{"id":116464,"date":"2021-04-10T17:19:15","date_gmt":"2021-04-10T13:19:15","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T20:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ucnoqta.az\/?p=116464","title":{"rendered":"S\u00fcvey\u015f kanal\u0131 \u0259v\u0259zin\u0259 Trans-X\u0259z\u0259r d\u0259hlizi?"},"content":{"rendered":"<p><em><strong>N\u0259qliyyat x\u0259tl\u0259ri &ouml;lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131n\u0131n m&uuml;xt\u0259lif sah\u0259l\u0259rinin r\u0259qab\u0259tcilliyini t\u0259yin ed\u0259r\u0259k &ouml;lk\u0259nin beyn\u0259lxalq iqtisad \u0259laq\u0259l\u0259rind\u0259ki yerini xeyli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 m&uuml;\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirir. \u018fksin\u0259, n\u0259qliyyat x\u0259tl\u0259rinin, o c&uuml;ml\u0259d\u0259n tranzit d\u0259hlizl\u0259rinin f\u0259aliyy\u0259tind\u0259ki &ccedil;\u0259tinlikl\u0259r b&uuml;t&uuml;n iqtisadiyyata ciddi ziyan vurur.<\/strong><\/em><\/p>\n<p><strong>S&uuml;vey\u015f &ldquo;t\u0131xac&rdquo;\u0131n\u0131n f\u0259sadlar\u0131<\/strong><\/p>\n<p>Bu deyil\u0259nl\u0259ri S&uuml;vey\u015f kanal\u0131nda &ldquo;Ever Given&rdquo; konteyner g\u0259misinin saya oturmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 beyn\u0259lxalq n\u0259qliyyat sisteminin iflic olmas\u0131 \u0259yani \u015f\u0259kild\u0259 ortaya &ccedil;\u0131xard\u0131. Misir h&ouml;kum\u0259ti bu hadis\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 d\u0259ymi\u015f ziyan\u0131 1 milyard AB\u015e dollar\u0131 m\u0259bl\u0259\u011find\u0259 d\u0259y\u0259rl\u0259ndiribs\u0259, &ldquo;Lloyd&rsquo;s List&rdquo; g\u0259mi&ccedil;ilik \u015firk\u0259tinin hesablamalar\u0131na g&ouml;r\u0259 S&uuml;vey\u015f kanal\u0131n\u0131n ba\u011flanmas\u0131 d&uuml;nya ticar\u0259tin\u0259 saatba\u015f\u0131 400 milyon dollara ba\u015fa g\u0259lib. Bel\u0259 ki, Aral\u0131q v\u0259 Q\u0131rm\u0131z\u0131 d\u0259nizl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259n S&uuml;vey\u015f kanal\u0131n\u0131n pay\u0131na d&uuml;nya d\u0259niz ticar\u0259tinin 12 faizi d&uuml;\u015f&uuml;r.<\/p>\n<p>Bu kimi hallar\u0131n bir daha ba\u015f verm\u0259m\u0259si &uuml;&ccedil;&uuml;n kanal\u0131 geni\u015fl\u0259ndirm\u0259yin vacibliyi ir\u0259li s&uuml;r&uuml;ls\u0259 d\u0259, bu q\u0259d\u0259r irimiqyasl\u0131 layih\u0259nin tez bir zamanda icra edil\u0259c\u0259yi m&uuml;\u0259mmal\u0131d\u0131r. Haz\u0131rk\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 1869-cu ild\u0259 in\u015fa olunaraq eni 350 m, d\u0259rinliyi 24 m olan kanalda tam h\u0259cmd\u0131 ikit\u0259r\u0259fli h\u0259r\u0259k\u0259t t\u0259min etm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 daha da geni\u015fl\u0259ndirm\u0259k &uuml;&ccedil;&uuml;n h\u0259r\u0259k\u0259ti dayand\u0131rmaq laz\u0131m g\u0259l\u0259 bil\u0259r ki, bunun hans\u0131 f\u0259sadlara g\u0259tirib &ccedil;\u0131xaraca\u011f\u0131n\u0131 izah etm\u0259k art\u0131qd\u0131r.<\/p>\n<p>B&uuml;t&uuml;n bunlar\u0131 \u0259sas g\u0259tir\u0259n ekspertl\u0259rin q\u0259na\u0259tinc\u0259, son b&ouml;hrana b\u0259nz\u0259r hallar\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 d\u0259 ba\u015f verm\u0259m\u0259si &uuml;&ccedil;&uuml;n alternativ mar\u015frutlara &uuml;z tutmaq daha m\u0259qs\u0259d\u0259uy\u011fundur: &ldquo;Avropa il\u0259 Asiya aras\u0131nda ild\u0259 1,5 trilyon dollardan art\u0131q y&uuml;k da\u015f\u0131malar\u0131 oldu\u011funa g&ouml;r\u0259 da\u015f\u0131ma x\u0259tl\u0259rinin \u015fax\u0259l\u0259ndirilm\u0259si vacibdir&rdquo;.<\/p>\n<p><strong>Trans X\u0259z\u0259r d\u0259hlizinin &uuml;st&uuml;nl&uuml;kl\u0259ri<\/strong><\/p>\n<p>S&ouml;zs&uuml;z ki, b&uuml;t&uuml;n d&uuml;nyada yeniyeni n\u0259qliyyat d\u0259hlizl\u0259rin m&uuml;zakir\u0259y\u0259 &ccedil;\u0131xar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir d&ouml;vrd\u0259 150 ildir f\u0259aliyy\u0259t g&ouml;st\u0259r\u0259n v\u0259 art\u0131q &ccedil;\u0259kdiyi y&uuml;k\u0259 &ccedil;\u0259tinlikl\u0259 tab g\u0259tir\u0259n S&uuml;vey\u015f kanal\u0131na alternativ yollar\u0131n tap\u0131lmas\u0131 da lab&uuml;d g&ouml;r&uuml;n&uuml;r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n m&uuml;h&uuml;mco\u011frafi m&ouml;vqeyi, qon\u015fu &ouml;lk\u0259l\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 faydal\u0131 m&uuml;nasib\u0259tl\u0259ri, &ouml;lk\u0259d\u0259ki siyasi v\u0259 iqtisadi sabitliyin b\u0259rq\u0259rar olunmas\u0131, n\u0259qliyyat infrastrukturunun m&uuml;asirl\u0259\u015fdiril\u0259r\u0259k inki\u015faf etdirilm\u0259si &uuml;&ccedil;&uuml;n g&ouml;r&uuml;l\u0259n i\u015fl\u0259r \u0259n m&uuml;h&uuml;m beyn\u0259lxalq n\u0259qliyyat hubuna &ccedil;evrilm\u0259si &uuml;&ccedil;&uuml;n h\u0259r c&uuml;r \u0259sas yarad\u0131r. O c&uuml;ml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycan il\u0259 Qazax\u0131stan\u0131n i\u015ftirak etdiyi, G&uuml;rc&uuml;stan, T&uuml;rkiy\u0259, Ukraynan\u0131n da t\u0259r\u0259fda\u015f oldu\u011fu Trans X\u0259z\u0259r Beyn\u0259lxalq N\u0259qliyyat Mar\u015frutu (TITR), yaxud Orta D\u0259hliz bu bax\u0131mdan b&ouml;y&uuml;k \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. Bel\u0259 ki, TITR boyu &Ccedil;in il\u0259 T&uuml;rkiy\u0259 v\u0259 Avropa aras\u0131nda &ldquo;Nomad Express&rdquo; konteyner qatarlar\u0131 vs. vasit\u0259l\u0259rl\u0259 y&uuml;kl\u0259r da\u015f\u0131n\u0131r. &Ouml;t\u0259n ilin dekabr ay\u0131ndan T&uuml;rkiy\u0259d\u0259n TITR il\u0259 &Ccedil;inin Sian \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 Az\u0259rbaycan &uuml;z\u0259rind\u0259n konteyner qatarlar\u0131 g&ouml;nd\u0259rilir. Bu mar\u015frut ba\u015fqalar\u0131na nisb\u0259t\u0259n s&uuml;r\u0259t v\u0259 qiym\u0259tl\u0259r bax\u0131mdan s\u0259rf\u0259li oldu\u011fu &uuml;&ccedil;&uuml;n bazarda tezlikl\u0259 r\u0259\u011fb\u0259t qazan\u0131b. Bel\u0259 ki, c\u0259mi 16 g&uuml;n \u0259rzind\u0259 bir ba\u015fdan o biri ba\u015fa &ccedil;atan qatarlar raz\u0131la\u015fmalara g&ouml;r\u0259 ayda iki d\u0259f\u0259 yola sal\u0131n\u0131r. Bu raz\u0131la\u015fma cari ilin \u0259vv\u0259lind\u0259n &Ccedil;ind\u0259 konteyner da\u015f\u0131malar\u0131n\u0131n bahala\u015fmas\u0131na baxmayaraq d\u0259qiq yerin\u0259 yetirilir.<\/p>\n<p>H\u0259m&ccedil;inin pandemiya v\u0259 onun iqtisadiyyatdak\u0131 f\u0259sadlar\u0131, &Ccedil;inin ixracat\u0131n\u0131n k\u0259skin artmas\u0131 v\u0259 idxalat\u0131n\u0131n da azalmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 konteynerl\u0259rin g\u0259mil\u0259rl\u0259 da\u015f\u0131ma haqq\u0131 1500-3000 dollardan 5-10 min dollarad\u0259k artd\u0131. Bel\u0259 bir v\u0259ziyy\u0259t TITR daha da r\u0259qab\u0259tcil hala g\u0259lib. Va\u015finqtondak\u0131 X\u0259z\u0259r Siyasi M\u0259rk\u0259zin (Caspian Policy Center) icra&ccedil;\u0131 direktoru \u018ffqan Niftinin fikrinc\u0259, d\u0259niz da\u015f\u0131malar\u0131na alternativ olmaqdan savay\u0131 TITR h\u0259m d\u0259 hava da\u015f\u0131malar\u0131ndan daha s\u0259rf\u0259li, d\u0259niz da\u015f\u0131malar\u0131ndan daha s&uuml;r\u0259tli, habel\u0259 ekoloji bax\u0131mdan daha &uuml;st&uuml;n yer&uuml;st&uuml; da\u015f\u0131malar variant\u0131n\u0131 t\u0259qdim edir: &ldquo;\u015e\u0259rq &ndash; Q\u0259rb d\u0259hlizind\u0259n b\u0259hr\u0259l\u0259n\u0259n X\u0259z\u0259r regionu bazarlar\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131 TITR \u015eimal &ndash; C\u0259nub istiqam\u0259tind\u0259 ticar\u0259t \u0259laq\u0259l\u0259ri &uuml;&ccedil;&uuml;n daha &ccedil;ox imkanlar yarad\u0131r&rdquo;.<\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan qar\u015f\u0131s\u0131ndak\u0131 imkanlar<\/strong><\/p>\n<p>\u015eimal &ndash; C\u0259nub d\u0259hlizinin ba\u015fqa mar\u015frutlar, o c&uuml;ml\u0259d\u0259n S&uuml;vey\u015f kanal\u0131ndan ke&ccedil;\u0259n \u0259n\u0259n\u0259vi mar\u015frut qar\u015f\u0131s\u0131ndak\u0131 &uuml;st&uuml;nl&uuml;y&uuml; \u0259vv\u0259la, da\u015f\u0131ma m&uuml;dd\u0259tinin 10 g&uuml;n\u0259d\u0259k azalmas\u0131, y&uuml;kda\u015f\u0131ma \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n\u0131n q\u0131salmas\u0131d\u0131r. Rusiyal\u0131 ekspert Aleksandr Maksimovun q\u0259na\u0259tinc\u0259, Hindistan, Pakistan, \u0130ran, Az\u0259rbaycan, Rusiya, \u015eimali Avropan\u0131 bir-birin\u0259 ba\u011flayan \u015eimal &ndash; C\u0259nub d\u0259hlizi &ccedil;\u0259r&ccedil;iv\u0259sind\u0259 infrastrukturun inki\u015faf\u0131 v\u0259 t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259si &uuml;mumi inki\u015fafa t\u0259kan verir, n\u0259qliyyat m\u0259sr\u0259fl\u0259rini azald\u0131r, humanitar \u0259laq\u0259l\u0259rin\u0259 d\u0259 r\u0259vac verir.<\/p>\n<p>B&uuml;t&ouml;vl&uuml;kd\u0259 uzunlu\u011fu 7200 km-d\u0259k n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan \u015eimal &#8211; C\u0259nub d\u0259hlizind\u0259n y&uuml;k da\u015f\u0131malar\u0131n\u0131n h\u0259cmi g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 30 milyon tona &ccedil;atd\u0131r\u0131la bil\u0259r. D\u0259hlizd\u0259 y&uuml;kl\u0259rin Trans X\u0259z\u0259r, \u015f\u0259rq v\u0259 q\u0259rb x\u0259tl\u0259ril\u0259 da\u015f\u0131naca\u011f\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. Bunlardan birincisi Rusiya v\u0259 \u0130ran limanlar\u0131 vasit\u0259sil\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259nizind\u0259n ke&ccedil;ir. Az\u0259rbaycan t\u0259riqil\u0259 ke&ccedil;\u0259n q\u0259rb x\u0259tti y&uuml;kl\u0259rin \u0130randan Rusiyaya v\u0259 \u0259ksin\u0259 yeni tikilmi\u015f Astara &ndash; Astara ba\u011flant\u0131s\u0131 vasit\u0259sil\u0259 d\u0259mir yolu il\u0259 &ouml;t&uuml;r&uuml;lm\u0259sini ehtiva edir. Ekspertl\u0259rin fikrinc\u0259, d\u0259hlizin &uuml;&ccedil; x\u0259tti aras\u0131nda \u0259n s\u0259rf\u0259lisi olan q\u0259rb x\u0259ttin\u0259 t\u0259l\u0259bat da vaxt ke&ccedil;dikc\u0259 artacaq.<\/p>\n<p>TITR-\u0259 g\u0259linc\u0259, onun potensial\u0131n\u0131 daha dol\u011fun &uuml;z\u0259 &ccedil;\u0131xarmaq, iqtisadi v\u0259 istehsalat g&ouml;st\u0259ricil\u0259rini t\u0259kmill\u0259\u015fdirm\u0259k &uuml;&ccedil;&uuml;n 2025-ci il\u0259d\u0259k inki\u015faf strategiyas\u0131 haz\u0131rlamaq q\u0259rar\u0131 verilib. Bel\u0259 bir raz\u0131la\u015fma TITR Beyn\u0131\u0259lxalq Asosiasiyas\u0131 \u0130\u015f&ccedil;i Qrupunun bu yax\u0131nlarda \u0130stanbul iclas\u0131nda \u0259ld\u0259 edilib. \u0130clas zaman\u0131 mar\u015frutun imkanlar\u0131ndan dol\u011fun istifad\u0259 olunmas\u0131n\u0131n, da\u015f\u0131malar\u0131n\u0131n daha s\u0259m\u0259r\u0259li hala g\u0259tirilm\u0259sinin, \u0259laq\u0259l\u0259ndirm\u0259nin t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259sinin vacibliyi qeyd olunub.<\/p>\n<p>Xat\u0131rladaq ki, &ldquo;ADY Container&rdquo; MMC i\u015fg&uuml;zar t\u0259r\u0259fda\u015flar\u0131 il\u0259 bir yerd\u0259 h\u0259l\u0259 cari ilin sonunad\u0259k &Ccedil;in istiqam\u0259tind\u0259 daha 50-d\u0259k konteyner qatar\u0131 yola salma\u011f\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur. \u015e&uuml;bh\u0259siz, dig\u0259r i\u015ftirak&ccedil;\u0131 &ouml;lk\u0259l\u0259rl\u0259 yax\u0131ndan \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q davam etdikc\u0259 bu v\u0259 ba\u015fqa h\u0259d\u0259fl\u0259r tezlikl\u0259 yerin\u0259 yet\u0259c\u0259k. H\u0259m d\u0259 Az\u0259rbaycan Avropaya enerji da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131 t\u0259dar&uuml;k&uuml;n\u0259 dair \u015f\u0259rtl\u0259ri d\u0259qiq yerin\u0259 yetir\u0259r\u0259k iqtisadi \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qda etibarl\u0131 t\u0259r\u0259fda\u015f oldu\u011funu isbatlay\u0131b.<\/p>\n<p><strong>Nuru Quluyev &#8211; ekspert<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>N\u0259qliyyat x\u0259tl\u0259ri &ouml;lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131n\u0131n m&uuml;xt\u0259lif sah\u0259l\u0259rinin r\u0259qab\u0259tcilliyini t\u0259yin ed\u0259r\u0259k &ouml;lk\u0259nin beyn\u0259lxalq iqtisad \u0259laq\u0259l\u0259rind\u0259ki yerini xeyli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 m&uuml;\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirir. \u018fksin\u0259, n\u0259qliyyat x\u0259tl\u0259rinin, o c&uuml;ml\u0259d\u0259n tranzit d\u0259hlizl\u0259rinin f\u0259aliyy\u0259tind\u0259ki &ccedil;\u0259tinlikl\u0259r b&uuml;t&uuml;n iqtisadiyyata ciddi ziyan&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":251278,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[88],"tags":[],"class_list":["post-116464","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-ekonomika"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/116464","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=116464"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/116464\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/251278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=116464"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=116464"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ucnoqta.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=116464"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}