\u0131rda &ouml;lk\u0259mizd\u0259 4116 n\u0259f\u0259r talassemiya x\u0259st\u0259si qeydiyyatdad\u0131r. X\u0259st\u0259likl\u0259 ba\u011fl\u0131 \u0259n &ccedil;ox m&uuml;raci\u0259tl\u0259r is\u0259 Zaqatala, \u015e\u0259ki, O\u011fuz, Q\u0259b\u0259l\u0259. A\u011fda\u015f, K&uuml;rd\u0259mir, Masall\u0131, L\u0259nk\u0259ran, Sabirabad rayonlar\u0131ndand\u0131r. H\u0259min b&ouml;lg\u0259l\u0259rd\u0259 talassemiya da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n &ccedil;oxlu\u011fu n\u0259tic\u0259sind\u0259 x\u0259st\u0259 u\u015faqlar\u0131n do\u011fulmas\u0131 riski d\u0259 daha &ccedil;oxdur. B\u0259s talassemiya x\u0259st\u0259liyi n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>Talassemiya qan x\u0259st\u0259liyidir. Q\u0131rm\u0131z\u0131 qan h&uuml;ceyr\u0259l\u0259rin\u0259 t\u0259sir g&ouml;st\u0259r\u0259n poz\u011funluqdur. Qan\u0131n i&ccedil;\u0259risind\u0259ki oksigeni da\u015f\u0131yan h&uuml;ceyr\u0259l\u0259r s&uuml;m&uuml;kl\u0259rin i&ccedil;\u0259risind\u0259 yaran\u0131r. Bunlar is\u0259 hemoqlabin adland\u0131r\u0131lan molekul t\u0259r\u0259find\u0259n da\u015f\u0131n\u0131r. Bunlar pozulanda is\u0259 oksigen &ccedil;atm\u0131r v\u0259 qans\u0131zl\u0131q yaran\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Talassemiya da\u015f\u0131y\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 v\u0259 b&ouml;y&uuml;k talassemiya<\/strong><\/p>\n<p>Bu x\u0259st\u0259liyin talassemiya da\u015f\u0131y\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 v\u0259 b&ouml;y&uuml;k talassemiya x\u0259st\u0259liyi formalar\u0131 var. X\u0259st\u0259liyin birinci formas\u0131 olduqda talassemiya \u0259lam\u0259tl\u0259rinin da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131 sa\u011flam olurlar. Amma onlar bu patoloji geni &ouml;z u\u015faqlar\u0131na &ouml;t&uuml;r\u0259 bil\u0259rl\u0259r. \u018fg\u0259r valideynl\u0259rd\u0259n biri x\u0259st\u0259liyin da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131d\u0131rsa anadan olan u\u015fa\u011f\u0131n 50 faizi da\u015f\u0131y\u0131c\u0131 (Talassemiya genini yaln\u0131z bir valideynd\u0259n alan u\u015faq talassemiyan\u0131n da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131na &ccedil;evrilir), 50 faiz sa\u011flam olma ehtimal\u0131 var.&nbsp; B&ouml;l&uuml;k talassemiyada is\u0259 h\u0259r iki valideyn talassemiya da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 olur v\u0259 anadan olan u\u015fa\u011f\u0131n 25 faiz x\u0259st\u0259, 50 faiz da\u015f\u0131y\u0131c\u0131, 25 faiz sa\u011flam olma ehtimal\u0131 vard\u0131r. R\u0259q\u0259ml\u0259rd\u0259n ayd\u0131n olunur ki, k&ouml;rp\u0259nin 25 faiz x\u0259st\u0259 do\u011fulma ehtimal\u0131 var.<\/p>\n<p><strong>X\u0259st\u0259lik qohum evlilikl\u0259rind\u0259 daha &ccedil;ox &ouml;z&uuml;n&uuml; g&ouml;st\u0259rir<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;Talassemiya da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n b\u0259zil\u0259rind\u0259 y&uuml;ng&uuml;l qan azl\u0131\u011f\u0131na t\u0259sad&uuml;f edil\u0259 bil\u0259r. El\u0259 bu s\u0259b\u0259bd\u0259n d\u0259 &ccedil;oxlar\u0131 talassemiyan\u0131n da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 olduqlar\u0131n\u0131 he&ccedil; t\u0259s\u0259vv&uuml;rl\u0259rin\u0259 bel\u0259 g\u0259tirmirl\u0259r. Onlar &ouml;zl\u0259rini sa\u011flam hiss ets\u0259l\u0259r d\u0259, x\u0259st\u0259liyin \u0259lam\u0259tl\u0259rini u\u015faqlar\u0131na irs\u0259n &ouml;t&uuml;r&uuml;rl\u0259r. \u018fg\u0259r x\u0259st\u0259liyin da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131 olan iki n\u0259f\u0259r bir-biri il\u0259 evl\u0259nmi\u015fs\u0259, onda &ouml;vladlar\u0131nda talassemiyan\u0131n &ccedil;ox a\u011f\u0131r formas\u0131 hesab edil\u0259n &quot;b&ouml;y&uuml;k talassemiya&quot; inki\u015faf edir. X\u0259st\u0259lik is\u0259 qohum evlilikl\u0259rind\u0259 daha &ccedil;ox &ouml;z&uuml;n&uuml; g&ouml;st\u0259rir. Bu &uuml;mumi \u0259cdaddan talassemiya geninin irs\u0259n &ouml;t&uuml;r&uuml;lm\u0259si riskini art\u0131r\u0131r. &nbsp;Qeyd ed\u0259k ki, h\u0259r insanda 23 c&uuml;t xromosom var. H\u0259r bir c&uuml;t xromosomun biri anadan, dig\u0259ri atadan g\u0259lir. Xromosomlar DNT-ni formala\u015fd\u0131r\u0131r. DNT-nin funksiyalar\u0131n\u0131 m&uuml;\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdir\u0259n, kodla\u015fd\u0131ran b&ouml;l&uuml;ml\u0259rin\u0259 is\u0259 gen deyilir. Qohum evlil\u0259r eyni soydan g\u0259ldikl\u0259ri &uuml;&ccedil;&uuml;n ana v\u0259 atan\u0131n eyni geninin s&uuml;r\u0259tini da\u015f\u0131y\u0131rlar. &nbsp;Bel\u0259 olan halda qohum evlilikl\u0259rd\u0259 z\u0259r\u0259rli genl\u0259rin bir-biri il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fma ehtimal\u0131 y&uuml;ks\u0259k olur. Ona g&ouml;r\u0259 d\u0259 onlar\u0131n u\u015faqlar\u0131n\u0131n m&uuml;\u0259yy\u0259n x\u0259st\u0259likl\u0259r\u0259 tutulmas\u0131 ehtimal\u0131 &ccedil;ox y&uuml;ks\u0259kdir. Y\u0259ni, qohum nikahlar genetik x\u0259st\u0259likl\u0259ri art\u0131ran &ouml;n\u0259mli faktorlardan biridir. Genetik x\u0259st\u0259likl\u0259r aras\u0131nda is\u0259 talassemiya, hemofiliya v\u0259 ba\u015fqa qan x\u0259st\u0259likl\u0259ri daha &ccedil;ox yay\u0131l\u0131b. Bu bar\u0259d\u0259 &ldquo;Leykozlu U\u015faqlara D\u0259st\u0259k&rdquo; \u0130ctimai birliyinin s\u0259dr m&uuml;avini &nbsp;Emin N\u0259bili deyir: &ldquo; \u0130lk n&ouml;vb\u0259d\u0259 &nbsp;qohum evliliyi zaman\u0131 b\u0259z\u0259n bir, b\u0259z\u0259n d\u0259 h\u0259r iki t\u0259r\u0259fd\u0259n ortaq genl\u0259ri ola bil\u0259r. B\u0259zi ail\u0259l\u0259rd\u0259 &ouml;zl\u0259rind\u0259n \u0259vv\u0259lki n\u0259sill\u0259rl\u0259 s\u0131x qohum evliliyi var. Bu zaman nikaha gir\u0259c\u0259k h\u0259r iki \u015f\u0259xsin ortaq geni payla\u015fma ehtimal\u0131 art\u0131r. Bununla onlar qohum evliliyi vasit\u0259sil\u0259 ortaq genl\u0259ri s&uuml;ni yolla qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rm\u0131\u015f olurlar. Eyni tip keyfiyy\u0259tsiz genin u\u015fa\u011fa &ouml;t&uuml;r&uuml;lm\u0259si ba\u015f verir. Bir-biri il\u0259 qan ba\u011f\u0131 olan f\u0259rdl\u0259r bu ba\u011f say\u0259sind\u0259 genetik x&uuml;susiyy\u0259tl\u0259ri payla\u015f\u0131rlar. N\u0259tic\u0259d\u0259 evl\u0259n\u0259c\u0259k f\u0259rdl\u0259rin eyni soyunda vaxt\u0131 il\u0259 h\u0259r hans\u0131 x\u0259st\u0259lik olubsa, do\u011fulacaq u\u015faqda da bu x\u0259st\u0259liyin olmas\u0131 y&uuml;ks\u0259lir&rdquo;.<\/p>\n<p>Tibbi n&ouml;qteyi-n\u0259z\u0259rd\u0259n bu bel\u0259 izah olunur: dominant (&ouml;z&uuml;n&uuml; g&ouml;st\u0259r\u0259n) genl\u0259rl\u0259 v\u0259 resessiv (gizli qalan ) genl\u0259rl\u0259 ke&ccedil;\u0259n x\u0259st\u0259likl\u0259r var. Resessiv genl\u0259rl\u0259 ke&ccedil;\u0259n x\u0259st\u0259likl\u0259r daha geni\u015f yay\u0131l\u0131b. Yad bir insanla ail\u0259 quranda bu x\u0259st\u0259likl\u0259r &ouml;zl\u0259rini g&ouml;st\u0259rmir, &ccedil;&uuml;nki yad insanda x\u0259st\u0259 genl\u0259r olmad\u0131\u011f\u0131na g&ouml;r\u0259, sa\u011flam genl\u0259r resessiv genl\u0259ri &ouml;rt&uuml;r. Amma iki qohumda bir x\u0259st\u0259lik varsa, iki resessiv gen bir-biri il\u0259 birl\u0259\u015f\u0259nd\u0259 x\u0259st\u0259lik &ouml;z&uuml;n&uuml; g&ouml;st\u0259rir. T\u0259s\u0259vv&uuml;r edin, iki da\u015f\u0131y\u0131c\u0131n\u0131n nikah\u0131ndan h\u0259r hamil\u0259likd\u0259 x\u0259st\u0259 u\u015faq do\u011fulma ehtimal\u0131 25 faizdir&rdquo;.<\/p>\n<p><strong>Talassemiyal\u0131 u\u015faqlar fiziki inki\u015fafa g&ouml;r\u0259 h\u0259mya\u015f\u0131dlar\u0131ndan geri qal\u0131rlar<\/strong><\/p>\n<p>Talassemiya x\u0259st\u0259liyi erk\u0259n u\u015faql\u0131q d&ouml;vr&uuml;nd\u0259 inki\u015faf ed\u0259n &ccedil;ox a\u011f\u0131r irsi qan x\u0259st\u0259liyi hesab edilir v\u0259 m&uuml;\u0259yy\u0259n m&uuml;dd\u0259t gizli ke&ccedil;ir. 3-11 ayl\u0131\u011f\u0131ndan ba\u015flayaraq x\u0259st\u0259 u\u015faqlarda hemoqlobinin miqdar\u0131 azal\u0131r. Talassemiya zaman\u0131 qan\u0131n r\u0259ng g&ouml;st\u0259ricisi a\u015fa\u011f\u0131 enir. Qanda d\u0259mirin miqdar\u0131 ya norma daxilind\u0259, ya da artm\u0131\u015f olur. Eritrositl\u0259r patologiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 vaxt\u0131ndan \u0259vv\u0259l par&ccedil;alan\u0131r, bir &ccedil;ox hallarda qanda z&uuml;lal\u0131n miqdar\u0131 y&uuml;ks\u0259lir, dalaq is\u0259 b&ouml;y&uuml;y&uuml;r, qaraciy\u0259r, &uuml;r\u0259k v\u0259 s&uuml;m&uuml;kl\u0259rind\u0259 d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r ba\u015f verir. U\u015fa\u011f\u0131n fiziki v\u0259 \u0259qli inki\u015faf\u0131n\u0131n l\u0259ngim\u0259sin\u0259, &uuml;z skeletinin kobud d\u0259yi\u015fikliyin\u0259 &#8211; kvadrat k\u0259ll\u0259, y\u0259h\u0259rvari burun, di\u015fl\u0259rin yerd\u0259yi\u015fm\u0259si, alt v\u0259 &uuml;st &ccedil;\u0259n\u0259l\u0259rin &uuml;st-&uuml;st\u0259 d&uuml;\u015fm\u0259m\u0259si v\u0259 bir s\u0131ra dig\u0259r hallara s\u0259b\u0259b olur. H\u0259min u\u015faqlarda bir q\u0259d\u0259r sar\u0131l\u0131q m&uuml;\u015fahid\u0259 edilir v\u0259 onlar tez-tez infeksion x\u0259st\u0259likl\u0259r\u0259 yoluxurlar. \u0130ll\u0259r &ouml;td&uuml;kc\u0259, bel\u0259 u\u015faqlar fiziki inki\u015faf\u0131na g&ouml;r\u0259 h\u0259mya\u015f\u0131dlar\u0131ndan geri qal\u0131rlar. Bu is\u0259 sonda u\u015faqlar\u0131n xarici g&ouml;r&uuml;n&uuml;\u015f&uuml;n&uuml;n d\u0259yi\u015fm\u0259sin\u0259 g\u0259tirib &ccedil;\u0131xar\u0131r. B&ouml;y&uuml;k talassemiyaya d&uuml;&ccedil;ar olan u\u015faqlar\u0131 m&uuml;alic\u0259 etm\u0259k &uuml;&ccedil;&uuml;n onlara b&uuml;t&uuml;n &ouml;m&uuml;rl\u0259ri boyu h\u0259r ay qan k&ouml;&ccedil;&uuml;rm\u0259k laz\u0131m g\u0259lir. Ancaq bu &ouml;z&uuml; d\u0259 sonda x\u0259st\u0259 u\u015faqda dig\u0259r probleml\u0259rin yaranmas\u0131na g\u0259tirib &ccedil;\u0131xar\u0131r. Bel\u0259 m&uuml;alic\u0259 alan u\u015faqlar\u0131n orqanizmind\u0259 d\u0259mirin miqdar\u0131 art\u0131r. Art\u0131q d\u0259mir x\u0259st\u0259l\u0259rin daxili orqanlar\u0131nda y\u0131\u011f\u0131l\u0131r, bu is\u0259 &ouml;z n&ouml;vb\u0259sind\u0259 daxili orqanlar\u0131n f\u0259aliyy\u0259tini pozur. Bunun n\u0259tic\u0259sind\u0259 x\u0259st\u0259l\u0259rd\u0259 &uuml;r\u0259k-damar &ccedil;at\u0131\u015fmazl\u0131\u011f\u0131, qaraciy\u0259r x\u0259st\u0259liyi v\u0259 endokrin poz\u011funluqlar \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lir. Buna g&ouml;r\u0259 d\u0259 x\u0259st\u0259l\u0259rin b\u0259d\u0259nind\u0259 olan art\u0131q d\u0259miri orqanizmd\u0259n xaric etm\u0259k laz\u0131md\u0131r.<\/p>\n<p>Dem\u0259li, yax\u0131n qohumlar\u0131n evl\u0259nm\u0259k q\u0259rar\u0131 q\u0259ti olduqda nikaha q\u0259d\u0259r h\u0259kiml\u0259r\u0259 m&uuml;raci\u0259t etm\u0259k v\u0259 q&uuml;surlu genl\u0259rin olub-olmamas\u0131n\u0131 t\u0259yin etm\u0259k laz\u0131md\u0131r. M&uuml;tl\u0259q n\u0259sil a\u011fac\u0131 aparmal\u0131d\u0131r. Ail\u0259 a\u011fac\u0131nda h\u0259rhans\u0131 bir risk varsa, bu bar\u0259d\u0259 &nbsp;evl\u0259nm\u0259k ist\u0259y\u0259nl\u0259r\u0259 &nbsp;x\u0259b\u0259rdar edilm\u0259lidir. Eyni zamanda \u0259g\u0259r ana v\u0259 ata namiz\u0259di qohum evlilikl\u0259rinin &ccedil;ox oldu\u011fu v\u0259 miras genl\u0259rinin geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fu bir \u0259razid\u0259n g\u0259lirs\u0259, ara\u015fd\u0131rma testl\u0259ri apar\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bundan ba\u015fqa, ail\u0259 quran h\u0259r bir \u015f\u0259xs vaxt\u0131nda m&uuml;ayin\u0259d\u0259n ke&ccedil;m\u0259lidir. Az\u0259rbaycanda qohum nikahlara qada\u011fa qoyulmasa da, deputatlar\u0131n t\u0259klifi il\u0259 Ail\u0259 M\u0259c\u0259ll\u0259sin\u0259 yeni d\u0259yi\u015fiklik q\u0259bul olunub. Bel\u0259 ki, 2015-ci il iyun ay\u0131n\u0131n 1-d\u0259n ail\u0259 quranlar nikahdan &ouml;nc\u0259 m\u0259cburi \u015f\u0259kild\u0259 talassemiya v\u0259 dig\u0259r a\u011f\u0131r x\u0259st\u0259likl\u0259r bar\u0259d\u0259 tibbi aray\u0131\u015f t\u0259qdim etm\u0259lidir.<\/p>\n<p>Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n d\u0259 talassemiya x\u0259st\u0259liyinin da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 olan insanlar g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 ail\u0259 qurark\u0259n diqq\u0259tli olmal\u0131d\u0131r. X&uuml;sus\u0259n d\u0259 qohumlar evl\u0259n\u0259rk\u0259n.<\/p>\n<p><strong>P&uuml;nhan \u018ff\u0259ndiyev<\/strong><\/p>\n<p><em>Yaz\u0131 &quot;Leykozlu U\u015faqlara D\u0259st\u0259k&quot; ictimai birliyinin Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Qeyri-H&ouml;kum\u0259t T\u0259\u015fkilatlar\u0131na D&ouml;vl\u0259t D\u0259st\u0259yi Agentliyinin maliyy\u0259 yard\u0131m\u0131 il\u0259 &ldquo;Regionlarda talassemiya v\u0259 qan donorlu\u011fu bar\u0259d\u0259 maarifl\u0259ndirm\u0259&rdquo; layih\u0259si &ccedil;\u0259r&ccedil;iv\u0259sind\u0259 haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131r<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130rsi qan x\u0259st\u0259liyi olan talassemiyan\u0131n geni\u015f yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 &ouml;lk\u0259l\u0259r s\u0131ras\u0131nda Az\u0259rbaycan da var. H\u0259r il 300-\u0259 yax\u0131n u\u015faq bu x\u0259st\u0259likl\u0259 do\u011fulur. &Uuml;mumilikd\u0259 is\u0259 \u0259halinin h\u0259r 12 n\u0259f\u0259rd\u0259n biri x\u0259st\u0259liyin da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131d\u0131r. Haz\u0131rda&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":251278,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[108],"tags":[],"class_list":["post-159148","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-leykoz"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/159148","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=159148"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/159148\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/251278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=159148"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=159148"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=159148"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}